ELEKTR QUBYLYSTARYN ZERTTEITIN KEShEN
«Bul otandyq innovatsiialyq ónimniń ózge óndirýshilerden artyqshylyǵy, birinshiden, kópfýnktsiialy, bir mezgilde 20-dan astam zerthanalyq jumystardy atqara alady. Ekinshiden, shaǵyn ári yńǵaily, ony kez kelgen kabinette qoldana berýge bolady. Sondai-aq zaman talabyna sai birqatar balamaly ólsheý qurylǵylary tsifrlyq nusqaǵa aýystyrylǵan», – deidi jobanyń Bas injeneri – fizika-matematika ǵylymdarynyń kandidaty, Memlekettik syilyqtyń laýreaty, dotsent Merlan Dosbolaev.
Apparattyq-baǵdarlamalyq innovatsiialyq keshen elektr toǵynyń kerneýin ólsheý, kúshin ólsheý, toq kúshiniń kerneýge táýeldigin anyqtaý, toq ótkizgishtegi kedergini ólsheý, ótkizgishterdi parallel jáne tizbektei jalǵaý, diodty tizbekke qosý, aýyspaly kedergini anyqtaý siiaqty zerthanalyq jumystardy júrgizýge múmkindik beredi. Soǵan qaramastan onyń kólemi nebári – 40h30h15 sm. Keshen syrttan elektr kúshin almai-aq derbes jumys isteýge qabiletti, akkýmýliatorlyq batareiamen jabdyqtalǵan. Tolyq zariadtalǵan batareia keminde 15 sabaq ótkizýge jetkilikti. Zerthanalyq keshenniń bazalyq jáne keńeitilgen eki nusqasy ázirlendi. Keńeitilgen nusqa bazalyq nusqanyń barlyq qyzmetterin qamtidy jáne birqatar biregei jumystardy atqarady.
«Apparattyq-baǵdarlamalyq keshen Linýks bazasyndaǵy operatsiialyq júie ornatylǵan jalqyplatalyq 7 diýimdik monitorly kompiýterdiń jumysyn tolyqtai atqarady, sondai-aq paidalanýshy interfeisimen sáikestendirilip arnaiy ázirlengen baǵdarlamamen qamtamasyz etilgen. Kompiýter 12 bittik analogty-sandyq túrlendirgishke qosylǵan, ol toqtyń kúshi 0-5A sheginde, kerneýi -20 - +20V mólsherindegi ólshemge múmkindik beredi. Naqty ýaqyt rejimindegi baǵdarlamalyq qamtamasyz etý – toqtyń kerneýi men kúshine, jyldam jáne ortasha qýattylyǵyna, volt-ampernoi sipattamasyna (VAS) qaramastan eseptep, monitorǵa shyǵarýdy qamtamasyz etedi. Sondai-aq, derbes kompiýterdegi derektermen almasý, ishki nemese syrtqy jinaqtaǵyshtan alynǵan nátijelerdi jazyp alý múmkindigi bar», – dep túsindiredi keshenniń tehnikalyq jaǵdaiyn jobanyń kommertsiialyq mamany Asqar Júnisbekov.
Innovatsiialyq jobany júzege asyrý úshin Eksperimenttik jáne teoriialyq fizika ǵylymi-zertteý institýtynyń ǵalymdary úsh jyl boiy ter tókti. Asqar Júnisbekovtiń aitýynsha, innovatsiialyq apparattyq-baǵdarlamalyq keshen áli seriialy óndiriske shyǵarylǵan joq. Alǵashqy pilottyq úlgidegi birneshe innovatsiialyq qural mektep oqýshylaryna kórneki qural retinde orta-arnaiy bilim berý mekemelerine berildi. Aldaǵy ýaqytta seriialy óndiriske shyǵaryp, shamamen jylyna myń danasyn tutynýshylarǵa usyný josparda bar.
Joba jetekshisi – álemdik ǵylymi qaýymdastyqta tanymal ǵalym, fizika-matematika ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademigi, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Tilekqabyl Ramazanov. Jalpy jobanyń jumysyna ǵylymi-zertteý institýtynyń jeti mamany qatysty: bas injener (konstrýktor) – fizika-matematika ǵylymdarynyń kandidaty, Memlekettik syilyqtyń laýreaty, dotsent Merlan Dosbolaev, kommertsiialandyrý jónindegi maman – Asqar Júnisbekov, jetekshi konstrýktor – Erasyl Erlanuly, konstrýktor – Asan Ábdirahmanov, injener-tehnolog – Elnur Eleýbaev, injener – Maqsat Oraz. Olar – el ǵylymynyń damýyna úles qosýdy maqsat etip, oilaryn is júzinde tabysty júzege asyryp kele jatqan innovatsiialyq ǵylymi jańalyqtardyń avtory, ónertapqysh-fizikter.
Jobanyń bas konstrýktory Dosbolaev Merlan Qylyshuly 2008 jyldyń qyrkúiek aiynan beri plazma fizikasy, nanotehnologiialar jáne kompiýterlik fizika kafedrasynda oqytýshy bolyp jumys isteidi. Jetekshi ǵylymi qyzmetker, f.-m.ǵ.k., dotsent M.Q. Dosbolaevtyń ainalysyp júrgen ǵylymi baǵyty, búgingi kúngi plazma fizikasynyń jańa salasy – qatty ideal emes tozańdy plazma fizikasy. M.Q. Dosbolaev ál-Farabi atyndaǵy ǵylym jáne tehnika salasyndaǵy Memlekettik syilyqtyń laýreaty (2015 j.), «JOO Úzdik oqytýshysy – 2015» grantynyń, «Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń úzdik jas ǵalymy» diplomynyń (2014 j.) iegeri. Úsh márte jas jáne daryndy ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik stipendiianyń iegeri (2008 j., 2010 j., 2013 j.), QR Thomson Reuters derekter bazalary boiynsha «Ǵylym kóshbasshysy» táýelsiz syilyǵynyń laýreaty (2016 j). Búgingi kúnde onyń 160-qa jýyq ǵylymi jumystary bar, sonyń ishinde impakt-faktorly Thomson Reuters bazasynyń jýrnalynda – 44 jumysy jariialanǵan. M.Q. Dosbolaevtyń basshylyǵymen ázirlengen úsh stýdenttik innovatsiialyq joba Qazaqstan kórmelerinde júlde aldy.
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ ǵylymi infraqurylymynyń strategiialyq maqsaty ǵylym, bilim jáne óndiristi biriktirý negizinde áleýmettik-gýmanitarlyq orta men ekonomika salasyn innovatsiialyq damytý úshin mamandardy qalyptastyrý bolyp tabylady. Ýniversitet janyndaǵy Eksperimenttik jáne teoriialyq fizika ǵylymi-zertteý institýty 1992 jyly 10 aqpanda qurylǵan. Institýt fizikanyń ártúrli salasynda ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq zertteýler júrgizedi. Qazaqstandaǵy retsiz jartylai ótkizgishterdiń, halko-genidti shyny tárizdes jartylai ótkizgishterdiń jáne amorftyq nanoqurylymdyq almaz tárizdes kómirtektik juqa qabyqshalardyń qasietterin fýndamentaldy zertteýlerdiń negizin qalaidy.
Eksperimenttik jáne teoriialyq fizika ǵylymi-zertteý institýty jumystaryna fizika salasyndaǵy ǵalymdar ǵana emes, sondai-aq matematikter, himikter, biologtar, sotsiologtar, t.b. qatysady. Institýt ǵalymdarynyń ǵylymi-zertteýleriniń nátijeleri naqty usynystarda kórinis tapty. Oǵan ǵalymdardyń innovatsiialyq jobalar boiynsha halyqaralyq kórmelerge qatysýy, alǵan avtorlyq kýálikteri men patentteri dálel. Qazirgi ýaqytta fakýltette teoriialyq fizika, jylý fizikasy men molekýlalyq fizika, fizikalyq elektronika, plazma fizikasy men himiiasy mamandyqtary boiynsha doktorlyq dissertatsiialardy qorǵaityn mamandandyrylǵan keńester jumys isteidi.
www.kaznu.kz
