Altynai Ádilova týraly kóp adam bilmeýi múmkin. Byltyr jer reformasyna qarsy 15 táýlikke qamalǵan qarshadai qyz qazir Ýkrainada turyp jatyr. Ol elden nege ketti? Ol jaqta ne istep júr? Osy suraqtar tóńireginde az-kem sóilesken edik.
– Altynai, estýimshe Kievte turyp jatqan kórinesiz. Ol jaqqa qashan, ne sebepti kettińiz? Jalǵyz kettińiz be?
– Ýkraina astanasy Kiev qalasyna ótken jyldyń shilde aiynda keldim. Kelgen sebebim, ózderińiz biletindei, sol jyldyń sáýir-mamyr ailarynda búkil Qazaqstan boiynsha ótken Jer daýyna qatysty beibit sherýler ótti. Sherýdiń ótýine biliktiń sol jyldyń 1 shildesinde aýktsion arqyly eldiń aýylsharýashylyq jerlerin sheteldik tulǵalarǵa satý jáne jalǵa berý týraly sheshimi túrtki boldy. Men Qazaqstan azamatshasy retinde bul zańnamany qoldamadym.
Meniń buǵan qarsy shyǵýymnyń birneshe sebebi bar.
Birinshiden, biliktiń Táýelsizdik jyldarynda júrgizgen saiasaty jáne ekonomikalyq jetistigi aýyz toltyryp aitatyn deńgeide emes. Bári ótirik statistikamen ólshenedi. Shyn máninde, Qazaqstan gúldengen 30 eldiń qataryna enbek túgil, qalyń shańnyń arasynda qaldy... Qarapaiym halyqta baspana joq, jer joq. Memleket tarapynan kezekke turyp alatyn jer telimderi ondaǵan jyldar boiy berilmeidi. Meniń 10 sotok jer alýǵa kezekke turǵanyma 10 jyldan asty.
Onyń ústine, jemqorlyqqa shyrmalǵan, aqsha berseń kezegiń jyljidy. Sonyń bárin bilgen soń, aýktsiondy ótkizýge men qarsylyq kórsettim. Áleýmettik jelide jeke paraqshamda ózimniń oi-pikirimdi jazdym, bilikti kináladym, synadym. Sóitip, men 21 mamyrǵa josparlanǵan búkilqazaqstandyq beibit sherýge qatyspaqshy boldym. Biraq, meni sherýden 4 kún buryn dalada ustap alyp, birinshi ishki ister basqarmasyna (DVD), odan aýdandyq ishki ister bólimshesine (RÝVD), sosyn Ákimshilik sotqa aparyp, meniń pikirimdi tyńdamastan, jaýyp tastady. Sotta dálel retinde meniń feisbýk paraqshamdaǵy jazǵandarymnyń skrinshottaryn kórsetti. Sony betime basyp, siz zańsyz sherýge eldi shaqyrdyńyz dedi.
Shyn máninde, meniń sherýge qatyspaǵanym, alańda bolmaǵanym olardy tolǵandyrmady. Eger meni alańnan ustap áketse, onda bir jón edi. Bul áreketteri arqyly bilik meniń tikelei Konstitýtsiialyq quqyqtarymdy buzdy. Meniń Atazańǵa sai esh qarýsyz beibit jinalýǵa jáne sol sherýde óz pikirmdi aitýǵa haqym bar. Meniń pikirimniń eshbiri eskerilgen joq. Birinshi ret ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp turǵanymdy aitsam da, olar tyńdamady. Meni 488-baptyń 3-tarmaǵyna sáikes 15 kúnge qamady, al sol zańnyń 1-tarmaǵynda: «Eger de adam birinshi ret ákimshilik jaýapqa tartylsa, aiyppul salynady ne bolmasa eskertý beriledi» dep naqty jazylǵan. Ony sot elemedi. Bul – zań buzýshylyq. 15 kúnnen shyqqan soń da meni UQK-niń adamdary ańdydy, basqa belsendiler arqyly «sherýge taǵy qatysatyn bolsa, qylmystyq is ashamyz» dep sálemdeme joldady. Qylmystyq is ashý bizdiń bilikke túk emes, al men tynysh otyra almadym. Sol úshin týǵan elden ýaqytsha ketýge májbúr boldym. Oppozitsioner Ermek Narymbaimen qatar kettim. Ol kisiniń ústinen eki qylmystyq is ashylǵan.
– Kievte jaqyn tanystarym bolǵan joq. Internet arqyly bir qazaq otbasymen tanysqanmyn. Bul jerge kelgen soń saiasi baspana suradym. Jumys ázirshe joq. Ol úshin qujattaryn durystaýym, bosqyn degen statýsty retke keltirýim kerek. Bári protseste, oń sheshiledi dep nyq senemin. Qazirshe áke-sheshem kómektesedi.
– Kievtiń saiasi ortasy, qoǵam belsendileri memleket saiasatyna yqpal ete ala ma? Bizdiń saiasi ómirimizge olar qandai baǵa beredi?
– Airyqsha yqpal etedi. Radada tek prezidenttiń partiiasy emes, sonymen qatar oppozitsiialyq partiialar bar. Olar kez kelgen zańnamalyq aktilerge ózderiniń ashyq pikirin bildiredi, balamasyn usynady. Kózqarastaryn búkpeidi. Ýkraina – parlamenttik-prezidenttik memleket, aty aityp turǵandai, Parlamenttiń sheshimi prezidenttiń sheshiminen joǵary.
Munan syrt qoǵamdyq uiymdar, belsendiler, BAQ, jalpy, ýkrain halqynyń Ýkraina úkimetine qoiar talaby da aýyr ári sózderin ótkize alady. Sot júiesine yqpaly zor. Memlekette bolyp jatqan oqiǵany jasyrmai, tikelei efirde teledidardan kórsetedi, talqylaidy. Radanyń jeke telearnasy bar, úkimet otyrystaryn bastan-aiaq kórsetedi.
Aitalyq, Maidan alańynda kúnde sherýler ótip jatady, eshkimdi ustamaidy, sherýge shyqqany úshin qýdalamaidy. Bizdiń saiasi ómirge qyzyǵýshylyqpen qaraidy, keibir máselelerge tańdanystaryn da jasyrmaidy. Ásirese, saiasi qýǵyndaýlardy estise, «senderde áli sondai júie me?» degendei, túsinbei qalyp jatady. Bir anyǵy, saiasi elitasy Qazaqstannyń saiasi ómiri men baǵyt-baǵdary týraly qazaqstandyqtardan góri jaqsy biledi... Olardyń qarasha halqy da Qazaqstan jaily aqparattarǵa qanyq. Osydan 10 jyl buryn Qazaqstanda 1 millionǵa jýyq ýkrain turǵan. Qazir solardyń 700 myńnan astamy Ýkrainaǵa – tarihi otandaryna oralyp úlgergen. Olar Qazaqstanmen bailanysyn túbegeili úzgen joq. Tamyr-tanystary, dostary jeterlik. Solar arqyly ári internetten kúndelikti jańalyqtardy bilip turady. Saiasi ózgeristerdiń árbirin qadaǵalap, barlap, keibirine óz pikirlerin bildirip jatatyn tanystarymyz kóp.
– Qarapaiym ýkraindyqtar búgingi Resei saiasatyna qandai baǵa beredi? Ýkraindardy batysshyl, búgingi qantógiske ózderi kináli deitin aqparattyq tasqynǵa qosylatyndar, soǵys úshin ókinetinder bar ma?
– Ýkrainanyń Shyǵysynda qantógis bolyp jatyr. Kievte bári tynysh bolǵanymen, sol soǵysta jas soldattar qaza bolyp jatady. Bul – ýkrain halqy úshin qasiret. Resei Qyrymdy tartyp alǵanymen qoimai, ýkrain halqymen tarihtan beri birge jasap kele jatqan Qyrym tatarlaryna da qysym kórsetip, belsendilerin qýdalap otyr. Ýkrain halqy osynyń bárine Resei kináli ekenin ashyp aitady. Baýyrlas eki halyq qazir birin-biri unatpaidy. Ýkrainashyl jáne reseishil bolyp ekige bólinip aldy. Eki halyq arasyndaǵy bul soǵystyń sońy nemen aiaqtalary áli belgisiz. Ýkrain halqy – ashyq, shynshyl, bolashaǵy zor halyq. Eýropaǵa qosylǵysy keletinin tolyqtai qoldaimyn. Reseidiń óktemdigi men ozbyrlyǵynan qutylyp, eýropalyq ádildikke, teńquqylyqqa, bostandyqqa umtylǵandary unaidy. Túbinde Ýkraina Reseiden myǵym, damyǵan elge ainalady. Sebebi, óz bolashaqtaryna senedi.
– Elge qashan kelesiz? Elge kelseńiz, búgingi bilik qýdalaidy dep qaýiptenesiz be?
– Elge búgingi bilik júiesi tolyqtai aýysqanda baramyn. Odan erte oralýǵa qulqym joq. Buryn jai ǵana áleýmettik jelidegi jazbalarym úshin sottaǵan bilik endi meni aiaidy deisiz be?.. Men elimizde bilik tarapynan bolyp jatqan bassyzdyqqa kóz jumyp qarai almaimyn. Bul júiege senbeimin. Myqty el bolý úshin ádil sailaý ótkizý kerek. Bilik jańarmai, túbegeili reformalar bolmai, eshteńe ózgermeidi. Igiliktiń bári at tóbelindei bilik basyndaǵylar úshin emes, qarapaiym halyq úshin bolýy kerek. Qazaqstan – sóz bostandyǵy joq avtoritarly memleket. Mundai elde tek kónbister men jandaishaptar ǵana tynysh ómir súredi...
