Dattyń investitsiialyq Saxo Bank-i jyl saiynǵy álemdik ekonomika boiynsha boljamyn jariialap, kóptegen eldi eseńgiretip tastady. Bul rette sońǵy eki aida qymbatshylyqpen qarqyndy kúresip jatqan Qazaqstanǵa da ońai bolmaiyn dep tur. Óitkeni boljamdar el ekonomikasyna tikelei áser etýshi irgeli faktorlardy da qamtidy. Naqtyraq aitqanda, bul arada AQSh biligine jańadan kelgen "milliarderler" tobynyń jospary ashyp aitylady, dep jazady Dalanews.kz.
Esterińizde bolsa, Ulttyq ekonomika ministri Nurlan Baibazarov teńgeniń quldyraýyna túrtki úsh irgeli faktordy ataǵan. Olar:
- sońǵy ailarda dollardyń ǵalamdyq indeksiniń ósimi;
- munai baǵasynyń arzandaýy;
- rýbldiń qunsyzdanýy.
Bul arada úshinshisine aldyńǵy ekeýi yqpal etip otyrǵany sózsiz. Endi sol ekeýi jaily Saxo Bank óz boljamynda ne deidi? Soǵan keńinen toqtala ketelik:
Dollar taǵy arzandaidy. 2025 jyly Aq úi ákimshiligi AQSh-tyń osyǵan deiingi búkil álemge qatysty qarym-qatynasynyń turpatyn tolyǵymen ózgertedi. Oǵan importqa engiziletin qymbat tarifter, sonymen birge biýdjet tapshylyǵyn azaitýǵa tyrysýy túrtki bolady. Osyǵan bailanysty kriptonaryq tórt ese, iaǵni 10 trln dollarǵa deiin ósedi, al dollar negizgi valiýtalarǵa shaqqanda 20%-ǵa jáne altyn baǵasyna shaqqanda 30%-ǵa qunsyzdanady. AQSh ekonomikasy refliatsiia satysynda bolady. Al jalaqy taýarlyq infliatsiianyń izine ilesedi, óitkeni AQSh óndiristik resýrstarǵa qaita baǵyt alady. Amerikalyq eksporttaýshylar tabysqa keńeledi, olarǵa jaqsy jaǵdai jasalady.
Qytai 7 trln dollar taratady! Saxo sarapshylary Qytai ekonomikasy buryn-sońdy bulai nesiege batpaǵanyn aitady. Qytaidyń korporativtik qaryzynyń ózi JIÓ-niń 150% -ynan asady. Jergilikti bilik organdarynyń qaryzy JIÓ-niń shamamen 80-90% quraidy. Úi sharýashylyǵyndaǵylardyń qaryzy basqa elderdegidei joǵary emes, biraq kóbinese jyljymaityn múlik naryǵynyń osaldyǵymen bailanysty bolyp keledi. Osyǵan bailanysty 2025 jyly bilik el ekonomikasy ainalymyna 50 trln iýan (shamamen 7 trln dollar) aqsha massasyn engizýge tyrysady. Sonymen qatar, bul soma qaryzdy óteýge emes, tsifrlyq iýan arqyly tutynýshylardyń qaltasyna tikelei túsedi. Sondai-aq QHR áleýmettik injeneriiany qoldanady, bul ómir sapasyn jaqsartý úshin kompaniialardy jumys kúnin qysqartýǵa itermeleidi. Bul óz kezeginde bos ýaqyttyń, tutynystyń, kompaniialar, otbasy qurý jáne balalardy dúniege ákelý kólemin arttyrady. Bul iýannyń nyǵaiýyna jáne búkil álem boiynsha shikizat baǵasynyń joǵarylaýyna ákeledi.
OPEK-tiń dáýreni bitýge taiaý. Elektromobilder jyl ótken saiyn qoljetimdi bolyp, OPEK munai óndirýshiler aliansyna alda qiyndaý bolady. 2024 jyldyń qyrkúiegine qarai Qytaidaǵy avtomobilder satylymyndaǵy elektromobilder naryǵynyń úlesi 45%-dan astamǵa jetti. Basqa elder de óndiristik qýatyn tez arttyryp, Qytaidy ókshelep keledi. Osyǵan bailanysty akkýmýliatorlardyń baǵasy taǵy da tómendeidi, bul elektromobilderdi benzinmen júretin kólikterge qaraǵanda arzanyraq ete túsedi. Munai tutynysynyń sharyqtaý shyńy 2025 jylǵa kelýi múmkin, al ary qarai suranys tez azaia bastaidy. Munai baǵasy kúrt tómendep, bul aviakompaniialarǵa, himiialyq zattar, boiaýlar men shinalar óndiretin, sondai-aq júk jáne logistikalyq kompaniialarǵa qolaily bolady. Biraq, kóp ýaqyt ótpei, naryq tez óz qalpyna keledi, óitkeni Soltústik Amerika qymbat taqtatas munaiyn óndirýdi toqtatady. Japondyq avtoóndirýshiler elektromobilder naryǵyndaǵy basqa oiynshylardy qýyp jetý úshin jantalasqa basady.
Uzaq ári baqytty ómir. Ǵylymi jetistik nátijesinde ǵalymdar 3D bioprint ozyq tehnologiiasyn qoldana otyryp, qaltqysyz jumys isteitin adam júregin sátti "basyp shyǵarady". Bul zaqymdalǵan múshelerdi tapsyrys boiynsha aýystyryp, adamnyń ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrýǵa jol ashady. Organdardyń bioprintint jetistigi biotehnologiia men 3D basyp shyǵarý qurylǵylaryna degen suranystyń kúrt ósýine yqpal etedi. Bul saladaǵy kompaniialardyń kópshiligi startap satysynda, biraq jaqyn bolashaqta IPO-ǵa shyǵady dep kútilýde. Bolashaq perspektivada innovatsiialar men investitsiialardyń bul ósimi densaýlyq saqtaý salasyn túbegeili ózgertip, patsientterdiń nátijelerin jaqsartýǵa jáne aitarlyqtai ekonomikalyq ósimge úles qosýǵa túrtki bolmaq.
Jasandy intellektige salynatyn salyq. Tehnologiialyq alyptar ózderiniń jańa jasandy intellekt derekter ortalyqtary úshin kóp elektr energiiasyn jumsaidy. Olar bolashaqta turaqty, uzaq merzimdi energiia kózderimen qamtylýy úshin qazirdiń ózinde túbegeili qadamdarǵa baryp jatyr. Maikrosoft Constellation Energy kompaniiasymen Tri-Mail-Ailendegi eski iadrolyq reaktorlarynyń birin qaita ashý jóninde kelisimshartqa otyrdy. Google men Amazon da AQSh-tyń kommýnaldyq qyzmetterimen jáne basqa jetkizýshilerimen josparlanǵan JI derekter ortalyqtaryna arnap shaǵyn modýldik iadrolyq reaktorlardy (SMR) qurý boiynsha kelisimderge otyrýda. Biraq munyń bári - 2030 jylǵa jáne odan keiingi jyldarǵa arnalǵan uzaqmerzimdi jobalar. 2025 jyly AQSh-ta elektr energiiasynyń baǵasy halqy tyǵyz ornalasqan aýdandarynda kúrt ósedi, óitkeni iri tehnologiialyq kompaniialar ony JI derekter ortalyqtary úshin jumsaidy. Bul halyq tarapynan narazylyq týdyrady. AQSh-ta energetikalyq infraqurylymdarǵa investitsiia jappai jasala bastaidy. Fluor siiaqty kompaniialar iri jańa jobalar boiynsha kelisimsharttarǵa qol jetkizedi. Tesla kompaniiasynyń Megapack energiia qoimalary ózine kóbirek nazar aýdartady. AQSh-taǵy gazdyń uzaq merzimdi baǵasy eki eseden astamǵa ósedi, bul infliatsiialyq boljam úshin mańyzdy faktor bolady.
Álemdi chipteý. Saxo Bank sarapshylary NVIDIA-ny jasandy intellektige (JI) suranys kúrt artqanda onyń basty satýshysyna ainalatynyn boljaidy. 2025 jyly kompaniia innovatsiialyq Blackwell chipiniń paida bolýymen óz jetistigin álemge pash etedi. Aldyńǵy býynymen salystyrǵanda ol JI-diń esepteý ónimdiligin 25 ese arttyrýǵa múmkindik beredi. Jasandy intellekt salasyndaǵy "qarýlaný jarysy" kompaniia kapitalizatsiiasyn eki ese ósýine túrtki bolyp, aqyry ol Apple-den eki ese úlken qurylymǵa ainalady. Nátijesinde NVIDIA biznesiniń quny 7 trln dollardy qurap, álemdik qor naryǵynyń 10%-yn qamtidy. Chip jasaýshylardyń bir aktsiiasy 250 dollarǵa deiin ósedi. Biraq sodan keiin naryq onyń kóbirek paida tabý qabiletine kúmándana bastaidy jáne onyń monopoliialyq mártebesin retteýshilerdiń baqylaýy kompaniia perspektivasyn nasharlatady.
