Maqalaǵa kirispes buryn qazaqstandyq týrizmniń belsendi nasihatshysy, saiahatshy-bloger Marfýǵa Shapiiannyń áleýmettik jelidegi paraqshasynda kirdik. Esimizde qalǵany budan buryn Býrabaidaǵy demalys týraly birqamat mańyzdy maǵlumattar jariialaǵan-tuǵyn. Taptyq.
Muny nege izdedik? Bilsek, Býrabaidyń jazy da, kúzi de, qysy da týristerge qolaily. Másele, kim qai mezgildi tańdaidy.
Shapiian bylai depti. Býrabaiǵa jetip alǵannan keiin demalys aimaǵyn emin-erkin sharlaýǵa eń qolaily kólik velosiped eken. Ras, tegin dúnie joq. Týrizmniń maqsaty da sol. Tabys tabýdy kózdeidi.
Mundaǵy aqyly jaǵajailar adam basyna 800-1000 teńgeden alady. Al aty ańyzǵa ainalǵan Jumbaqtasqa dostaryńmen birigip qaiyqpen barýǵa bolady. Bir qaiyqty 40 minýtqa jalǵa alý quny 3 myń teńgeniń ainalasynda.
Budan syrt Oqjetpes pen Kókshe shyńdaryna kóterýli úshin arnaiy ekspeditsiialar uiymdastyryldy. Taýdyń ushar basyna shyǵyp, tóńirekti tamashalaǵyńyz kelse, osyndai ekspeditsiialardyń birine qosylýǵa bolady.
Bul jerdiń tabiǵi syiynan bólek, tarihi da syiy da kóp. Sonyń biri Abylai han alańy atty tarihi eskertkishti tamashalaýǵa keletin týrister de jetip artylady. Esińizde me, Nazarbaev Býrabaidyń jaǵasynda, Abylaidyń Kókshetaýdaǵy kieli qonysynda hanǵa turǵyzylǵan eńseli eskertkishti ashyp turyp, mynadai sózder aityp edi ǵoi: «Iá, Abylai – ańyzǵa ainalǵan tulǵa, biraq biz ata tarihynyń bar shyndyǵyn ashý úshin sol ańyzdan aqiqatty ajyratyp alýymyz kerek. Jáne ony ótkennen sabaq, tarihtan taǵylym alý úshin jasaýymyz kerek».
Árine, tarihi oryndar munymen shektelip qalmaidy. Áigili Kenesary úńgiri de –Býrabaiǵa barǵan árbir týrist kórý tiis tarihi oryndardyń biri.
Bul jerdiń qaraǵai ańqyǵan aýasymen tynystaǵannyń ózi bir ǵanibet. Demalǵannan keiin túner jer, qonar oryn izdeisiń. Marfýǵanyń aitýynsha, Býrabaidaǵy qonaq úi baǵalary 10-12 myń teńgeden bastalady. Al demalys keshenderi 3-4 myń teńgeden bastap qabyldaidy. Qalai qaltańyz kótere me?
Joq, Býrabaiǵa jetý qiyn emes. Ainadai avtodańǵyl salǵan. 250 shaqyrymǵa sozylǵan jolda sharshamaisyń, demalasyń. Taqtaidai tegis. Astanadan Býrabaiǵa 2-3 myń teńge tólep, taksimen barýǵa, qalasańyz 1300 teńge tólep, avtobýspen barýǵa nemese kúnbe-kún zýyldap jatqan «elektrichkamen» jetýge bolady. Al Almatydan Kókshetaýǵa aptasyna bir emes, úsh márte ushaq qatynaidy.
Býrabaidyń kúni ońynan týǵan, búginde. Bul endi túsinikti de. Almatyǵa Alataý jaqyn bolsa, Astanaǵa Kókshe jaqyn. «Ekinshi Shveitsariia» deidi bul jerdi. Bul da túsinikti. Shýly qalanyń qandai ǵimaraty bolmasyn, jaratylystyń bir pushpaǵyna jetpeidi ǵoi.
Býrabai osylai paida bolǵan...
Kóneden jetken ańyz bylai deidi. Kókshelikterdiń arasynda jii aitylady, bul áfsana. Erte, erte, ertede Táńiri jer-jahandy jaratqan kezde ár halyqqa árqalai yrys-igilik syilaǵan eken. Bir ultqa – ný jynysty orman, endi birine – kúmis kólder men ózender, taǵy bireýlerine jáziraly keń alqaptar, asqar taýlar men qyrattar buiyrǵan eken nátijesinde.
Al qazaqqa she? Jaratýshy ie qazekeme neni syi etti? Bálkim Allanyń tańdaýy sol boldy ma, babalarymyzdyń enshisine ushy-qiyry joq, shetsiz ári sheksiz dala ǵana tiipti. Dala, darhan dala. Birkelki. Jony da, jotasy da...Kóz tolady, ish pysady. Sodan ne kerek, buǵan narazy bolǵan babalarymyz Táńiriden ózine kórkem tabiǵattyń bir pushpaǵy bolsa da, syilaýyn ótingen ǵoi. Mine, sol kezde Jaratýshy iemiz qorjynyn ashyp jiberip, júgirgen ań men ushqan qustyń qanaty ulanǵaiyr saharanyń dál ortasyna kóz tartar kórkem taýlar, kórikti ormandar men kúmiskólderdi shashyp tastaǵan eken. Ormandy ań-qusqa, kólderdi balyqqa, al darhan dalany malǵan toltyrypty.
Taǵy bir ańyz boiynsha kieli Kóksheniń taýy men tasyn, ormany men kólin erekshe jaratylǵan aq býra meken etken. Jurt býranyń jerdiń kiesine balaǵan, eldiń quty sanaǵan. Aqbýra jalanǵan dushpandy, jamandylyq ataýlyny jasqap, el qoryǵan eken. Mine, sol úshin de býra meken etken atyrapty el-jurt Býrabai dep, ol sý ishetin kóldi Býrabai kóli dep atap ketipti.
Kúnderdiń bir kúni qasietti aqbýra qanisher qaraqshynyń qolynan mert bolady. Qubylaǵa basyn bere shógip, úlken taýǵa ainalady. Kóksheniń shoqylary osylai jaralypty.
Býrabai osylai paida bolypty-mys.
Han Kene Býrabaida týǵan
Býrabai-Kókshe týraly aitqanda qazaqtyń sońǵy hany Kenesary týraly aitpaý múmkin be? Joq, árine. Tarihshylar aitady, bul jer eń áýeli kókjal Keneniń Kókshesi dep...
Iá, han Kene Býrabaida týǵan. Osynda er jetti. Osynda erlik qýdy. Kóne kózderdiń aitýynsha, kóńili qulazyp, sherge batqan tustary Býrabai ishindegi úńgirdi jaqsy kórgen, osy arada oi tuńǵiyǵyna berilgen ol. Mine, osy úńgirdi hannyń ómirden ótkennen keiin halqy Kenesary úńgiri dep atap ketken.
Býrabaiǵa barsańyz, bul úńgirge bas suqpai ketpeńiz. Úńgirdiń aýzyndaǵy taqtada Maǵjannyń bir shýmaǵy óleńi jazýly tur. Oqisyz. Oilanasyz.
«Sol túni sonaý úńgir taý ishinde,
Qabaǵyn qars jazyp Kene oilaidy.
Qamalǵan qazaǵyna jol tappaqqa,
Júregin tilim-tilim tile oilaidy».
Tarih. Ýaqyt. Bul úńgirde han Kene kúńirengen. Bul úńgir qasietti úńgir. Qasterli jer. Aitpaqshy, dál osy úńgirge jaqyn jerde Kenesary aýyly bar. Ony da kórińiz...
Balýan Sholaq Býrabaida týǵan
Jaýyryn jerge timegen áigili palýan Sholaq ta – Býrabai týraly áfsanalardyń basty keiipkerleriniń biri. Bulai bolmai qaitedi? Ol da osy bir qasterli ólkeniń asa daryndy týmasy. Kóksheniń kónekózderi biledi.
Stanitsa atamanynyń sulý qyzy Nastasia ekeýiniń arasyndaǵy mahabbat hikaiasy jadynda saqtalǵan olardyń. Biz muny Sábit Muqanovtyń «Balýan Sholaq» romanynan oqyǵanbyz. Sonyń jelisimen jazylǵan «Jaýjúrek» dramasynda Balýan men orys qyzynyń arasyndaǵy mahabbat tarihy keremettei sýrettelgen. Bálkim, álemge tanylmaǵan shyǵar. Býrabaiǵa kelgen sheteldik týrist tańǵalyp qaitady biraq.
Balýannyń atamannyń qyzyn alyp qashyp az da bolsa dáýren súrgen Býrabaidyń qoinaýynda jerler qazirgi kúnde Mahabbat úńgiri, Nastasia taýy dep atalady. Bul jerge de kelińizder. Kórińizder. Dál mundai mahabbat oqiǵasyn kúnde esti bermeisiz, sebebi.
Er Tóstigim bir tóbe
Týristerdi, demalǵysy keletin jurtty ne qyzyqtyrady? Iá, durys aitasyz, taza tabiǵat, saf aýa. Munyń ekeýi de Býrabaiǵa óte-móte dóp keletin teńeýler. Shynymyzdy aitalyq, qazaqtyń ulanǵaiyr dalasyn qansha sharlasańyz da, dál osy Býrabaidaǵydai kórkem tabiǵatty, saf aýany taba almaisyz. Kezdestirmeisiz. Ol sulýdyń moinyndaǵy alqa siiaqty. Aldymen aýyzǵa iligedi. Aldymen kózge túsedi.
Sheteldikterdi qyzyqtyratyn Býrabai kóli. «Ernazardyń segiz uly bir tóbe, Er Tóstigi bir tóbe»deýshi edi ǵoi, sol siiaqty Kókshedegi seksen kól bir tóbe, Býrabai bir tóbe. Kóldiń ainalasy – syńsyǵan qalyń qaraǵaily, qaiyńdy orman.
Álgi shetelden keletin qonaqtar kólge ǵana qyzyqpaidy negizi. Kóksheniń aty ańyzǵa ainalǵan shoqylary bar munda. «Oqjetpes» pen «Jumbaqtas» Býrabai kóline erekshe sán berip tur. Mine, sol úshin biletin jurt bul jerdi «Qazaqstan Shveitsariiasy» dep ataidy.
Kóldiń ainalasyn qorshai jatqan kýrorttar men demalys oryndary, shipajailar men týristik bazalar kóp-aq. Emdik balshyǵy, mineraldy sý qainarlary taǵy bar. Munda tek demalmaidy, emdeledi. Býrabai kóli asqazan-ishek, tynys alý organdarynyń, júrek-qan tamyrlary júiesi men aiaq-qol aýrýlaryn emdeidi. Sebebi, tabiǵaty jaily. Qapyryq joq. Tynshý joq. Bilsek, shilde men tamyzdyń ortasyna deiingi ortasha temperatýra 25 gradýstan túspeidi de, joǵarylamaidy da. Kól sýy jyly.
Tabiǵatynyń kórkemdigi jóninen álem kýrorttarynyń ishinde jetekshi oryndardyń birin ielenetin Býrabai kóli teńiz deńgeiinen 320,9 metr biiktikte ornalasqan. Munda «Býrabai» memlekettik ulttyq tabiǵi saiabaǵy da bar. Ol 2000 jyly qurylǵan. Aýmaǵy – 83 510 gektar, onyń ishinde 47 361 gektary, iaǵni, teń jartysyna jýyǵy – ný jasyl orman alqaby. Munda haiýanattar áleminiń 305 túri bar, onyń ishinde 87-si – sirek kezdesetin jáne joiylyp bara jatqan túrleri: sibir eligi, qaban, bulan, qasqyr,túlki, qarsaq, borsyq, sarykúzen, orman sýsary, sileýsin, t.b.
Býrabaidaǵy týrizmniń damý qarqyny qanshalyqty? Býrabai qansha demalýshyny qabyldai alatyn jaǵdaida? Baǵa jaǵyn qarapaiym halyqtyń qaltasy kótere me? Bul saýaldy biz Aqmola oblystyq týrizm jáne sport basqarmasyna joldaǵanbyz. Mynadai jaýap aldyq.
«Jalpy jazǵy kúnderi Býrabaiǵa kúnine orta eseppen 5 myńǵa jýyq týrist keledi. Dál qazir 10 myń adamǵa deiin qabyldai alatyn múmkindigimiz bar. Baǵa jaǵyna kelse, Býrabaida demalý nysandyrynyń ózi úshke bólinedi. Bulardyń birinshisi – elitaly demalys oryndary. Iá, qymbat. Baǵasy sapasyna sai. Mysaly, «Oqjetpes» shipajaiy siiaqty demalys nysandarynda bir kúndik baǵa 20 myńnan 80 myń teńgege deiin jetedi. Munyń ishine tórt mezgil tamaǵy, jatyn orny jáne emdeý qyzmeti kirip tur. Túsinikti shyǵar, bular qaltaly adamdarǵa arnalǵan oryndar. Ekinshi – qarapaiym adamdarǵa arnalǵan oryndar da bar. Táýliktik baǵasy 4 myńnan 7 myńǵa deiin barady. Al úshinshisi – balalarǵa arnalǵan nysandar. Prezidenttiń tapsyrmasymen «Býrabaida» «Baldáýren» ortalyǵy ashylǵan-tuǵyn».
Oqjetpes
Býrabaiǵa barǵanda aldyńnan oqshyraiyp bir taý shyǵady. Jaratylysy bólek bul taýdyń. Suńǵyla. Tip-tik. Kóz aiyra almai, melshiip qatyp qalasyń.
Kezinde Sáken Seifýllin de biz keshken kúide basynan ótkergen shyǵar, qudai biledi.
...Kók torǵyn Kókshetaýdy munar basqan,
Bastary kókke boilap, bulttan asqan.
Bir shyń bar eteginde tip-tik naiza,
Adamzat jasaǵandai quiǵan tastan.
Tip-tik shyń kókke qarai ketken boilap,
Turǵandai taýsylmaityn bir oi oilap.
Jalǵyz-aq shyń basynda noqattai bop,
Quiqyljyp qalyqtaidy búrkit oinap...
Aqyn Oqjetpesti osylai sýretteidi.
Ol týraly, Oqjetpes týraly ańyz kóp. Uly ǵalym Shoqan Ýálihanov Oqjetpes shyńyna qatysty 15-ten bastam áńgimeler jinapty kezindi.
Oqjetpes jalǵyz emes, aitpaqshy. Anyqtap qarsańyz, onymen birge týǵan, biraq sál qalyńqyrap boi túzegen úsh shynardy kóresiz. Kókshelikter «Úsh dińgek» atap ketken. «Apaly-sińlili úsh arý» dep te ataidy olardy. Bul oraida myna bir ańyz esimizge túsip otyr.
Alaida ábden óshikken dushpan tutqiyldan tap berip, úsh arý men baýyry Oqjetpesti antalap qorshaýǵa alady. Tórteýi shegine atysyp, keiin jylji beredi. Bir kezde tý syrttaryna qarasa, syńsyp turǵan orman, baý-baqsha, móldir kól, kógildir taýlardy kóredi. Qus jyrtylyp airylady. «Týǵan jerdiń mundai balaýsa baǵyn aram niet dushpandardyń qara tabanyna qalai taptatamyz, qasietti topyraǵymyzdy qalai oirandatamyz, ózimizdi qalai qorlatamyz?» dep qairattanǵan Oqjetpes pen onyń arý qaryndasy qatarlasyp, jaýǵa qasqaia qarsy tura qalady da, shapsa almas qylyshy mairylatyn, súńgitse qara naizasy qaiyrylatyn, atsa oǵy asyp túse almaityn qamal tasty tik qaptal quzar shyńdarǵa ainalyp ketedi.
Jumbaqtas týraly da mundai ańyz-áńgimeler kóp.
Toq eterin aitqanda, ári em alyp, ári demalǵyńyz kelse, Kókshetaýǵa kelińiz, Býrabaidy kórińiz...
Aiaýlym ShAIMARDAN
