Búginde el ekonomikasy men halyqtyń tutynýshylyq qabileti jáne elde oryn alǵan jaittarmen tyǵyz bailanysyp jatqan joq. Bul metal men munai-gaz salasy. Osy atalǵan eki sala elimizdiń transport (munai qubyrlary jáne metal men ken tasymaldaý), bailanys, qarjylyq qyzmetti jáne saýda (munai men metaldy kóterme baǵada saýdalaý) salasyn qalyptastyratyny belgili.
Buǵan qosymsha munai óńdeý zaýyttarynyń qurylysy men jóndeý jumystaryn, munai qubyrlary men kenishterdegi qurylystardy da jatqyzýǵa bolady. Bulardy elimizdegi iri ekonomika dep ataýǵa bolady. Bul salalar elimizdegi eńbekke qabiletti halyqtyń 10 paiyzyn jumyspen qamtyp otyr.
Sonymen qatar elimizde halyqty 90 paiyzyn jumyspen qamtyp otyrǵan shaǵyn ekonomika bar. Buǵan saýda-sattyq salasyn, halyqqa kórsetiletin túrli qyzmetterdi (munyń ishinde memlekettik qyzmetter de) atap aitýǵa bolady. Búginde jumysqa qabiletti halyqtyń 20% memlekettik qyzmet sanalatyn – densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salasynda eńbek etýde. Bul toptyń tabys men tutynýshylyq múmkindigi ekonomikalyq jaǵdaiǵa anaý aitqandai áser etpeidi.
Osy jaittarda saraptaǵanda jekelegen kompaniialar men jekelegen óndiristerde jumys isteitin 30% halyqtyń turaqty jumysy bar, Al memlekettik qyzmet, densaýlyq jáne bilim berý salasynda eńbek etetinde JIÓ 70-80 paiyzyn quraidy.
Osylaisha Qazaqstan ekonomikasynyń qurylymdyq ereksheligin saraptasaq, koronavirýstyń el ekonomikasyna tigizetin ásere az ekenin baiqaýǵa bolady. Óitkeni Qazaqstan ekonomikasynyń qomaqty bóligi ishki suranys pen halyqtyń tabysyna táýeldi emes.
Iá, karantin halyqtyń az ǵana bóliginiń tabysynyń kemýine áser etti. Buǵan jalpy ólshemmen qarasaq, onyń tutastai ekonomikaǵa tigizetin keri áseri áste baiqalmaýy múmkin.
Osy rette qysqamerzimdi ekonomikalyq indikator jarty jylda bar bolǵany 1%-ǵa ǵana tómendegeni bizdiń sózimizge aiqyn dálel bolady. Karantin kezinde saýda men transport salasynan basqa barlyq salalarda joǵarlaý baiqalǵan. Aitalyq, qurylys, bailanys jáne óniris salasynda aitarlyqtai ósim oryn alǵan.
Qysqamerzimdi ekonomikalyq indikatorǵa JIÓ-niń 60% ǵana enip otyr. Bul esepte densaýlyq saqtaý salasy men memlekettik qyzmettiń málimetteri engen joq. Sondyqtan 2020 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda ekonomikalyq quldyraý oryn aldy dep aitýǵa negiz joq.
Ústimizdegi jyldyń sáýir men mamyr aiynyń basynda, ekonomikanyń damýyna qatysty oń kórsetkishter boldy. Karantin kezinde qyzmet kórsetý salasy men bólshek saýda kúrt toqtaǵanymen, karantindik sharalar jumsartylǵan soń, qysqa ýaqytta damý qarqynyn qaita tapty. Onyń ústinde sáýir men mamyr ailarynda memlekettiń halyqqa tólegen 42 500 teńge ekonomikaǵa dem berip, tutyný men suranysty birshama damytty.
Biraq dál qazir damýdy baiqap turǵan joqpyn. Ekinshi karantin eldegi bizneske aýyr soqqy bolyp tigeni jasyryn emes. Óitkeni memlekettiń qoldaý qarjysyn birinshi kezdegidei kóp adam alǵan joq.
Nátijesinde 4,5 aiǵa sozylǵan karantininde halyqtyń kópshiligi óziniń kiris kózinen aiyryldy. Búginde biznestiń boiyna qan júgirtý qiyn bolyp tur. Bul úshin qomaqty qarjy kerek. Shaǵyn jáne orta biznestiń bir ai emes, 4-5 ai kiris kózinen aiyrylýy onyń jumysyn toqtatýyna ákelýi múmkin.
Aldaǵy ýaqytta ekonomikanyń qalypqa kelýi qiyn bolady. Jaǵdaidy tek qana halyqtyń tutynýshylyq qabileti ǵana retteidi. Ókinishke orai, qazir kópshilik tutynýshylyq múmkindiginen aiyrylǵan.
Qolynda qarajaty bar orta taptyń ózi qarajattaryn ońdy-soldy jumsamai sandyqqa salyp, saqtaýda. Óz basym jyl aiaǵyna deiin elimizdegi biznes aiaqqa turyp ketedi degenge sene almaimyn. Óitkeni bizdegi halyqtyq biznestiń tabys tabatyn kezeńi maýsymdyq ýaqyttarǵa táýeldi. Sondyqtan birqatar kásipkerler aldaǵy kúz ben qysta múlde tabys tappaityny anyq.
Eger el ekonomikasynyń qurylymdyq ereksheligin basshylyqqa alyp baǵalasaq, jalpy ekonomikanyń jyl aiaǵyndaǵy kórsetkishteri jaman bolmaýy tiis. Desek te Úkimet tarapynan keshendi ózgerister baiqalmaidy. Baiaǵydai atqarýshy bilik qolda bar qarajatty tiimdi jumsai almai otyrǵanyn halyq kórip otyr. Sol sebepti karantin kezinde halyqtyń bilikke degen senimi azaia túskeni jasyryn emes.
Kópshilik elimizdegi qiyndyqtar jekelgen kásipkerlerdiń aralasýymen sheshilgenin kórip otyr. Halyq karantinnen ábden qajydy.
Ishki ister ministrliginiń málimetinshe, sońǵy ýaqyttary elimizde aýyr jáne asa aýyr qylmystar 70% jáne 25%-ǵa ulǵaiǵan. Budan karantin kezinde Úkimet pen jergilikti bilik oryndarynyń tiimdi jumys istei almai, kóptegen qatelikter jibergenin baiqaýǵa bolady.
Kez kelgen karantinniń daǵdarysqa qarsy sharalar sekildi ekonomikalyq, áleýmettik, pishologiialyq, emotsionaldy qyry bolatyny belgili. Memlekettik basqarý salasy munyń bárin esepke alýy tiis. Ókinishke orai, karantin kezinde Qazaqstandaǵy memlekettik basqarý isi sanitarlyq dárigerdiń kózqarasymen shektelgendei boldy.
Aidarhan QUSAIYNOV, ekonomist sarapshy
