Elimiz shirek ǵasyrlyq táýelsizdik tarihynda irkes-tirkes úsh retki daǵdaryspen betpe-bet keldi. Alǵashqysy keńester odaǵynyń ydyraýymen kelgen tutas ekonomikalyq júieniń qulaýy edi. Onan halqymyzdyń týa bitken qaisarlyǵy jáne zamandap kútken táýelsizdiktiń qolǵa kelgenine qanaǵattaný men shúkirliktiń arqasynda óttik. Sonymen bir ýaqytta Elbasynyń naryqtyq qatynastarǵa bolǵan «qularlyq» derlik ustanymy men tabandy reformatorlyq qulshynysynyń jeteginde ashyq, jahandanýǵa beiim, ekonomikanyń tól zańdylyqtaryn baǵdar tutqan pragmatikalyq ekonomika quryp aldyq. Ile-shala ońtústik-shyǵys Aziia qarjy daǵdarysynyń kesirine dóp keldik. Ulttyq valiýtamyz bir-aq túnde 50 paiyzǵa qunsyzdandy, import azaidy, óndiristik bastamalar daǵdaryp qaldy. Munan manaǵy táýelsizdikti bekemdeýmen qatar qolǵa alynǵan ekonomikalyq reformalardyń jetistikteri alyp shyqty. Jaqyn jyldary kezekti daǵdarysty bastan keshirip jatyrmyz. Sońǵy 3-4 jylda anaý jyldary eki oryndy sanmen ósim bergen ekonomikamyzdyń ósimi 1 paiyzdyń ar jaq-ber jaǵynda teńselýde, eksport-importymyz kórnekti tómendegen, ishki suranys aitarlyqtai qýsyrylǵan, ulttyq aqshamyz 3 jyl burynǵydan 80 paiyzǵa qunsyz!
Osy ulaspaly daǵdarystardyń alǵashqysy bútin júieniń, sol tustary álem ekonomikasynyń ekinshi basyn basyp turǵan memlekettiń qulaýynyń tabiǵi ári bultartpas nátijesi bolsa, sońǵy ekeýiniń týyndaýynyń eń túpkilikti sebebi – el ekonomikasynyń qurylymdyq áljýazdyǵynda.
Bajailasaq, bilik te, sarapshylar da daǵdarystyń sebebin dúniejúzilik ekonomikalyq quldyraýmen túsindirgisi keledi. Shynymen de, ekonomikamyzdyń jahandaný aǵymyna qosylǵany, álemdik ekonomikanyń quramdas sýbektisi retinde ondaǵy jaqsyly-jamandy jaǵdailardyń báriniń de yqpalyna ushyraitynymyz talassyz nárse. Mysaly, 2008 jylǵy shyǵys Aziia qarjy daǵdarysynda ekinshi deńgeidegi kommertsiialyq bankterdiń shetelden alyp taratqan nesielerin valiýta baǵamynyń surapyl aýytqýynan ekonomikalyq saýatsyz jurtqa eselep qaitartqanyn, saldarynan ishki satyp alý daǵdarysynyń týyndaǵanyn; 2013 jyldan bergi munai baǵasynyń quldyraýynyń basty tabys qainarymyzdy qalai sýaltqanyn, ulttyq aqshamyzdyń ál-aýqatyn qalai álsiretkenin, sonan baryp importtyń qunyn qalai sharyqtatyp jibergenin alsaq ta jeter...
Dese de, túptep kelgende bizdiń sorymyzdyń túp-tórkini ekonomikalyq qurylymnyń múgedektiginde. Ilgeridegi Aq, Qyzyl otarshylardyń qai-qaisysynyń da bizdiń baitaq jerimizdi tek shikizat kózi esebinde maldanyp kelgeni belgili. Kesirinen, biz de shikizatty óndirý men (ony tasymaldaýǵa beiimdeý úshin jáne sol deńgeide ǵana óńdegen) osy shikizat óndirisine qyzmet kórsetý salalaryn tirek etken jalań baiyrǵylyq qurylym qalyptasty. Osy maǵynadan alǵanda, biz eki ǵasyr buryn usynylǵan «ónerkásip tóńkerisi» dep atalatyn adamzattyq jańǵyrýdyń jetistikterinen igiliktene almaǵan halyqpyz. Óitkeni, bizde osy jańǵyrý ómirge ákelgen óz maǵynasyndaǵy ónerkásip qurylǵan joq.
«Osynda Qaraǵandy ken baiytý kombinatyn qaida qoiamyz? Úlbi metallýrgiia keshenin umytamyz ba? Ekibastuz GRES-in esten shyǵardyq pa? Shymkentte munaiǵa deiin óńdemedik pe?» syqyldy suraqtar qoiylýy múmkin. Óz atymen atar bolsaq, «iri óndiris oshaqtary» dep áspettelgen osy quralyptas óndirister tutas derlik shikizatty basqa jaqqa aidaýǵa beiim qalypqa keltiretin alǵashqy mánerleý satysyndaǵy, tutynýshynyń qolyna «tiridei»' jetetin sońǵy ónim shyǵarýǵa qabiletsiz oryndar-tyn. HH ǵasyr bizge kieli táýelsizdikpen qatar, osyndai dimkás ekonomika ustatyp ketti.
Sondyqtan da, daǵdarystan daǵdarysqa qalyp kelemiz. Óndiris joq! Maqanshynyń qoiynyń júninen shulyq toqi alǵanda, Qaraǵandynyń rýdasyn jabdyqtar qylyp quia alǵanda, Jańaózenniń munaiynan óndirilgen benzinmen kóligimizdi sýara alǵanda, onyń qaldyqtarynan daiyndalǵan plastik tektes buiymdardy tutynýǵa jaratqanymyzda, shyraily ólkeniń kún nuryna jete qanǵan jidekteriniń tosabymen ár dastarqandy tolyq qamtamasyz ete alǵanda... basqaǵa kiriptarlyqtan múlde arylar edik! Shiki munaidyń barreliniń baǵasyna telmeńdep otyratyn kúnmen qoshtasar edik. Biznesmenderimiz Gýan Djoýdan kafel satyp alyp turyp, osyny klienttiń qolyna jetkizgenge deiin dollar baǵamynyń oinap ketpeýin tańǵy astarynyń duǵasyna kirgizip álek bolmas edi!
Máselen, Germaniia. Bizdiń álemdik ekonomikamen kirigisip ketýimiz nemisterdiń qolyna sý quiyp bere almasy anyq. Endeshe «buzylǵan» álemdik ekonomikanyń oǵan áser ete almaǵany nesi? Sebebi, onyń úilesimdi ekonomikalyq qurylymy, jetilgen óndiris júiesi bar. Eń ylǵary mehanikalyq jabdyqtardan tartyp as qasyǵyna deiin ózi óndiredi. «Elde» apalań-tópeleń bolyp jatqan kúnde «ózinde» alańsyz otyratyn óndiris áleýeti nemiste birdeńe bolyp jatypty degendi estirtpeidi. Jerine kúrishten ózge kúrmek te shyqpaityn Japoniianyń shikizatqa kiriptarlyǵy dushpannyń basyna tilemeitin dárejede, alaida shyn mánindegi óndiristiń arqasynda álemge shekesinen qarap keledi. Keshe ǵana ózimizben bir «jórgekten» shyqqan Reseidiń ózi mesheý de bolsa óndiris dástúri bar el sanatymen – biz kórgen daǵdarystyń bárin ol da kórdi – Batystyń neshe túrli jazalaýyna tótep keledi.
Tobyqtai túiinge kelsek, álemdik ekonomikadaǵy oń-teris ózgerister onyń belsendi sýbektisi retinde bizge igilikti-qiǵylyqty yqpalyn kórsete beredi. Daǵdarysty basymyzǵa telip otyrǵan basqalarǵa – ózgeniń óndirisine táýeldiligimiz. Onan qutylý úshin jahandyq ekonomikanyń saýyǵýyna tilekshi bolýmen birge, óz immýnitetimizdi kóterýge, ekonomikalyq qurylymymyzdy ońaltýǵa qyzmet etýimiz shart. Qysqasy, daǵdyly aitatyn óndiristi órkendetýimiz shart. Mundaǵy óndiristiń órkendeýi burynǵy túsinikten – ónim kólemin arttyrýdan arylyp, shyt jańa mazmundalýy qup. Ol mazmun sanamyzda irili bolsyn, usaqty bolsyn eń sońǵy ónim shyǵaratyn zamanaýi uǵymdaǵy óndiris oryndarynyń ashylýy, eseiýi, áleýettenýi bolyp ornyǵýy lázim. Sonda ǵana «daǵdarystar tsiklinen» túpkilikti arylatyn bolamyz.
Qurmet QABYLǴAZYULY
