Ekonomikalyq sana
*BAQ-na nazar salsańyz, jýrnalisterdiń mynadai baǵamdaýlaryn kóp kezdestiremiz：''arada pysyqai saýdagerler paida kórip otyr'', ''birdi alyp birge satatyn alypsatarlardyń jaǵdaiy olardan jaqsy'', ''aradaǵy deldaldardyń kesirinen bylaiǵy jurt japa shegip otyr''.
*Jaishylyqta memlekettik qamqorlyq taqyryby ÚEU, túrli áleýmettik toptar men BAQ tarapynan jii kóteriledi. ''...memlekettik qamqorlyqqa zárý'', ''memlekettiń qamqorlyǵynsyz aiaǵynan tura almasy anyq'', ''úkimet jetkilikti kóńil bólmei keledi'' siiaqty tirkeserdi kúndelikti kezdestiremiz.
*Ishinara ákimderdiń bazarlarǵa baryp, azyq-túlik baǵasyn qadaǵalaýyn, sala basshylarynyń óz salasyndaǵy taýar baǵasyna engizgen shekteýlerin, jergilikti basshylyqtyń sheteldik kásipkerge shúilikkenin jaǵymdy jańalyq retinde súisine qabyldaimyz.
Bir el ekonomikasynyń damýyn tek mol kapital, igi ekonomikalyq saiasat, jetilgen zań-erejeler, bilikti mamandar shoǵyry sheshpeidi. Oǵan sol eldiń ornyqqan óńiriniń jaratylystyq ortasy, tarihy, dástúri, mádenieti, psihologiiasy, turǵyndardyń bilim alý deńgeii, tarihi keshirmeleri qalyptastyrǵan sana-túisigi syndy kóptegen faktorlar yqpal etedi. Sonyń ishinde, osy eldiń bastan ótkerip kelgen túrli qoǵamdyq-ekonomikalyq formatsiialary tarihi qalyptastyrǵan Jady-sanasy kómeski túrde sheshýshi ról oinaidy.
Bizdiń halyqtyń atamzamannan beri ózin ózi qamdaityn, syrtqa tuiyq kóshpendi sharýashylyqpen shuǵyldanyp kelgeni belgili. Aldyndaǵy asyn adal eńbegimen taýyp, bireýdiń ala jibin attamaýdy aqyrettik ustanymy etken halyqqa saýda-sattyq isi qol bolmaǵan. Saýdagerlikti alypsatarlyq, tipti aldamshylyq deitin túsinik bizdiń halyqtyń sanasyna boilap ornyqqan.
Shar Rossiia otaryna kóshkennen tartyp egemendikke deiin qazaq halqynyń óz sharýashylyǵyn óz yrqymen óristetý erkinen birte-birte aiyryla túskeni, sóitip derbes sharýashylyq sana qalyptastyrý erkinen de maqurym etilgeni jáne belgili.
Bizge el táýelsizdigin ustap, nyǵaitý men ''kapitalistik ekonomikany'' qabyldap, qurýdyń qatar kelgeni bar. Táýelsizdiktiń buiyrýy qandai elegizitkizse, naryqtyń kelýi eldi sondai eseńgiretip ketken-di. Jetpis jyldyq sotsialistik-josparly, ákimshil-ámirshil júie tártibine daǵdylanǵan jurt naryqtyq qatynastardy eshqandai ishki daiyndyqsyz yryqsyz túrde qabyldady. Ol qarapaiym halyqtyń ishki, zárýli qalaýymen emes, ''joǵarynyń'' – memlekettiń yqtiiarsyz atqartýymen ómirge endi. Sol dáýirde ósip-ónip, sol júieniń yrǵaǵyna ábden tóselgen aǵa býyn úshin jańa ekonomikalyq formatsiianyń múlde jat seziletini tabiǵi jaǵdai. Sóz basyndaǵy aǵa-ápekelerimizdiń túsinik-paiymy osyǵan meńzeidi.
Búginderi shirek ǵasyrlyq talpynystyń nátijesinde naryqtyq qatynastar elimizde túbegeili ornyqty. Endigári bizdiń onyń zańdylyqtarymen ómir súrýimizge týra keledi. Al onyń eń kórnekti ólshemi – básekege qabilettilik sanalady. Ekonomikalyq-áleýmettik ómirdiń myń salasynda árkim óziniń básekelestik qabiletine – alǵan bilimi, biliktiligi, iskerligi, mádeniettiligi, tiltabysqyshtyǵy, juǵymdylyǵyna súienip óz ornyn tabýǵa tiis. Sondyqtan, memlekettiń áleýmettik ádilettilikti saqtaý, jańaǵy teń básekelestik ortany quqyqtyq-saiasattyq tetiktermen qamti usyný jaqtarynda ishinara, tipti aitaqalsyn kemshilikteri bar bolǵan kúnde, memleket básekelestik ortanyń jalpyǵa birdei jáne irgeli ustanymdaryn, oiyn-erejeleriniń irgetasyn negizinen usynyp úlgerdi deýge tolyq negiz bar. Endeshe, álgindei ''azyp kettik, tozyp kettik, arba súirep júr'' degen siiaqty baibalam men sebepti aýadan izdeitin soqyr sanadan arylatyn ýaqyt jetti.
Mysaly, birge turyp jatqan aýyldarynda bireý óziniń áldeqandai qabiletiniń arqasynda kásibin ashyp, baqýatty ómir keship jatyr, al kópsandylar áli de bolsa belgisiz ǵaiyptan bireý kómektesetindei, ákelip beretindei kóńil-kúidiń elitýinde júr. Jaishylyqta qara kózderimizdiń sanynyń 70 paiyzǵa taqaǵanyn aityp qýanysamyz, endeshe, tabysy tómen, las qara jumys istep júrgenniń kópsandysynyń sol ózimizden bolýy zańdy da. Memleketiń qojasy biz bolǵan soń, bizdiń jatyp, barlyq tirligimizdi basqa kishi halyqtar tyndyryp berýi kerek siiaqty piǵyldaǵylarymyz da bar. Kezinde kórgen teperishimizdiń qarymjysyn osylai qaitarǵymyz keletin de syńaily, shyntýaitynda, bul jumsartyp aitqan kúnde, salamatty nietke jatpasa kerek. Bazardaǵy arbany óz elinde qazaq súiremei, eshkim kelip bizge súirep bermeidi... Aita tússek, bul ultymyzdyń osyzamanǵy tolyqqandy ult bolyp qalyptasqandyǵynyń, bizdegi kásipter túziliminiń zaman shartyna úilesimdilikke anaǵurlym beiimdelip kele jatqandyǵynyń nyshany. Reti kelgen soń aita keteiik, el arasynda ''bizdiń halyq álemdegi qaiyrshysy joq birden-bir halyq'' deitin támsil bar. Árine jetimin jylatyp, jesirin qańǵyrtpaǵan elde tarihymyzda qaiyrshy bolmaǵany ai týyp, kún shyqqandai aqiqat. Al búginderi bizde qaiyrshydan tartyp, azǵyndar, kezbeler paida boldy. Mynaý ekonomikanyń jahandanýy, álemniń kópúiektelýi, informatsiianyń jarylýy zamanynda, dástúrli jaqyndyq túsinikteriniń solǵyndaýy, qaraýsyz kisilerdiń kóbeiýi qatarly keleńsizdikter – bizdiń jaqsy nietimiz aldyn ala almaityn úrdis. Ári-beriden soń, qoǵami ómirde memlekettik basqarýshy elitadan bastap eń tómengi tapqa deiin jiktelý jáne ár jiktegilerdiń básekelestik qabiletterine bola ózara qozǵalmaly oryn almasýlary ulttyń tolyqqandy jetilgendiginiń belgisi sanalýy kerek.
Taǵy da jańaǵy bireý birdeńe ákep usynatyndai emeksý nysaiy degennen shyǵady, josparly-ákimshil júie daǵdysynyń sanaǵa ornyqqany sonshalyq, jurt áli de memlekettiń qamqorlyǵynan óte-móte dámelenedi. Árine, jekelegen áleýmettik toptar men eskeretin sebeptermen halyqtyń málim jikteriniń múddesine kóńil bólý, olarǵa memlekettiń jylýyn baǵyshtaý memlekettiń bastartpas boryshy. Ony úkimet hal-qadirinshe jasap ta jatyr. Oǵan kóz jumbaýmen qatar, bizdiń masyldyq, tilemshilik, kóz súzýshilik sanadan erikti túrde arylýymyz qup bolar edi. Bárin bir jerden basqaryp, tapqandy bir qazanǵa salyp，ony bir shómishpen qaita úlestiretin júieniń kelmeske ketkendigin kókiregimizdiń tereńinen túisinetin mezgil áldeqashan jetken. Qazir múlde basqa álemde jasap jatyrmyz. Memleket naryqtyq qatynastardyń onan ary ornyǵýyna, áleýmettik ádilettiliktiń ústemdik qurýyna, quqyqtyq qaǵidattardyń meilinshe ádil ám úilesimdi bolýyna, áleýmettik qorǵansyz taptyń neǵurlym ádiletti mámilege kenelýine izgi orta daiyndaýmen ainalysýy tiis te, bylaiǵy jurt eshkimge, úkimetke de qol sozbai, naryq qaǵidattaryn bastamashylyqqa alǵan oiyn erejeleri sheńberinde jáne sonyń tártibimen óz múmkindikterin ashýǵa, óz múddelerin qamtamasyz etýge úirenýi shart. Eldiń uzaq bolashaǵynan qaraǵanda, qazir jasap jatqan el azamattary, úlken-kishi demei, ómirlik dástúr qalyptastyryp jatqan urpaqpyz. Bizdiń búgingi úlgimiz keleshek urpaqtarymyzdyń ómir salty bolyp qalmaq. Osy turǵydan paiymdaǵanda, ózimizdiń osy tarihi boryshymyzdy jete sezinýimizdiń ózi kózaldaǵy bultarmas boryshymyz bolsa kerek.
Kásipkerliktiń naryqtyq ekonomikanyń myzǵymas dińgegi ekendigi talassyz aqiqat. Jańa qalyptastyryp jatqan ekonomikamyzdyń igiligin barlyǵymyzdyń óz deńgeiinde kórýimiz úshin, sol kásipkerliktiń qanat jaiýyna qolǵabys tigizý mindetimiz-di. Eń áýeli kásipkerlikke, kásipielerine, innovatsiiashyl sýbektilerge qurmet pen olardyń eńbekterin oń baǵalaityn sana, uǵym qalyptastyra bilýimiz abzal. Adamzat balasy óndirgen ónim taýarlanǵaly beri, kásipkerliktiń eń elpek, utqyr, tez qaitarymdy salasy bolǵan marketing myń qubylyp damyp keledi. Bizdiń halyq barlyǵyn esh ótkeleksiz qainar kózden alǵysy keledi. Mundaidy halqymyz niet qalys deidi. Alaida, óndirýshi ónimin birden tutynýshyǵa tabystap, tutynýshy qajetin tóte óndirýshiden alatyn jaǵdai jasalǵan kúni ekonomikalyq ómirdiń qainap jatqan tasqynynyń toqtaǵan kúni esepteledi... Kerisinshe, ekonomikada marketing – saýda-sattyq qansha damyǵan saiyn, onyń úlgileri men tetikteri baiyǵan saiyn, ekonomikanyń ainalymyna, jańarýyna, túrlenýine sonsha qarqyndy lep beretin zańy bar. Myna zamanda bizdiń túsiniktegi alypsatarlyq pen deldaldyqtyń ózi óz aldyna dara da qýatty alyp indýstriiaǵa ailanyp úlgergen. Mysalǵa qazir qaýyrt damyp, bárimiz igiliktenip jatqan elektrondyq marketingti alaiyq. Kórneý qaraǵanda elektrondyq marketing tutynýshyny barlyq ortadaǵy deldaldardan alastatyp, óndirýshige tikelei shyǵarǵan syqyldy kóringenimen, kómeskide ol ózine tán informatsiialyq-tehnologiialyq basymdyqtary arqyly tek burynǵy deldaldyqtyń orynyn basyp otyr, tutynýshy úshin ol deldaldyq qyzmettiń barynsha jetilgen, utymdy, jańa IT quraldarymen baiytylǵan qolaily túrin aýystyrýymen erekshelenedi. Alypsatarlyq bul jerde túsin ózgertip, meilinshe búrkenshikti qalyppen kelip otyr. Demek, ol tutynýshynyń óndirýshige birden shyǵýynyń kepili bola almaidy da. Shyntýaityna kelgende, qazirgi óndirýshilerdiń ózi ózge óndirýshilerdiń ónimin óz óniminiń bir bólshegi etip kiriktirý arqyly ózge óndirýshi men tutynýshynyń arasynda deldaldyq jasap otyrmai ma! Qorytyndy bireý-aq, árqaisymyzdyń aldymyzda zamana ómirge ákelgen marketing quraldaryn jatsynatyn, ekonomika ózenin aryqarai arqyrata túsetin tetikterine úrke qaraityn, onyń mánine boilamaityn kónetoz sanadan arylý mindeti tur.
Qarapaiym jurt kúndelik turmysqa etene ekonomikalyq salalarǵa úkimettiń aralasýyn, ony óz tilek-talaptaryna tiimdi jaqqa baǵyttaýǵa pármen etýin qalaidy. Memelekettiń monopoliialyq salalardyń shekten shyqpaýyn qadaǵalaýy onyń eń basty mindetteriniń biri. Degenmen, halyq naryq zańdylyqtarynyń túbegeili saltanat quryp, ornyǵý ústindegi naryqtyq qatynastardyń igiliginen tipti de ádil, jeńil, jyldam sýsyndaý úshin, ázirden bastap úkimettiń ekonomikalyq ómirimizge aralasýynan bas tartýǵa tárbielenýi tiis. Úkimettiń jaqsy menedjer emes ekendigin kapitalizmniń 3 ǵasyrlyq tarihy áldeqashan dáleldep bergen. Endeshe, ákimshilik tásilderge qol artqan, merekeli merzimderde bazar aralap kartoptyń baǵasymen arpalysyp júrýiniń ákimge abyroi, tutynýshyǵa tiimdilik ápermeitini anyq, ony ómir ózi dáleldep te jatyr. Jurt onan góri, sol kartopty bazarǵa usynyp otyrǵan kásipkerdiń – alypsatardyń eńbekkerligi men yntasyn túsinýge, onyń tabysynyń da ózimizdi eki orap turmaǵandyǵyna janashyrlyqpen kóz jetkizýge umtylǵanymyz abyroily bolar edi. 90-jyldar joqshylyq qarsańyndaǵy aspatók tabys, jabaiy menedjment, qoldaǵyny ózgeni qanaýdyń quraly etip paidalaný, bireýdiń múddesiniń ústinen paida kórý syndy jabaiy tásilderdiń aýylynyń alystap ketkenin sezinip-senýimiz ómirimizdi realdyqqa bir taban jaqyndata túser edi.
Osy oraida, eldiń ''tili, kózi, ám qulaǵy'' sanalatyn BAQ ókilderiniń de, ekonomikalyq taqyrypqa qalam terbegende máseleniń baiybyna baryp paiym jasaýlaryn, retine sai ózderiniń ekonomikalyq bilimderin ushtaýlaryn, halyqtyń saý jáne ylǵaryshyl sana qalyptastyrýyna sebepshi bolýlaryn qulaqqaǵys eter edik.
Qurmet QABYLǴAZYULY
