Pýblitsist-zertteýshi Q. Júkeshevtiń maqalalar tsikli Á. Bókeihanovtyń memleket týraly ideialary men oilaryn baǵdarǵa ala otyryp, qazirgi Qazaqstannyń saiasi biligi jáne basqarylýy aiasynda bolyp jatqan qubylystardy dúniejúzindegi keibir elderdegi qubylystarmen salystyra sipattaidy. Á. Bókeihan atyndaǵy syilyqqa usynylǵan bul maqalalar tsikli oqyrman qaýymdy bei-jai qaldyrmas degen oidamyz.
[caption id="attachment_20235" align="alignright" width="355"]
Qanaǵat Júkeshev, filosof, pýblitsist-zertteýshi
Despotizm Stsillasy men paternalizm Haribdasy
qyspaǵyndaǵy Shyǵys adamy
(1-maqala)
Qazaq-aý! Túzýiń birigip jurt úshin
qam oilaityn kez kelgen joq pa?!
Álihan Bókeihanov
Tarih filosofiiasymen ainalysqan Batys oishyldarynyń tujyrymdaryna súiensek, qoǵamdy únemi alǵa ilgerilei damýǵa bastap aparatyn jol aiqyn: adamgershilikti basty nysanaǵa alyp, adamnyń erkindiginen bastaý alǵan demokratiialyq qundylyqtar negizinde jasalǵan qatań zań sheńberinde áreket etý kerek. Adamdy jáne qoǵamdy jetildiretin, adamnyń ishki álemin túrlendiretin, shynaiy qundylyqtardy tańdap ala bilý shart. Dúnietanymnyń bazasy bolyp tabylatyn qundylyqtardy ózgertý arqyly adamnyń mentalitetin, áreketiniń mánin ózgertýge bolady. Buǵan deiin alǵa jyljytpai kelgen mesheý mentaldyq apparatty damýdyń ámbebap qozǵaýshy kúshi bola alatyn mentaldyq apparatpen almastyrý arqyly barlyq jaǵynan artta qalyp, kenjelep kele jatqan qoǵamdardy tez arada ekonomikalyq órleýge, áleýmettik jetilýge, rýhani gúldenýge baǵyttap jiberýge bolady. Eger ony búkil qoǵam bolyp ustanatyn bolsa, bári mai jaqqan taqtaimen syrǵanaǵandai, alǵa qarai jylji bermek.
Endeshe nege artta qalýshylar qolda bar resýrstardy iske qosa otyryp, qoǵamnyń jańa impýlspen alǵa basýyn uiymdastyrmaidy?
Munyń sebebin N.Makiavelli órleý jolyn sanaly qabyldamaǵandyqtan, mesheý qoǵamdarda «barlyq kezeńderde sol beisharalyq pen náýbet qaitalanady, óitkeni, tarihi oilaý eskerilmeidi, tarihty oqityndar odan qorytyndy shyǵara bilmeidi nemese ol qorytyndylardy bileýshi bilmeidi» [1: 246] dep túsindirgen bolatyn. Al qazirgi zamandyq tanymal filosoftardyń biri Frensis Fýkýiama máseleni ekinshi qyrynan kóredi. Ol bylai oilaidy: «kedei elderdiń aldynda turǵan, olardyń ekonomikalyq damýyna tosqaýyl bolyp otyrǵan eń úlken másele – institýtsionaldyq damý deńgeiiniń sáikes bola almaýy» [2: 198].
Osy túsindirýdi XX ǵasyrdyń asa iri saiasi qairatkerleriniń biri Margaret Tetcher de qýattaǵan edi: «Islam alǵa tartyp otyrǵan mindetterdi shesherde eskerilýge tiis aýqymdy máseleler bar. Olar musylman turǵyndary basym memleketterdiń liberaldy-saiasi institýttar qurýǵa qabiletsizdiginen oryn alyp keledi. Áiteýir, osy ýaqytqa deiin solai bolyp otyr. Bajailap aitqanda, bul jolda Túrkiia men Indoneziianyń belgili progreske jetý múmkindigi bar siiaqty. Saiasi máselelerdi sheshe almaýynyń saldarynan musylman memleketteri (artta qalǵan elderdiń bári dep oqyńyz – Q. J.) kóbinese ekonomikalyq mesheýlikten zardap shegip otyr» [3: 252].
Bul túsindirýler bizdi eki baǵytta oi keshýge jeteleidi. Ras, N. Makiavellidiń ómir súrgen kezinde bilmeitinderdiń kóp bolǵanyn teriske shyǵarýǵa bolmaidy. Al zamanaýi aqparatty keńistikte artta qalýshy elderdiń bileýshileri qoǵamdy entelei alǵa bastyrýdyń ońtaily tetikterin meńgerip ala almaidy degenimiz naǵyzdyqqa janasa ma? Bileýshi ózi bilmese de, onyń ainalasyndaǵylar – filosoftar, sotsiologtar, tarihshylar, saiasattanýshylar bar emes pe? Olardyń biri bolmasa biri oǵan tarihi tájiribeden ótken damý joldary bar ekenin jetkizbei turmaidy ǵoi. Oi keshýdiń birinshi baǵyty osy.
Ekinshi jaǵdaida bileýshi biledi deiik. Endeshe, ol damý panatseiin qolyna ustattqannan keiin, saiasi-liberaldyq tutqalardy iske qosyp, qoǵamdy qaryshtatyp alǵa bastyrýdyń qamyn nege jasamaidy? Mineki, osy qubylystyń syryn nemen túsindirýge bolady?
Mundai qubylystardyń oryn alý sebebin Shyǵys qoǵamdaryn bileýshilerdiń mentalitetindegi ereksheliktermen ǵana túsindirýge bolady. Batystyń suńǵyla saiasatshylary musylman elderiniń bileýshileriniń áreketterindegi mentaldyq-psihologiialyq astarlaryn tolyq ańǵara almaidy. Olardy, ózderi siiaqty, halyqtyń qalaýymen bilik basyna kelgen soń jantalasyp elin alǵa ozdyrýdyń qamyna belsene kirisip júr dep oilaidy. Sondyqtan islam elderiniń jetekshileri saiasi-institýtsionaldyq uiymdastyrý jaǵynan qate jiberip otyr, tarihtan durys qorytyndy shaǵara almai otyr dep sanaidy. Olar óziniń batystyq moraldyq-adamgershilik deńgeiinen qarap solai bajailaidy, bar máseleniń túiini Shyǵys jetekshileriniń is tetigin bilmegendiginde emes, bilgisi jáne istegisi kelmegendiginde ekendigin eskermeidi, sondyqtan tek obektivti qatelerdi ǵana kóredi. Bul – salaýattylyqtyń qatesi.
Másele mynaǵan tirelýde: mesheý qoǵamdarda adamnyń ishki álemin jasampazdyqqa qarai ózgertý arqyly damýdy qamtamasyz etý qajettigin túsinetinder bar, túsinbeitinder bar jáne eń kesirlisi sol, túsinýge zaýyqtylyq tanytpaityndar, bilip turyp pármendi áreketke barmaityndar bar. Qazirgi artta qalǵan qoǵamdardyń rýlinde otyrǵandardyń qudai atqan kesirligi sonda, túsinip turyp, bilip turyp, ózgelerdiń tájiribesinen kórip turyp, múmkindigi bola turyp elin alǵa qarai ilgeriletý qamyn jasamaýynda. Jáne ondailar az emes. Olar zamanaýi aqparatty qoǵamdy basqaryp otyrsa da, el úshin, ózi úshin, urpaǵy úshin qajetti, taǵdyr shesherlik qaǵidalarmen sanaspaidy, damý jolyn emes, toqyraý jolyn sanaly túrde tańdaǵandar. Budan damýdyń qozǵaýshy kúshterin ajyratyp qolyna ustatqanda áreketke qosylatyndardyń jáne qosylmaityndardyń kimder ekenin ajyratyp alý máselesi týyndaidy.
* * *
Qazirgi damyǵan demokratiialy qoǵamdardyń ómirine qarasaq, bári halyq buqarasynyń qolynda siiaqty. Órkenietti qoǵam músheleri quzirettiligi tómen úkimetke baǵynbaidy, halyqty ońǵa bastamaityn saiasatty qabyldamaidy, biliktegilerdiń memleket deńgeiinde qatelikter jiberýine jol bermeidi. Eger olarda biliktegiler durys basqarmai jatsa, halyq birden narazylyq aktilerin uiymdastyrady: mitingiletedi, demonstratsiialatady. Saiasi partiialar birden qaperine alyp, ózderiniń narazylyqtaryn bildire bastaidy, máselege qatysty sheshimderin, usynystaryn jariialaidy. Túiindi sheshýdiń pármendi joldaryn izdestiredi, tabady, usynady. Eger olardy biliktegiler qabyldamasa, qarsylyq áreketter keń aýqymdy qamtyp, búkil eldi sharpyǵan iri kóteriliske, revoliýtsiiaǵa ulasyp kete barady. Munyń arty biliktegilerdiń ornynda qalýyn oilaýy bylai tursyn, bastaryn saýǵalaýyna aparyp soqtyrýy múmkin. Osylai, órkenietti qoǵamdarda halyq buqarasy biliktiń ár qadamyn baqylaýǵa alyp, el múddesin eskerip basqarýǵa májbúrlep otyrady.
Artta qalǵan qoǵam adamynikimen salystyrǵandaǵy damyǵan qoǵamdar adamynyń mikrokosmindegi aiyrma mynada: Órkenietti qoǵamdardyń bileýshileri («joǵarydaǵylar») qoǵamda toqyraý belgileri biline bastaǵanda ózgeristerdi joǵarydan ózderi bastamasa, onda bul yntany halyq buqarasy («tómendegiler») óz qoldaryna alady, biliktegiler almastyrylady, qoǵam jańa impýlspen ilgerileý jolyna túsedi. Órkenietti qoǵamdar eldiń damý qarqyny meilinshe joǵary bolyp turǵan jaǵdaida da merzimi jetkende bilikte otyrǵandardy aýystyra beredi. Bul ádis bilikke jańadan kelgen saiasi kúshterdiń áreketin eldiń qaryshty damýy qamtamasyz etilgen fonynda aqiqatty tanýǵa kómektesedi.
Mesheý qoǵamdar el ekonomikasyn dińkesin qatyra turalatyp tastaǵan, kúireýge ushyratqan saiasi kúshterge, eger olar «ondaǵan jyldardan keiin bári jaqsy bolatynyna» ýáde berse, oǵan senim bildire salady, ary qarai basqara berýge múmkindik týdyrady.
Batysta buqara álsiz bolǵanda, bileýshi aqsúiekter ony alǵa súirep shyqty nemese bileýshi joldan taiyp bara jatqanda buqara kóterilip, ony taqtan taidyrdy. Osylai, birin-biri kertartpa jolǵa túsip ketýge jibermeitin, ádildiktiń únemi jeńip otyratyn jaǵdaiyn jasaityn mehanizm qalyptasty.
Al damý qarqyny tómen elderdiń praktikasy bileýshiniń qoǵamdy alǵa bastyrýdy oilamaitynyn, buqaranyń qoǵamnyń qaida baǵyt alyp bara jatqanyn shamalai almaitynyn kórsetip otyr. Paternalistik psihologiia meńdegen qoǵamdardyń músheleri saiasi belsendiliginiń tómendiginen nemese joqtyǵynan bileýshileriniń áreketin baqylaýǵa nemese olardy durys jolǵa baǵyttaýǵa yqpal etetin deńgeige kóterile almaǵan. Memlekettiń resýrstaryn qoǵamdy mesheýlendirýge jumsaityn úkimetterge baǵyna beredi, olardyń qiturqy saiasatyn qabyldaidy, aitqanyn istei beredi. Buqaranyń bilikti iemdenip alǵan kertartpany ketirýge shamasy kelmeidi. Osylai, mesheý qoǵamdardyń bárinde nátijeli ózgeristerge «joǵarydaǵylar» zaýyqsyz, «tómendegiler» qaýqarsyz ahýal ornaǵan.
Ejelgi grek ańyzynyń keiipkerleri beinesinde sipattaǵanda, artta qalǵan qoǵam adamynyń eki búiirinen qysyp otyrǵan eki «jalmaýyz» bar. Olar – qoǵamnyń damý tetigin qolyna ustaǵan eki rýhani qozǵaýshy kúshter sýbektileri. Birinshisi – Shyǵys Stsillasy – bul elderdiń adamgershilik sana deńgeii tómen bileýshileri. Olar qoǵamdy alǵa bastyrýdy, jańartýdy, ilgeriletýdi qalamaidy, áleýmettik máselelerdi ádil sheshpeidi, kerisinshe, jemqorlyqty órshitedi, memlekettiń resýrstaryn jeke basynyń qamyna jumsaidy, buqaranyń buiyǵylyǵyn paidalanyp, ony eze bergisi keledi, saýatsyzdyqta ustaidy, ózine tiimdi zańdar qabyldap, bilikte máńgi qala berýdiń jaǵdaiyn qarastyrady. Ekinshisi – Shyǵys Haribdasy – Shyǵys adamynyń óziniń rýhani mesheýligi, saiasi-quqyqtyq mádenietiniń tómendigi, mentaldyq apparatynyń jetilmegendigi, qundylyqtarynyń aldamshylyǵy, jalpy saýatynyń azdyǵy, dúnietanymynyń tarlyǵy, erkindigin túsinbeýi, mindetterin bilmeýi, bilikke zańdy talaptar qoia almaýy, áleýmettik buiyǵylyǵy, qulshylyǵy, máńgúrttigi.
Osy aradan jumyrtqa men taýyqtyń qaisysy birinshi dúniege kelip edi degenge uqsas suraq alǵa tartylady: damyǵan qoǵamdarda ol basta bileýshi izgilikti bolyp halyqty belsendilikke bastady ma, álde halyq ses kórsetýimen bileýshini túzý jolǵa salyp otyrdy ma?
Órkenietti qoǵamdardyń tarihy damýdyń túpkilikti bastaýy bileýshiniń qolynda ekendigin kórsetti. Biliktegilerdiń ýysyna zań, qarjy, kúsh, media resýrstarynyń bári jinaqtalǵan. Eger zaýyqty bolsa, atalǵan resýrstardy áreketke qosa otyryp, olardyń kez kelgen artta qalǵan qoǵamdy qaryshtatyp alǵa bastyrýǵa múmkindikteri tolyq.
Endeshe, kelesi másele mynaǵan tireledi: mesheý elderdi basqaryp otyrǵan saiasi kúshterdiń qoǵamdy damytýǵa zaýyqsyzdyǵynyń aqiqatty sebepteri nede? Bul suraqtyń jaýabyn olardyń bilimdik, mádeni jáne intellektýaldyq sapalyqtarynan izdeý túpkilikti nátijege jetkizbeidi. El qanshalyqty kedei bolsa da, aqparatty qoǵam jaǵdaiynda bileýshiniń óz elinde qazirgi zamandyq ǵylymnyń, tehnikanyń, tehnologiianyń jetistikterin paidalanyp, Batystyń jetilgen zańdaryn ikemdep quryp, quqyqtyq negiz jasap qoldaný múmkindigi bar. Qajetine qarai, investitsiia tartýǵa, kásipqoi mamandar men ǵalymdardy ainalasyna toptastyryp, jetpese shetten shaqyrtyp, isti dóńgeletip áketýge eshkim kedergi jasai almaidy. Batystyń ozyq ýniversitetterinen bilim alyp, Shyǵys úkimetterinde jumys istep júrgender de az emes.
* * *
Mesheýliktiń qoldan jasalý qubylysynyń syrlaryn túsiný úshin bir qatar áleýmettik-mentaldyq taldaýlar jasaý kerek. Damyǵan jáne mesheý qoǵamdardyń bileýshileriniń jan álemin salystyrýǵa múmkindik áperetin kriteriiler tabylsa, máseleniń mánine meilinshe jaqynyraqtan úńilýge bolady.
Árine, izdegen – tabady degendei, qandai adamnyń bolsa da, jan dúniesine tereń úńilýge múmkindik áperetin «rentgen túsirilimin» de, onyń adamgershilik-moraldyq sapalyqtaryn kórsete alatyn «lakmýs qaǵazyn» da tabýǵa bolady. Bul jerde ólshem birligi retinde sybailas jemqorlyqtyń etek alýynyń qoǵamnyń damýyna keri áserin zerttei otyryp, máseleniń tereńde jatqan qatparlaryna úńilip kórýge ábden bolady.
Birden eskere ketý kerek, sybailas jemqorlyqtyń bir elde joqtyǵyn nemese azdyǵyn, ekinshi bir elde barlyǵyn nemese kóptigin jáne bul qubylystyń sebebin bilý úshin ol elderde júrgizilip jatqan kúrestiń sipatyn, qabyldanǵan zańdardy, iske asyrylyp jatqan sharalardy teksergennen maǵyna shyqpaidy. Maǵynaǵa bastap aparatyn nárse – bári adamdardyń ózderiniń qolynda degen tujyrymnan bastaý alady. Demek, sózdi ol elderdi kimniń basqaryp otyrǵanynan bastaý kerek. Bul jerde bileýshiniń bilimdiligi, ataǵy nemese bedeli eshteńe aita almaidy. Másele onyń óz eline, onyń keleshegine qatysty ustanatyn turǵysyna tireledi. Al bileýshiniń qoǵamǵa qatysty turǵysy onyń adamgershilik sana deńgeiimen, tárbieliligimen, baǵdar tutatyn qundylyqtarymen, jinaqtai aitqanda, mentalitetimen aiqyndalady. Jalpy, adamnyń rýhani álemin zertteýdiń óz qiyndyqtary bar. Degenmen, bul baǵyttaǵy zertteýler de kóńil aýdararlyq nátijelerge bastap aparýy ábden múmkin.
* * *
Ádebietter:
- Makiavelli N. Gosýdar. Rassýjdenie o pervoi dekade Tita Liviia.- Rostov n/D., «Feniks», 1998.
- Fýkýiama F. Silnoe gosýdarstvo: Ýpravlenie i mirovoi poriadok v XX veke. - M.: 2006.
- Tetcher Margaret. Iskýsstvo ýpravleniia gosýdarstvom. – M.: Alpina Pavlisher, 2003.
