Qashaýbaevtyń EKSPO-ǵa qatysqanyn Ulttyq murajaidyń ǵylymi qyzmetkeri Laýra Úsenbek aityp berdi. Kórme týraly, kórmege ǵana emes qazaq ónerinde ózindik orny bar tulǵanyń taǵdyryn qamtityn dúnie oqyrmanǵa da oi salar degen oidamyz.
Ámire aǵa…
KSRO delegatsiiasy sol jyly EKSPO kórmesine alǵash ret barǵan. Soǵan bailanysty kúlli odaq boiynsha talantty óner ieleri Máskeýge arnaiy shaqyrtylǵan. 1925 jyly Semei qalasynyń halyqqa bilim berý bólimine KSRO halyq aǵartý komissary Lýnacharskiidiń atynan:
«Qazaq ánshisi Ámire Qashaýbaevtyń Parijde ótetin Dúniejúzilik kórmeniń etnografiialyq kontsertinde óner kórsetý týraly kelisimin kútemin. Jol shyǵyny tólenedi. Ótetin ýaqyty — maýsym, shilde ailary»
dep jazylǵan jedelhat kelgen. Sol kezden-aq mádeniet pen ónerdiń ortalyǵy, sán áleminiń astanasy — Parij qalasynda qazaqtyń dombyrasyn sóiletý, án arqyly halqynyń darhan kóńilin jetkizýge múmkindik alǵanyna Ámire, bir jaǵynan, qatty qýansa, ekinshi jaǵynan, úlken jaýapkershilikti sezindi.
Onyń daýsy
Aqyry, Ámire Parij sahnasyna kóterilgende, ózine tańǵala qaraǵan myńdaǵan adamnyń nazaryn baiqady. Sebebi basqalar siiaqty onymen birge shyqqan orkestr, hor da bolmady, onyń ornyna eki shekti dombyrasyn aldy.
«Ámireniń daýsy kúnniń kúrkiregenindei, keide aspandy jerge túsirip, dúrildep, keide baiaý soqqan jelmen qozǵalǵan bidaiyqtyń shashaǵyndai sýsyldap, sybyrlap ketedi»
delingen Máskeýde bolǵan búkilodaqtyq keńester quryltaiynda shyqqan atalǵan kontsert jóninde jazylǵan maqalanyń birinde. «Balqadisha», «Aǵash aiaq», «Qanapiia», «Úsh dos», «Jalǵyz arsha», «Qos balapan» siiaqty ánderdi oryndap, Eýropany moiyndatyp, ekinshi júldemen marapattalady.
Qyzyl imperiia
Qazaq halqynyń ánshilik óneriniń shyrqaý shyńy, erekshe daryn iesi Ámireniń taǵdyry ókinishpen aiaqtaldy. Oǵan sebep — keńestik júieniń taqqan jalǵan aiyby. Parijde emigratsiiada júrgen Mustafa Shoqaimen kezdesýi onyń bolashaǵyna balta shapty.
Keńestik delegatsiia ishinde qazaqtyń bar ekendigin bilgen Mustafa Shoqai qonaqúige kelip, Ámiremen kezdesip, áńgimelesti. Ámireniń qoly bos kezinde oǵan Parijdi kórsetti. OGPÝ qyzmetkerlerine osynyń ózi jetkilikti edi…
Frantsiiadan qýanyshpen oralǵan Á.Qashaýbaiulyna «M. Shoqaidyń sybailasy» degen aiyp taǵylyp, odan kún saiyn jaýap alyp, soqqyǵa jyqty. Onyń áriptesteri men dostary Ámireniń ómiriniń sońǵy on jyly azappen ótkendigin eske alady. Ashylyp eshkimge tis jarmasa da, únemi kóńil kúii bolmai, bet-aýzynan soqqynyń oryndary anyq baiqalǵan.
1934 jyly 6-qarashada Almaty kósheleriniń birinde Ámireniń óli denesi tabyldy. Bir kúnnen keiin 7-qarashada Qazan tóńkerisiniń qurmetine bolǵaly jatqan E.Brýsilovskiidiń «Qyz Jibek» operasynyń premerasynda basty róldiń birin oryndaý týraly armany júzege aspady. Ámireniń qazasy qupiia bolyp qaldy.
Ol…
Ámire Qashaýbaiuly 1888 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qainar aýylynda kedei otbasynda dúniege keldi. Ákesi Qashaýbai, anasy Toiǵan da ánshilik ónerden qalys qalmaǵan. Ámireniń balalyq shaǵy aýyl baiynyń malyn baǵýmen ótti. Qoly bosaǵanda, án aityp, daýsyn shyńdaityn. Ánshi bala týraly aýyl-aýyldan estip, keiin ol toi-jiynnyń ortasynan tabyldy. Ákesi Semei qalasyna kóshý týraly sheshim qabyldap, Ámireniń ómirinde jańa kezeń bastaldy.
Qala ómiri onyń jan-jaqty damýyna, saiasi kózqarastarynyń qalyptasýyna yqpal etti. Semeide ashylǵan «Es-Aimaq» atty qazaq jastarynyń uiymyna múshe boldy. Osy kezde Ámirege kásibi ánshi bolý týraly oi kelse kerek. 1924 jyly ánshiler arasynda uiymdastyrylǵan baiqaýǵa qatysyp, jeńimpaz atandy. Onyń ánshilik óneri búkil Qazaqstanǵa keńinen jaiylyp, Odaq, odan EKSPO-ǵa deiin jetti.
Mine, arada týra 92 jyl ótkende, Astanada EKSPO-2017 kórmesi tórtkil dúnieniń nazaryn ózine aýdardy. Bul joly kórme tórinde qazirdiń ózinde talaidy moiyndatyp úlgergen Dimash Qudaibergenovtei daraboz talant án salatyn bolady.
Derekkóz: Qazaqparat
