HH ǵasyrda Garvard ýniversitetinde amerikandyq ǵalym Robert Barro halyqtyń dindarlyǵy men eldiń ekonomikalyq ósimi arasyndaǵy bailanys týraly zertteý júrgizge. Barlyǵy 59 memleket ǵalymnyń nysanasyna ilindi. Professor óz eńbegin Allaǵa sený, aqyret, jánnat, tozaq siiaqty kategoriialarǵa bólgen. Nátijeleri bul faktorlardyń ekonomikalyq ósýge qosqan úlesi teń bolmasa da, qai kezde de oń bolatynyn kórsetken. Mysaly, tozaqqa senýden góri, jumaqqa sený ekonomikalyq ósýge áldeqaida az yqpal etedi.
«Potentsialdy tozaq túrindegi qamshy áleýetti jumaq sábizinen áldeqaida tiimdirek bolyp shyǵady», - degen Barronyń ózi.
Sondai-aq, Kanada ǵalymdary Ýlrih Blým men Leonard Dadlidiń pikirinshe, din ótirik pen jalǵandyqqa tyiym salady, bul ekonomikanyń órkendeýine oń áser etedi.
Buǵan mysal retinde Resei imperiiasyndaǵy HIH ǵasyrdaǵy eski senýshiler qaýymyn keltirýge bolady. Ol zamanda eldiń ónerkásibi men saýdasyn bilegen solar edi. Munyń syry – bul qaýymdastyqtardyń adal sózge súienip, kepilsiz nesie berýinde edi. Keiinnen olar Reseiden bir sebeptermen yǵystyryla bastaǵanda, basqa elderde de olar joǵary ekonomikalyq kórsetkishterge sebep boldy.
Jalpy, ǵalymdardyń statistikasy boiynsha hristian elderi álemdegi eń bai elderdiń qataryna jatady. Olardan keiin Islam keledi. Býddizmdi, indýizmdi jáne ateizmdi ustanatyn memleketter eń kedei jáne ekonomikalyq ósýge qabiletti emes.
Hristiandyqtyń baǵyttaryn qarastyratyn bolsaq, onda, árine, protestanttar týraly erekshe aitylady. Norvegiia, Shveitsariia, AQSh, Niderlandy, Avstraliia, Germaniia, Shvetsiia jáne Kanada siiaqty memleketterdiń halyqtary bul úrdisti kóbirek ustanady. Ǵalym Maks Veberdiń pikirinshe, kapitalizmniń paida bolýyna negiz bolǵan protestantizm boldy. Óitkeni, olar úshin eńbek pen saýda tek paidaly sharýashylyq qyzmeti ǵana emes, sonymen qatar izgilikke, meiirimdilikke shaqyrady. Osylaisha, jaqsy aqsha tabýǵa jáne paidaly kásip qurýǵa degen umtylysty protestanttar adal paryzdy oryndaý retinde qabyldaidy.
Sonymen birge, 1990 jyldardyń aiaǵynda Eýropanyń úsh túrli aimaǵy – Polsha, Germaniianyń ońtústik bóligi men Irlandiia ekonomikalyq qarqyndy damý jolyna tústi. Olardyń barlyǵyn katolitsizm biriktirdi. Sonymen qatar, boljam boiynsha ósýge 1962 jyly jumysqa degen kózqaras tujyrymdamasyn ózgertken Ekinshi Vatikan keńesi áser etti. Osy ýaqytqa deiin jumys adamnyń kúnási úshin jiberilgen qarǵys bolyp sanaldy, al kedeilik degenińiz qasietti ahýal siiaqty túsinik bolǵan. Alaida, bul kózqarasty ózgertkennen keiin 25 jyl ótti jáne katoliktik ekonomika keremet órkendeýge qol jetkizdi.
Islamda «jeke menshik» nemese jalpy «jeke» degen uǵymdar bolmaidy, óitkeni adamnyń alǵanynyń bári «amanat», iaǵni ýaqytsha paidalanýǵa berilgen. Túsinikti tilmen aitqanda, islam reformatory ál-Aýǵanidiń pikirinshe, islam sotsializmge uqsaidy, mundaǵy basty maqsat ekonomikadaǵy memlekettiń rólin kúsheitý boldy.
Islam men Qazaqstan, atap aitqanda, titýldy ult – qazaqtar arasyndaǵy bailanysqa kóshpes buryn, shaǵyn eskertpe jasaý kerek. Kez kelgen ulttyń bolmysy eki nársege bailanysty qalyptasady: dini men tili. Al, zertteýlerge qaraǵanda, qazaq bolmysy dinnen góri etnikalyq negizde qalyptasqan.
«Ortalyq Aziiadaǵy ulttyq biregeiliktiń islamdyq quramdas bóligi árqashan úlken, ulttan joǵary islam qaýymdastyǵyna qatysty tereń sezimdi alyp kele bermeidi. Olar úshin etnikalyq biregeiliktiń mańyzdylyǵy basymyraq», - dep túsindiredi tarih ǵylymynyń professory Miýriel Atkin.
Sondai-aq, jazýshy Shahimarden Qusaiynovtyń aitýynsha, bir kezderi – HIH ǵasyrda túrki taipalarynyń qazaq, ózbek bolyp ekige bólinýine dál osy islam dinine degen ártúrli kózqarastar sebep bolǵan. Demek, ózbekter shariǵat (islam zańdary), al qazaqtar kóne túrki zańdaryn, iaǵni islamǵa deiingi zańdardy ustanǵan. Sonymen qatar, halyqtyń basym bóligi ózin musylmanbyz dep sanaitynyn jáne bul memlekettiń saiasaty men ekonomikalyq damýynda ishinara kórinis tabýyn eskermeýge bolmaidy. Osylaisha, Qazaqstan basqa islam elderimen aitarlyqtai integratsiialanǵan jáne kóptegen odaqtar men dostastyqtardyń múshesi bolyp tabylady.
Solardyń biri – Qazaqstan 1995 jyly qosylǵan Islam yntymaqtastyǵy uiymy. Atap aitqanda, onyń eki bólimshesiniń – Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymy men Islam damý bankiniń shtab-páteri sáikesinshe Astana jáne Almaty qalalarynda ornalasqan. Islam damý banki shaǵyn biznes, aýyl sharýashylyǵy siiaqty salalarǵa investitsiia salyp, infraqurylymdy qoldaýǵa (mektepter, aýrýhanalar salýǵa jáne t.b.) granttar bóle otyryp, Qazaqstan ekonomikasynyń ilgerileýine aitarlyqtai yqpal etýde.
Indýizmde ister áldeqaida kúrdeli jáne ekonomikanyń damýyna keri áser etedi. Mysaly, qaita týylý men karmaǵa sený jany bar tirshilik ieleriniń barlyǵyn óltirýge tyiym salady. Munyń nátijesinde aýyl sharýashylyǵy daqyldary kóptegen kemirgishterden zardap shegip jatady. Sonymen qatar, bul din keń taraǵan úndi qoǵamynda kastalyq jiktelý bar. Eger adam tómengi tapqa jatatyn bolsa, onyń boiynda qandai da bir erekshe qabilet pen daryn bolsa da, ony barynsha kórsetýge múmkindigi bolmaidy. Iaǵni, eshqashan óspeidi, kemeline jetpeidi, mansaptyq ilgerileýge qol jetkize almaidy.
Býddizm týraly aitatyn bolsaq, olardyń jaqtaýshylary rýhani damýdy birinshi orynǵa qoiady jáne kóbinese materialdyq qundylyqtarǵa ziianyn tigizedi. Basqasha aitqanda, eńbektenýge, baiýǵa, áleýetti nyǵaitýǵa qarsy. Mysaly, býddizmniń bir tarmaǵy lamaister eginshilikpen múldem ainalyspaidy.
HH ǵasyrdyń basynda ǵalymdar Shyǵys Aziianyń artta qalýyn konfýtsiishildiktiń keń etek jaiýymen bailanystyrdy. Keiinirek, sol ǵasyrdyń aiaǵynda ekonomikanyń qarqyndy damýy konfýtsiishildikpen de túsindirildi. Másele mynada, bul dinniń nemese filosofiialyq aǵymnyń tujyrymdamasy boiynsha qoǵam óz bileýshilerine sózsiz baǵynýy tiis, ákesine uly siiaqty baǵynǵany siiaqty. Al konfýtsiishildiktegi katolitsizmniń úlgisi boiynsha jumysqa degen kózqaras ózgerdi, bul sol Qytaidyń ekonomikalyq keremetin ishinara túsindiredi.
Iýdaizmge keletin bolsaq, jeke baiý máselesi tek aiyptalyp qana qoimaidy, adam tabiǵatynyń tabiǵi qasietteriniń biri bolyp sanalady. Qysqasy, evreiler úshin aqshaǵa ie bolý jáne ekonomikalyq qajettilikterdi qanaǵattandyrý qalypty jaǵdai jáne quptalady.
Adamzat ómiriniń myńdaǵan jyldarynda din saltanat qurǵan elderdiń turmys-tirshiligine, hal-ahýalyna, damýyna qandai da bir túrde áser etkenin joǵarydaǵy mysaldar taǵy da dáleldeidi. Árine, búginde memleketterdiń kópshiligi ózderin egemendi dep tanytyp, saiasi, ekonomikalyq jáne basqa da sheshimderdi qabyldaýǵa dinniń yqpalyn joqqa shyǵarǵan kezde, bul qarym-qatynastar ózgerdi. Degenmen, eń bastysy burynǵysynsha qalyp otyr, máselen, qandaida bir konfessiialardyń ártúrli dárejede yqpal etetini elderdiń damýynda kórinis tabady. Eger eńbek, erkindikke umtylý jáne jeke baiýǵa degen talpynys aiyptalmasa jáne basqasha yntalandyrylmasa, ekonomika qarqyndy ósýdi bastan keshiredi jáne kerisinshe bolýy múmkin.
