Dástúrdiń ozyǵy: Qazaq aýyldary qalai kóshken?
Sonaý segizinshi ǵasyrda qazaq dalasyna izgiliktiń dáni egildi. Bul – Allanyń baǵa jetpes uly nyǵmeti men sheksiz syiy. Islam órkenieti men mádenietinen, qasietti Quran qundylyqtarynan sýsyndaǵan dalanyń dana hám dara tulǵalary jaqsylyqtyń jarshysyna ainaldy. Sanaǵa sáýle sińirýge tyrysty. «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp, kún bolýǵa» (Sultanmahmut Toraiǵyrov) bel býdy. Ultty imanǵa uiystyryp, kisilik keipin saqtaýǵa, ana sútin aqtaýǵa úndedi. Atanyń emes, adamnyń balasy bolýǵa (Abai Qunanbaiuly) shaqyrdy. Tilektiń tóresin tekti babalarymyz kórsetip ketti:
«Birinshi tilek tileńiz,
Bir Allaǵa jazbasqa» (Buqar jyraý). «Áýeli aiat, hadis – sózdiń basy» (Abai), – degen ósietti óleńder:
«Áýeli «bismillá» dep sóz bastalyq,
Allanyń haq jolynan adaspalyq...» nemese:
«Aǵýzy» menen «bismillá» –
Árbir sózdiń bastaýy...» (Ábýbákir Kerderi) – degen jyrlar bir-birimen úndesip jatty. Osylaisha haq senimge uiyǵan ulttyń upaiy artty. Qazaq halqy Qudaisyz qaýym qalyptastyrǵysy kelgen qoǵamda ómir súrse de aýzynan Allasyn tastamai, júreginen imanyn joǵaltpady. Senimine selkeý túsirmedi, dinin de satpady. Arǵy-bergi aqyn-jazýshylardy aitpaǵanda, keshegi kommýnistik ideologiianyń «Qudai joq» degen tárbiesin kórgen, «atań – maimyl, shesheń – shimpanze» dep, ultymyzdyń unjyrǵasyn túsirgen ateistik qoǵamda ómir súrgen qazaqtyń kórnekti aqyny Muqaǵali Maqataev ta qasqaiyp turyp:
«Satpaimyn, satqan emen dinimdi men,
Ólmeitin, óshpeituǵyn kúnim bilem.
Tappaityn kúnde tynym, túnde tynym,
Musylman Muhammedtiń úmbetimin», – dep júreginen jyr tókti.
Aqiqatty ańsaý
Baiyppen baǵamdańyz, Jaratýshynyń uly syiy – sanamen saralańyz, adamǵa qashan da din kerek eken. Din bolǵanda da – Haqtyń dini. Babalar senimge selqos qaramady. Musylmanshylyqqa myǵym boldy. Ǵibratty ǵumyr keshti. Musylman qazaqty dini men tilinen aiyrý múmkin bolmady. Din men til janashyry aiaýly Ahań (Ahmet Baitursynuly) muny kesip aitqan: «Qazaqty dinnen aiyrýǵa bolmasa, jazýynan da aiyrýǵa bolmaityn jumys. Dinmen bailanysqan jazý – din joǵalmai joǵalmaidy» («Asyl din jáne ult ziialylary» jinaǵy, 4-bet).
«Turady uiat turǵan jerde iman,
Ádebi paiǵambardyń buǵan ilan.
Ár túrli buzyqtyqtan adamzatty,
Tek jalǵyz bu dúniede uiat tiǵan» («On ǵasyr jyrlaidy» jinaǵy, 350-bet), – dep uiatty ustyn etken kórnekti oishyl, aǵartýshy, aqyn Ǵumar Qarashtyń 1910 jyly jaryq kórgen «Oiǵa kelgen pikirlerim» deitin qundy eńbegin eskermei ketýge bolmas. Sol kitapta aǵartýshy «Adamdar dindi saqtai ma, iaki din adamdardy saqtai ma?» degen taraýynda parasatty pikir bildiredi.
Oqymysty bylai deidi: «Kóptegen kisilerdiń pikirinshe, din adamzatqa tán nárse emes, óz aldyna jeke paida bolǵan nárse delinedi. Bulardyń oiynsha, din mýmin delingen nárse, ǵylymi túrde (aitqanda) sený, ilaný dep qaraidy... Olar aitqandai bolsa, din kisini saqtai almaidy, kerisinshe dinniń ózin kisiler saqtaý kerek bolady. Mundai din aqiqat ǵylym, bilimmen birge jasai almaidy. Bireýler halyq kózi neǵurlym ashyla tússe, dinniń de tynysy taryla túsedi deidi. Alaida, Quran Kárimniń aitýynsha, din jalǵan nárse emes, aǵaiyndardyń shyn tabiǵi senimi. Buǵan qaraǵanda eshqandai adam dinsiz ómir súre almaidy. ...Din adamdarǵa múdýar emes, adam dinge muqtaj, adamdardy din ǵana dúniege málim etedi.
Islam qaýymyndaǵy birqatar adamdar naqty, aqiqat din jolyn tutpai, dindi teris uǵýshylar pikirin maldanyp, qarańǵylyqqa, nadandyqqa qarai bet aldy. ...Bizdiń halqymyz aqiqat dindi ustasa, biz nadan, jalqaý bop qarańǵylyqta qalmaǵan bolar edik. Urlyq, qiianat, araq ishý, karta oinaý siiaqty halyqty buzatyn qylyqtan ada bolar edik. Demek, shyn dindi tutsaq, álem aldynda masqara bolmaimyz. Aqiqat din jolymen tapqan igilikterimiz adal bolady da, ózge jolmen tapqan nárselerimiz aram bolady.
Qaidaǵy bir eski yrym-jyrymǵa syiynyp din jasaý laiyqsyz. ...Aqiqat din esh adamnyń jelep-jebeýine muqtaj emes» («Zamana» jinaǵy, 175-bet).
Iá, keibir adamdardyń dinge moiynsunbaý kesirinen qoǵamda nadandyq beleń aldy. Elde dinsizdik jailaǵan kezde qazaqtyń qamyn oilap qartaiǵan qart danyshpan Abai:
«...El buzylsa, qurady shaitan órmek,
Perishte tómenshiktep, qaiǵy jemek.
Ózimniń ittigimnen boldy demei,
Jeńdi ǵoi dep shaitanǵa bolar kómek» («On ǵasyr jyrlaidy» jinaǵy, 241-bet), – dep tolǵansa kerek. Muqaǵalidyń da:
«Qubylaǵa bet alyp qol qýsyryp,
Sájdege bas qoiatyn qaida kúnim?» – deýi de aqiqatty ańsaýdan, ómirdiń bolmashy qyzyqtaryna aldanbaýdan týǵan dúnie edi. Osydan keiin aqyn-jyraýlarymyz musylmanshylyqty ustanbady dep qalai aita alamyz?.. Olardyń tynys-tirshiligi imanǵa ornyqqan, qanǵa sińgen, dástúrge úilesken, asyl dinmen astasyp jatty. Iá, saltpen sabaqtasqan Islam qundylyqtaryn qulatpady. Qundylyq qulasa, bylai aitqanda, din bolmasa dym bolmaitynyn bilgen edi.
Máteldiń máni
Biz sóz qadirin bilgen halyqpyz.
«Aitar sózdi sailap alǵyn aqylmen,
Jaýabyń dóp, qatar tússin naqylmen», – deidi Júsip Balasaǵuni babamyz. Qazaq týra sózben tórelik aityp, danalyqpen daý sheshken.
Islam dinin qabyldaǵannan keiin musylman qazaqtyń rýhani, mádeni ómirinde jańa betburystar boldy. Islam qundylyqtary halqymyzdyń tili men tirshiliginde kórinis taýyp, saltpen sabaqtasyp, ádemi úilesip jatty. Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) is-áreketteri men taǵylymdy tárbiesi ultymyzdyń bolmysyna, ón boiyna sińisip ketken.
Halyq aýyz ádebietiniń oi salar ozyq salasy – maqal-mátelderde kóterilgen taqyryp, aitylar oi, toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini paiǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s.) danalyǵymen úndesýi sonyń dáleli der edik. Maqal – halyqtyń moraldyq kodeksi, tálimi mol tárbie qaǵidasy. Kúndelikti aityp júrgen naqyl sózderdi Alla Elshisiniń (s.ǵ.s.) hadisinen tabamyz. Bir qyzyǵy, maqal-mátelderdiń keibireýi ári tildik, ári maǵyna jaǵynan da hadis mátinderimen birdei.
Ardaqty paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) tek din máselesinde emes, ómirdiń ár salasynda úmbetine úlgi-ónege bolǵan. Mysaly, áleýmettik salaǵa qatysty Haq Elshisi (s.ǵ.s.) bir ósietinde bylai deidi: «Úiden buryn kórshi tap, jolǵa shyqpai turyp joldas tap» (Káshfýl-hafa, II t., 276-bet). Halqymyz osy hadisti naqylǵa ainaldyryp: «Saparǵa shyqpas buryn serigińdi saila, úi almas buryn kórshińdi oila», – degen.
Hadiste: «Asyqpaý – Rahmannan (Alladan), asyǵý – shaitannan», – delinse, halyq arasynda: «Asyqqan shaitannyń isi», – degen naqyl keń taraǵan.
Taǵy bir mysal. Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) kúlli adam balasyna: «Keńes qylǵan el azbas», – dep ósiet etse, osy hadisti halqymyz da ómiriniń ózegine ainaldyryp, bertin kele maqal retinde aitylyp, tipti qasyna uiqasyn keltirip bylai degen: «Keńes qylǵan el azbas, keńinen pishken ton tozbas» (Qarańyz: «Hadis – ǵurpymyz, súnnet – saltymyz», 230-bet).
Bul – el arasynda kóp aitylatyn naqylǵa qatysty biz keltirgen hadisterdiń bir parasy ǵana. Hadistiń negizinde, maǵynasynda týyndaǵan maqal-mátelder de jeterlik. Osydan keiin qazaq asyl din – Islamnan alys boldy dep qalai aita alamyz?..
Estilerdiń esimi
Dinsizdikti, kápir bolýdy ata jaý sanaǵan babalarymyz uldy ulyqty, qyzdy qylyqty etip tárbieleýdi balaǵa at qoiýdan bastaǵan. Olar osy turǵyda paiǵambar hadisin basshylyqqa alǵan. Alla Elshisi (s.ǵ.s.): «Balalaryńa kórkem esim berińder, Allanyń aldynda eń kórkem esimder Abdýlla, Abdýrahman degen attar, sodan soń paiǵambarlardyń attaryn qoiyńdar», – degen. Al qazaqtyń mańdaiyna bitken tulǵalarynyń esimderi paiǵambarlar men sahabalardyń atyna sáikes qoiylǵan. Ulyq sapar – qajylyqqa attanar aldynda: «Ot basynda nemerege, as basynda kelinge, mal basynda malshyǵa «ái, ói» dep otyryp óletin bai shal bop ótsem, men senderge laiyq áke, laiyq aǵa-baýyr bolǵanym qany? Tirlik tabyspen ǵana tátti me? Tabysqa jetpei turǵandaǵy talap pen murat odan da tátti dep bilem. Endeshe, bul sapar meniń endigi qalǵan tirligimniń muraty...» (Abai joly, ekinshi kitap, 9-10-better) – degen Qunanbai qajynyń qazaqtyń bas aqyny Abai atalyp ketken ulyna Ibrahim dep esim berýin qalaisha sáikestik deimiz? Alash arystary – Ahmet Baitursynuly men Mustafa Shoqai – paiǵambarymyzdyń kórkem esimderiniń biri. Álihan – hazireti Álidiń, Mirjaqyp pen Jaqyp Aqpaevtar – Jaqyp, Júsipbek – Júsip paiǵambardyń aty. Shoqannyń azan shaqyryp qoiǵan aty – Muhammedqanapiia, Muqaǵalidiki – Muhametqali. Dindar aqsaqal Ahmet te óz balasyna paiǵambarymyzdyń qurmeti úshin Dinmuhamed dep esim bergen.
Saltpen sabaqtastyrsaq...
Qazir qoǵamda bireý túshkirip qoisa da musylmannan kóretin kózqaras bar. Ideologiianyń myqty quraly sanalǵan batystyq aqparat aǵyny da osylai kórsetýge tyrysyp-baǵýda. Dindi «reformalaý» kerek deitinder de joq emes. Dinnen qaýip kútetin, Keńes zamanyn ańsaityn aqsaqaldardy da arakidik kezdestirdik. Ókinishti-aq. Olardyń oiy: dindarlyq – qaýipti, dinsizdik – qalypty. Rasynda da solai ma? Joq. «Din – qaýipti» dep júrgenderdiń ózi qaýipti. Basy ashyq nárse: Islam – izgilik, adamgershilik dini. Uly tálimger – paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) da tárbiesi osyndai. «Shyn musylman – tili men qolynan eshkimge ziiany timeitin adam» («Juma minberi», 264-bet), – depti. Osydan artyq ne aitýǵa bolady. Al anasyna «kápirsiń» dep til tigizip, asyn ishpei, kelinge sálem saldyrmai salt pen súnnetti «soǵystyryp» júrgen keibir jastar bolsa, bul olardyń dini bilimsizdiginen dep bilemiz. Onyń kózqarasyna bola Islamǵa úrke qaraý durys emes. Ol dinniń kemshiligi emes. Dindi durys túsine bilmegen, ony danalyqpen ómirine endire almaǵan adamnyń kinási. Din men dástúrdi hikmetpen qabystyra almaýynda. Áitpese, kemeldik – Allaǵa, kemshilik – adamǵa tán emes pe?
Senimdi sezý
Bári senimniń kerek ekenin sezedi. Tazalyqtyń qajetin biledi. Barlyq jaqsylyqtyń bastaýynda Islam tur. Taǵy da qaitalaýǵa týra keledi: demek, din bolmasa dym bolmaidy.
Qazir dindi tek topyraqty ólimde ǵana eske alatyn eski ádet qaldy. «Jelkemizde ajal turǵanyn» sát saiyn sezinemiz. Bir Qudaidyń baryn moiyndaimyz. Endeshe, Qudaiǵa qul, adamǵa ul bolý ǵana qaldy. Allanyń ámiri de osy ǵoi: «Jyn men adamzatty ózime qulshylyq qylsyn dep jarattym» («Zariiat» súresi, 56-aiat, Quran Kárim qazaqsha maǵynasy jáne túsinigi, 524-bet, aýdarǵandar: Ǵazez Aqytuly, Maqash Aqytuly).
Aǵabek QONARBAIULY,
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń baspasóz hatshysy
