Alty aidan beri jalaqy almapty
– Muhtar aǵa, eldiń sózin sóileitin atpal azamat retinde halyq sizdiń árdaiym aman-saý júrgenińizdi tileidi. Sondyqtan áńgimeni qazirgi hal-ahýalyńyzdan bastaǵymyz kelip otyr. Densaýlyǵyńyz, jalpy jaǵdaiyńyz qalai?
– Endi... men kezinde eki ret infarkt aldym ǵoi. Júrektiń kólemin alaqandai deitin bolsaq, sonyń teń jarymynan astamy berish bop qatyp qalǵan eken. Jartysy ǵana jaramdy. Keide shalqamnan jatqan kezde aýa jetpei qalady, azdap qinalamyn.
Negizi men burynǵy Ministrler Keńesiniń aýrýhanasynda qaralatynmyn, qazir ol jerdi Prezident Ákimshiliginiń aýrýhanasy deidi. Osydan birneshe jyl buryn júrek mazalap, syrqattanǵan kezde álgi jerde emdelgenmin. Sonda sol jerge 13 meditsina ǵylymdarynyń doktory, akademikterdi shaqyrtyp, «Shahanovty syrtqa shyǵarýǵa bolmaidy. Ushaqqa minýine bolmaidy» degen meditsinalyq qorytyndy shyǵartyp, bárine túgel qol qoidyrtyp aldy. Sodan soń meni emdetýge respýblikamyzdyń jaǵdaiy jetpeidi, qarajat joq degendi shyǵardy.
Osy jerde Aitmatovtyń kómegin aita ketý kerek, ol qaita-qaita habarlasyp júrip Túrkiiadan dáriger shaqyrtyp berdi. Álgi kelgen dáriger meni alyp keteiin dese, ózimizdikiler jibermeidi, bolmaidy dep. Sonda men: «Ainalaiyndar, júrek meniki, ózim bilemin. «Komandirovkaǵa» ketsem de, ketpesem de ózim bilemin. Sondyqtan meni jiberińder», – dep Túrkiiaǵa kettim. Ol jaqtaǵylar arnaiy Qaýly shyǵaryp, meni emdetken. Sodan beri Túrkiiadaǵy dárigerge baryp tekserilip turamyn.
Jaqynda ǵana sol dárigerge kórinip edim, ol urysty. «Júregińizdiń keibir jerleri durys istemei qalypty. Ózińizdi kútýińiz kerek, kúnine keminde bes shaqyrym jaiaý júrgen jón», – dedi. Júrekti tekseretin bir apparatqa túsiremiz dep edi, soǵan ázirge múmkindik bolmai tur. Jaǵdaiymyz ázirge osyndai.
– Al kúnkóris jaǵy qalai? Ailyq jalaqyńyz qansha? Qosymsha qandai da bir kiris kózi nemese jeke biznesińiz bar ma? Muny jurtty kóbirek qyzyqtyratyn suraq bolǵasyn qoiyp otyrmyz.
– Men negizi óte «kóp» ailyq alamyn. «Jalyn» jýrnalynyń bas redaktory ári direktory retinde maǵan 150 myń teńge jalaqy taǵaiyndalǵan. Biraq sol ailyqty almaǵanymyzǵa da qazir alty aidyń júzi boldy.
Degenmen bizde ártúrli qoǵamdyq uiymdar bar ǵoi. Máselen, biz jyl saiyn memlekettik tildi qoldaý aktsiiasyn ótkizemiz. Memlekettik til degenimiz tek maǵan ǵana tiisti nárse emes, ony ózderińiz bilesizder. Biraq qazirgi kezeńde soǵan janashyrlyq tanytaiyn, qarjylai qoldaý kórseteiin degen birde-bir kásipker joq. Bizdegi kásipkerlerdiń kóbi – kosmopolitter. Biliktegilerdiń de 75-80 paiyzy óz ana tilinde oqi da, jaza da almaidy. Olarǵa ulttyń keregi joq, tildiń de qajeti shamaly. Sondyqtan ondailardan úmit kútýdiń ózi bos áýreshilik dep esepteimin.
Memleketke seniń kitabyńnyń túkke de keregi bolmai tur. Máselen, meniń «Jeltoqsan epopeiasy» dep atalatyn kitabym bar. Biraq sony oqiyn dep qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandardyń qarasy az. Nege? Óitkeni qazirgilerdiń 65-70 paiyzy qazaq tilinde oqi almaidy, jaza da bilmeidi. Endi solarǵa arnap «Jeltoqsan epopeiasyn» orys tiline aýdartaiyn desem, oǵan da 5-6 million teńge kóleminde qarajat kerek eken. Sondyqtan ázirge ol másele basy ashyq kúiinde tur.
«Úsh tuǵyrly til – ultty joiýdyń tóte tásili»
– Siz burynnan ana tilimizdiń múddesin qorǵap, oǵan qatysty mańyzdy máseleler kóterip júrgen adamsyz. Osy oraida búginde qolǵa alynyp jatqan úsh tuǵyrly til jaiyna kózqarasyńyz qandai?
– Jalpy, «Úsh tuǵyrly til» degen baǵdarlama – ultty joiýdyń óte tóte tásili. Osy arqyly ultymyzdy joiyp jiberýge jaqsy múmkindik týyp tur.
– Halyqqa rýhani tárbie berý máselesine bailanysty ne aitar edińiz?
– Meniń shyǵarmalarym álemniń eń negizgi degen tilderine aýdarylǵan. Negizi IýNESKO birde-bir kózi tiri aqynnyń shyǵarmasyn qaramaǵan eken, meniń «Órkeniettiń adasýy» jáne «Jazager jady kosmoformýlasy» atty eki romanymdy eki ret qarady. Sóitip meniń óleńmen jazylǵan osy shyǵarmalarymdy IýNESKO keiingi kezeńderdegi álemdik poeziianyń eń biigi dep tanydy, barlyq basty tilderge aýdarylsyn dep tapsyrma berdi. Sonyń arqasynda shyǵarmalarym alpys túrli tilge aýdaryldy.
Negizinde poeziiany ózge tilge aýdarý óte qiyn. Mazmunyn ózgertpei uiqasyn tabý ońai emes. Soǵan qaramastan ol tirlik jasaldy. Tipti poeziiamnyń ishindegi «Kompiýterbasty jarty adamdar» degen óleńim negizinde kóptegen elderde konferentsiialar ótkizildi.
Men óz eliniń rýhani qundylyqtaryna tamyr jibere almaǵan adamdardyń barlyǵyn jarty adamdar dep esepteimin. Qazirgi kezeńde materialdyq bailyq, sport, jeńil ánder birinshi qatarǵa shyǵyp ketti. Al kerisinshe, rýhaniiatqa qyzmet etip jatqan, ulttyq múddege jumys istep júrgen jandardyń kók tiynǵa keregi bolmai qaldy.
«Shuraily jerlerdi bireýler menshiktep alǵan»
– Búginde Jer komissiiasynyń múshesisiz. Qandai tirlikter atqaryp jatyrsyzdar?
– Jerdiń biraz bóligi áldeqashan satylyp qoiǵan. Tipti mynaý Tólebi aýdanyndaǵy eń shuraily Qasqasý degen jerdiń biraz bóligin bireýler jekeshelendirip alǵan. Onymen qoimai, ol jerlerdi arabtarǵa jalǵa berip tastaǵan. Sonyń kesirinen qazir jergilikti turǵyndar malyn jaia almaidy, emin-erkin kirip-shyǵa almaityn boldy. Al endi osy siiaqty másele barlyq óńirde kezdesedi. Biraq ol nárse esh jerde ashyq aitylmaidy.
Osy máseleni biz Jer komissiiasynyń otyrysynda ortaǵa saldyq. «Jer sheteldikterge de, jergilikti turǵyndarǵa da satylmasyn. Tek jergilikti halyqqa ǵana jalǵa berý kerek», – dep usynys aittyq.
Jer komissiiasynda 75-ten astam adam bar, sonyń 59-y «Jerdi sheteldikterge satqan, jalǵa bergen durys bolady» degendi qoldady. Al bar-joǵy 11 adam jańa men aitqan kózqarasta boldyq. Keiinnen álgi 11 adamnyń taǵy bir-ekeýi komissiia quramynan shyǵyp ketti, sonymen qalǵan 8-9 adam jaǵalasyp kele jatyrmyz. Meniń jerdi bótenniń qolyna berýge bildirgen qarsylyǵym eshqashan ózgermeidi. Osy aitqanymyzdan qaitpaimyz. Aqyryna deiin baramyz dep otyrmyz. Bizdi álgi komissiianyń quramyna elden qoryqqanynan ǵana kirgizip otyr. Al biraq ózderi jerdiń satylýyna múddeli. Óitkeni olar jerdiń kóp bóligin áldeqashan satyp qoiǵan.
«Qylmysker» qylý túk emes
– Sizdi jii aiaqtan shala ma?
– Jańa aityp óttim ǵoi, materialdyq bailyqtyń birinshi orynǵa shyǵýy sebepti kóp adamdardyń tanym-túsinigi ózgerdi. Oilaý deńgeii de basqasha bolyp ketti. Oilap qarashy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń 800-den astam múshesi bar, al sol 800 adamnyń 8-i nemese onshaqtysy ǵana eldik, ulttyq múdde jolynda kúresip júr eken. Biraq barlyǵynyń tili sairaidy da, iske kelgende buǵyp qalady. Óleńderinde ózderin patriot siiaqty etip kórsetedi de, ómirde basqasha tirlik isteidi. Sondyqtan men olardyń shyǵarmashylyǵyn ótirik dep esepteimin.
Mine, osy jaǵdaiǵa bailanysty men jańa ustanym jariialadym. Ol mynadai: Kim shyndyǵyn joǵaltyp alsa, kim aqty – aq, qarany – qara dep aita almasa, iaǵni sózi basqa, isi basqa bolsa, eldik, ulttyq múddege tereń tamyr jibere almasa, meili, júz jerden ol úlken jazýshy bolsyn, úlken aqyn bolsyn, úlken ǵalym bolsyn, ol adamnyń quny – kók tiyn.
Keńes Odaǵy tarqaǵan tustarda barlyq nárse jekeshelendirildi. On-on bes qabatty úilerdi eki-úsh myń teńgege satyp alǵan adamdar boldy. Maǵan da biliktegiler: «Qalaǵan nárseńizdi menshiktep alyńyz», – degen usynys aitqan. Maqul degenimde bári basqasha bolyp keter me edi, biraq: «Qolym taza bolýy kerek», – dep álgi usynystardan bas tarttym. «Osy kezge deiin eshkimge, eshqandai aqshaǵa satylǵan emespin. Shyndyqty aita almasam, aqty – aq, qarany – qara dei almasam, meniń aqyndyǵym kimge kerek? Jalpy, ózimniń kimge keregim bar?» – dedim. Mine, solai!
Aitpaqshy, olar meniń bir «úlken» qylmysymdy áshkere qyldy ǵoi. Qaibir jyly. Sondai bir úlken pendeshilik jiberippin, tipti ony aitýǵa uiat. Endi sender qolqalap otyrsańdar, amal joq, aitaiyn. Biz «Halyq rýhy» degen partiia qurmaq bolǵanbyz. Mine, biyl on jylǵa jýyqtady, áli tirkeýden ótpei tur. Sondyqtan basqa bir partiiamen birlesip ashýǵa múmkindik alǵanbyz, sóitip sailaýǵa túser kezde meniń álgi «qylmysymdy» taýyp alypty. Iaǵni men 37 teńge salyq tólemeppin. Sonda men álgi sailaý komissiiasynyń múshelerine: «Eger men 37 teńge emes, 37 milliard dollar urlaǵan bolsam, barlyqtaryńyz maǵan úlken qurmet kórsetken bolar edińizder. Óitkeni qazirgi kezeńdegi eń qurmetti adamdar – eń úlken urylar. Al endi sizder shynynda da óte qyraǵy ekensizder, óte úlken qylmyskerdi ustadyńyzdar. Osy baǵyttaryńyzdy jalǵastyra berińizder», – dedim.
Al endi taǵy bir «qylmysymdy» aitaiyn, el bile júrsin. Jańa aityp ótkenimdei, men «Jalyn» jýrnalyn basqaramyn ǵoi. Bir kúni bizdiń redaktsiiaǵa tekserý keldi. Álgiler ár nárseni bir shuqylap, tirligimizden kemshilik tappaǵan soń «sýdy mólsherden artyq qoldanǵan, kóp iship qoiǵan» degen tujyrymǵa kelipti. Sóitip maǵan 287 myń teńge aiyppul salypty. Sodan salyq komitetine shaqyrtty, bardym. Ol jerdegi adamdar meni ábden sandaltty. Beisharalardyń tirligine ábden ashýlanyp, shyǵyp bara jatyr edim, bir kisi: «Oibai, Muha, siz be?! Men sizdiń shyǵarmalaryńyzdy súiip oqityn oqyrmandaryńyzdyń birimin», – dep qushaqtai alady. «Siz kimsiz?» – dep edim, ózin osy salyq komitetiniń basshysymyn dep tanystyrdy. Qysqasy, ne kerek, bizge tekserý júrgizilgende demalysta bolǵan eken, barlyq isti onyń orynbasary Mádeniet ministrliginiń tapsyrysy boiynsha oryndapty. Iaǵni ministrliktegiler Shahanovtyń redaktsiiasynan bir kiltipan tabyńdar dep tapsyrma bergen eken. Mine, meniń osyndai «óte aýyr» eki «qylmysym» tabyldy.
Ol kisiniń atyn jamylatyndar da bar eken
– Áleýmettik jelilerge kirip turasyz ba?
– «Feisbýkke» anda-sanda kiremin, taiaýda balalar arnaiy paraqsha ashyp berdi. Sonda baiqaǵanym, meniń atymnan 52 adam paraqsha ashyp qoiypty. Solardyń arasynda meniń atymnan bilikti maqtap jazǵandary da bar bop shyqty. Iaǵni men muny eldiń ishinde men týraly ekiudai pikir qalyptastyrý úshin jasalǵan shara dep esepteimin. Endi bizder solardyń kim ekenin anyqtaiyn dep jatyrmyz.
– Endi turmys-tirshilik jaǵyna qaita oiysaiyq. Jylda elge kelgende ápkeńiz – Izet apanyń úiine túsetinińizdi bilemiz. Apanyń qazirgi jaǵdaiy qalai?
– Izet apam biyl 98 jasqa kelip otyr. Keler jyly Jambyldy qýyp jetedi, Qudai buiyrtsa! Men ol kisige: «Komandirovkaǵa» asyqpańyz, 127-ge kelip ketseńiz jaqsy bolar edi», – dep aityp otyramyn. Bylaisha jaǵdaiy jaqsy, este saqtaý qabileti óte joǵary, keide men umytyp qalǵan nárselerdi esime salyp otyrady. Al turmys jaǵdaiy jóninde aitsam, meniń qamqorlyǵymda, ol kisiniń qyzyna da ózim kómektesip turamyn.
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińiz úshin sizge úlken rahmet! Ózińizdi erekshe qadirleitin halyqtyń arasynda árdaiym aman-esen júre berińiz!
Suhbattasqandar – Dúisen ORAZ.
Saparaiym KENJALIEVA.
