Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetovke qarata saladaǵy saýatsyz reformalardy synǵa alǵan ustaz: "Reforma jasarda ministrlik muǵalimderdiń pikirin suraǵan" joq deidi.
"Ekinshiden, ǵylymi turǵyda zerttelip, saraptalmaǵan osy «reformalardy» júzege asyrýda tehnologiialyq múmkinshilikterimiz eskerilmedi.
Úshinshiden, reformany júzege asyratyn eń basty tulǵa muǵalimniń de, oqýshynyń da ulttyq mentaliteti men psihologiialyq erekshelikteri eskerilmedi.
Tórtinshiden, bul bilim reformalary oqýshyǵa bilim berý turǵysynan kelgende qalyptasqan oqý júiesinen álde qaida tómen edi. Al, reformalar sol salany jańartyp,úzdik nátijelerge qol jetkizý úshin jasalady emes pe?!", – deidi ustaz.
Onyń aitýynsha bilim salasy biliktiń tájiribe alańyna ainalǵan. Bizdegi barlyq bilim reformalarynyń avtory bireý. Ol – bilik.
Bul rette pedagog «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy» atty sońǵy bilim reformasyna qatysty kózqarasyn ortaǵa salypty.
«Jańa oqý jylyn álemdik bilim standartyna negizdelip jasalynǵan «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasymen bastaimyz»,– dep urandatyp bastalǵan jańa oqý jyly men úshin sergeldeńmen bastaldy.
Sergeldeń sebebi, «Jańa oqý baǵdarlamasyna» sáikes jańasha oqýdy byltyr bir jyl oqyǵan 8-synyp pen «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasyn» biyl bastaǵan 10-synyptyń maǵan tapsyrylýy edi.
Buryn sabaq bermegen synybyna muǵalimniń synai qaraityn ádetimen, synyptyń bilim deńgeiin tekserý maqsatynda, men de synyptan túrli pishimde aýyzsha jáne jazbasha túrde synaq alýǵa kiristim. Burynǵy oqý baǵdarlamasy boiynsha, til biliminen 5-synyp «Fonetika», 6-synyp «Leksika», 7-synyp «Morfologiia», 8-synyp «Sintaksis» bólimderin oqityn. 5-7-synyptarda ótken taqyryptardy aýyzsha surai bastadym. Oqýshylardyń jaýaby men oiyn jetkizip sóilei almaýy kóńilime qonbady.
Sodan soń gramatikadan jazbasha synaq aldym. Synaq suraqtary bastaýysh synyp pen 5-6- synyptarǵa arnalǵan «Árip, dybys, dybystyń túrleri, býyn, tasymal degenimiz ne?» degen sekildi óte jeńil suraqtar.
Jazbasha jazylǵan grammatikalyq synaq jumysynyń nátijesinde synaq jazǵan 22 oqýshydan eki oqýshy «4», alty oqýshy «3», on tórt oqýshy «2» degen baǵa aldy. «5» joq. Bul nátije meni eseńgiretip jiberdi.
Shirek ǵasyrǵa jýyq pedogogikalyq jumys ótilim barysynda túrli deńgeidegi synyptardan synaq alyp júrmiz ǵoi. Biraq, synyptyń teń jartysynan astamy eki degen baǵa alýy múmkin emes jaǵdai. Óz kózime ózim senbedim. Kelesi sabaqta dál osy segizinshi synyptan jazbasha diktant aldym. Jeńil túrde, jeńil taqyryptan alaiyn dep sheshtim. Diktant altynshy synypqa arnalǵan. Jazyp otyrǵan - segizinshi synyp. Diktanttar jinaǵynyń avtory - A.Esenqulova. Ońtústik Qazaqstan pedagog kadrlarynyń bilim jetildirý institýttary usynǵan. Diktant jazǵan oqýshylar sany 21. Onyń ishinde eki oqýshy «4», bes oqýshy «3», on tórt oqýshy «2» degen baǵa aldy. «5» joq.
Baiqaǵan adamǵa grammatikadan jazǵan jazbasha jumystyń nátijesi qaitalanyp tur. Uzaq jylǵa sozylǵan pedagogikalyq jumys barysynda túrli jaǵdailardy kórgen meni bir nársemen tańqaldyrý qiyn. Biraq, dál osy jaǵdaidyń meni tańqaldyrǵany sonshalyq, ashyq kúnde tóbemnen jai túskendei boldy.
Bir synyptaǵy 20-25 oqýshynyń ary ketkende bes-altaýy úlgermeýshi bolýy múmkin. Al bir synyptaǵy 21 oqýshynyń jartysynan astam 14 oqýshysy úlgermeýshi bolýy múmkin emes. Sonda buǵan kim kináli?
Bárinen buryn oqýshylardy, sol oqýshy balalardyń erteńinen úmit kútip otyrǵan ata-anany aiadym. Sonsha saýatsyz bolyp qarǵysqa ushyraityndai (myna «Jahandaný» zamanynda saýatsyz hám bilimsiz bolýdy men qarǵysqa ushyraý dep esepteimin) perishtedei pák búldirshinderdiń kúnási ne edi? Olardyń obaly kimge?
Bular nege sonsha saýatsyz? dep burynǵy pán muǵaliminen surasam ol: «Oqýshy saýatsyz bolmaǵanda qaitedi, qazirgi jańa oqý baǵdarlamasy boiynsha Qazaq tili páninen grammatikany basty orynǵa shyǵaryp, grammatikalyq zańdylyqtarly tereńdete oqý degen joq.
Qazaq tili pániniń ornyna geografiia ma, álde biologiia ma, basqa pándi oqytyp otyrǵan sekildisiń. Diktant jazý degen atymen joq. Balaǵa eki qoiý bylai tursyn, mynaýyń qate dep, qatesin túzep aitýǵa da bolmaidy»,dep sony da bilmeisiz be, artta qalyp ketipsiz ǵoi, degendei jaqtyrmaǵan kózben qarady.
Bilim ministrligi orta bilimniń basty maqsatynan beihabar
«Jańartylǵan bilim baǵdarlamasyn» jatyrqap, qabyldai almai turǵany kózinen kórinip tur. Sonda, qazaq tili páninde diktant jazdyrmaityn, qazaq til grammatikasyn tereńdetip oqytpaityn bul qandai «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy?» dep ań-tań boldym", – dep oiyndaǵasyn búkpei jetkizgen ustaz Bilim ministrligi orta bilimniń basty maqsatyn bilmeidi deidi.
Onyń aitýynsha orta mektap baǵdarlamasyndaǵy qazaq tiliniń eń negizgi mindeti – oqýshyny sóileý mádenietine úirete otyryp, oiyn saýatty túrde, jazbasha jetkize alýy úshin qazaq tili grammatikasyn oqýshyǵa tereńnen meńgertý.
Jańa oqý baǵdarlamasy boiynsha 8-synypqa arnalǵan Qazaq tili oqýlyǵyn súzgiden ótkizgen ustaz kitaptaǵy qatelikten aiaq alyp júre almapty.
"Osyndai abyroily da asa jaýapty mindetti «Jańa oqý baǵdarlamasy» qalai oryndady eken? Dál osyndai oimen jańa oqý baǵdarlamasy boiynsha 8-synypqa arnalǵan Qazaq tili oqýlyǵyn qolymyzǵa aldyq.
256 betten turatyn úlken sary kitap eken. Birinshi bettegi basty paraǵynda (titýlnyi list) Qazaq tili: jalpy bilim beretin mekteptiń 8-synybyna arnalǵan oqýlyq. / Ermekova T.N., Erhojina Sh.L, Toqbaeva A.E. - Astana: «Arman-PV» baspasy, 2018 - degen jazýy bar.
Mamandyǵymyz bolǵandyqtan qazaq tiliniń grammatikasyn bir kisidei bilemiz dep oilaýshy edik. Biraq, myna kitaptyń basty paraǵyndaǵy «Qazaq tili» degen sózden keiingi qos núkte men avtorlyq ujymnyń aldyna qoiylǵan jaqsha bolmasa jantaia ornalasqan syzyqsha men «Astana» degen sózdiń aldynan qoiylǵan syzyqsha jáne sońynan qoiylǵan qos núkteni – avtorlyq ujym qazaq tiliniń qandai grammatikalyq zańdylyqtaryna sáikes qoiǵanyna esh túsinbedik.
Biz biletin grammatikalyq zańdylyqta, kitaptyń basty betinde kitaptyń shyqqan jyly jazylyp útir qoiylady, baspa ataýy tyrnaqshaǵa alynyp, sodan soń kitaptyń shyqqan jyly jazylady. Eshqandai jaqsha, syzyqsha, qos núkte qoiylýǵa tiisti emes.
Basty paraǵynan bastap qatesi bar ol qandai oqýlyqtar? Kim senedi mundai oqýlyqqa? Álde, qazaq tili grammatika zańdylyqtaryna ózgeris endi me?
Eger, Til biliminiń grammatikalyq zańdylyqtaryna ózgertýler ense, ony eń aldymen bizge, mektep muǵalimderine túsindirý kerek emes pe?
Sebebi elimizdiń bolashaǵy jas urpaqqa qazaq tiliniń grammatikasy men aýyzsha durys sóilei bilýdi oqytyp, úiretip jatqan myna biz, qarapaiym mektep muǵalimderi.
Mine, osy mektep muǵalimderi ózderiniń mamandyǵyna bailanysty bolyp jatqan ózgerister týraly esh nárse bilmeidi. Olarmen eshkim aqyldasyp, sanaspaidy da. Muǵalimdermen aqyldaspai jasalynǵan bilim salasyndaǵy túrli «reformalar» sonyń aiqyn dáleli.
Osy «reformalar» mysalynan-aq, mektep muǵalimderine joǵarydaǵylardyń mensinbei, astamshylyqpen qaraityn óktem kózqarasy aiqyn sezilip tur", – deidi pedagog.
"Jańartylǵan oqý baǵdarlamasynyń" 5 kemshiligi
Osy oraida ustaz «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy» boiynsha 5-10-synyp aralyǵyndaǵy "Qazaq tili" oqýlyǵynyń olqy tustaryn tizip shyqqan eken.
1. 5-10-synyp aralyǵyndaǵy qazaq tili oqýlyǵynda Til biliminiń grammatikasyn bar dep te, joq dep te aita almaisyz. Sebebi, «Jańartylǵan baǵdarlama» boiynsha jazylǵan qazaq tili oqýlyqtarynda belgili ǵylymi júie joq. Mysaly: qazaq tiliniń «Fonetika», «Leksika» bólimderi 5-synypta da, 8-synypta da berilgen. 5-synyptyń Qazaq tili oqýlyǵynda til biliminiń salalary «Fonetikanyń» da, «Leksikanyń» da, «Morfologiianyń» da basyn bir jerge qosyp, qoiyrtpaq bylamyq jasap jibergen. Til biliminiń kúrdeli úsh salasyn 5-synyp oqýshylary qalai birden meńgermek?
2. Oqýlyqtar ǵylymi negizde jazylmaǵan. Mektep oqýshylary til biliminiń «Fonetika», «Leksika», «Morfologiia», «Sintaksis», «Stilistika» sekildi salalaryn jeke-jeke bir-birimen aralastyrmai, mektep oqýshylarynyń jas ereksheligi men olardyń jeke tulǵa retinde qalyptasý psihologiiasyn eskere otyryp, jeńilden kúrdelige qarai kezegin buzbai oqytý kerek.
3. Qazaq tili oqýlyqtaryndaǵy grammatikalyq erejeler men anyqtamalar ǵylymi tilde jazylmaǵan. Mysaly: Bastaýysh ataý septiginde turyp, is-oqiǵanyń iesin bildiredi. Kim? Ne? Kimder? Neler? Kimim? Nem? degen suraqtarǵa jaýap beredi, dep, óte qarabaiyr tilde jazylǵan (8-synyp. Qazaq tili,124-bet) Mysal úshin: Sóilemde ataý septiginde turyp, oidyń kim, ne jaiynda ekenin bildirip, bastaýyshpen qiysa bailanysatyn turlaýly músheni bastaýysh dep ataimyz. Suraqtary: Kim? Ne? Kimder? Neler? Kimi? Nesi?, dep jazsa, ǵylymi tilde jazylǵan grammatikalyq ereje, oqýshyǵa áldeqaida túsinikti bolar edi. Biz oqýshylarǵa ǵylymi tujyrym men ǵylymi tilde sóileýdi mektep qabyrǵasynan bastap úiretýimiz kerek.
4. Oqýlyq jazýda oqýshylardyń jas erekshelikteri eskerilmegen. Mysal úshin: Joǵarǵy synyp oqýshylaryna óte aýyr «Avtor sózi, Tól sóz, Tóleý sóz jáne olardyń tynys belgileri», sekildi kúrdeli taqyryptar 5-synyp oqý baǵdarlamasyna kiriktirilgen. Bul taqyryp 5-synyp oqýshysy úshin óte aýyr. Dál osy taqyrypty 8-9-synyp oqýshylarynyń ózi úlken qiynshylyqpen meńgeredi.
5. Qazaq tilin jáne onyń grammatikasyn basqa ǵylym túrlerimen birge meńgertemiz, degen oi ustanymda bolǵan avtorlyq ujym, oqýlyqqa basqa pánderdiń taqyryptaryn engizý arqyly oqýshylar oiyn negizgi qazaq tili páninen múldem basqa jaqqa buryp jibergen. Nátijesinde synyp oqýshylaryna qazaq tili grammatikasy ekinshi, úshinshi kezektegi másele sekildi bolyp kórinip qalǵan.
"Sońǵy jazylǵan 5-10-synyp aralyǵyndaǵy oqýlyqtardy zerdelei otyryp, qazirgi oqýshylardyń bilimsiz de saýatsyz bolýyna sebepkerdi taptym. Ol – «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy» boiynsha jazylǵan Qazaq tili oqýlyqtary!", – deidi pedagog.
Onyń pikirinshe «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy» boiynsha oqytylatyn "Qazaq ádebietiniń" de hali múshkil. Atalǵan pánderdi ǵylym retinde oqytýdy maqsat tutpaǵan avtorlyq ujymnyń kesirinen qos oqýlyq ta túkke alǵysyz, jaramsyz bolyp qalǵan.
"Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy" boiynsha jazylǵan 5-10-synyp aralyǵyndaǵy qazaq tili men ádebieti pániniń oqýlyqtary,pán muǵalimderin bylai qoiǵanda, mektep oqýshylarynyń qarapaiym suranysyna jaýap bere almaidy.
Biz, mektep muǵalimderi eshkimnen jańartylǵan oqýlyq suraǵanymyz joq.
Sondyqtan da memleket qarjysyn bostan-bosqa shasha bermei, ǵylymi negizde jazylǵan burynǵy qazaq tili men qazaq ádebieti oqýlyǵyn qaitaryp berýlerińizdi talap etemiz!
Biz sóz basynda jas urpaqtyń saýatsyz bolýyna sapasy tómen Qazaq tili oqýlyǵy kináli desek te,shyn máninde oqýshylardyń bilimsiz de saýatsyz bolýynyń negizgi sebepkeri bireý, ol «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy", – deidi muǵalim.
"Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy" bastaýyn qaida alady?
Ustazdyń aitýynsha bul Qazaqstan muǵalimderine «Kembridjdik tásil» degen ataýmen belgili – «Blýmm taksonomiiasy».
Amerikandyq ǵalym Blýmnyń oqý júiesi boiynsha, sabaqty muǵalim emes, oqýshylar oiyn túrinde bir-birine ózderi túsindirýi kerek. Al, endi jańa sabaq ótkizgińiz kelse, jaqsy oqityn oqýshylarǵa jańa sabaqty aldyn ala tapsyrma retinde úige berip jiberesiz. Sabaqty úide daiyndap kelgen oqýshylar, jańa sabaqty da oiyn túrinde bir-birine ózderi túsindiredi. Oqýshyǵa eki degen baǵa qoiýǵa jáne onyń qatesin túzeýge bolmaidy. Shyǵarma, diktant jazýǵa ruqsat joq. Muǵalim oqýshyǵa: «Seniki durys» degen sózden bastap, óz pikirin sodan soń aitýǵa quqyly. Oqýshy óz bilimin ózi baǵalaidy.
"Shyǵarma jáne diktant jazdyrmaityn, oqýshy óz bilimin ózi baǵalap, jańa sabaqty oqýshylar oiyn túrinde bir-birine ózderi túsindirse, onda muǵalimniń keregi ne?", – deidi ustaz.
Onyń aitýynsha oqýshylar ózderin-ózderi oqytatyn bolsa, olardyń belgili bir zat nemese qubylys týraly tereńdep oilanýy, ainalasy men qoǵamy týraly oi jinaqtaýy, sóileý qabileti damymaidy.
Jańa sabaqty daiyndalyp kelip túsindiretin oqýshy qansha jerden daryndy bolsa da, ol joǵarǵy bilimdi, kózqarasy qalyptasqan jeke tulǵa, kásibi maman emes. Sondyqtan da oiyn elementteri arqyly oqýshylardyń jańa sabaqty bir-birine ózderi túsindirýi, olardyń jańa taqyrypty tereń túsinýine múmkinshilik bermeidi.
UMJ jáne QMJ
"Jańa oqý baǵdarlamasy» boiynsha oqý jospary UMJ (uzaq merzimdi jospar) jáne QMJ (qysqy merzimdi jospar) bolyp ekige bólingen.
"Muǵalimder Oqý ministrligi bekitken oqý standartyna sai UMJ-ny iaǵni uzaq merzimdi oqý josparyn saǵat sanyna yńǵailap, muǵalimniń ózi túzgeni – quptarlyq is.
Al, QMJ-y týraly aitsam men de jylaimyn, siz de jylaisyz, kúlli muǵalim jylap, jyndy bolýǵa ainaldy.
Ózim tanityn birneshe muǵalimniń psihikalyq daǵdarystan burynǵy naýqastary qozyp, jedel túrde aýrýhanaǵa túskenderi de bar.
QMJ degen qysqa merzimdi oqý jospary bolsa, buryn da sabaq josparyn jazyp júrgen muǵalimge onyń nesi qiyn dersiz. Qiyndyǵy sol, bul – belgili formada, ózindik formýlamen jazylatyn oqý jospary.
Áýeli sabaq maqsaty, odan oqý maqsaty, belsendi oqytý ádisteri, saralaý ádisteri men kriterialdy baǵalaý túrleri jáne sabaqtyń yqpaly týraly qorytyndylar, qabiletine qarai topqa bólingen oqýshylar ne úirendi t.s.s.
Qysqasy qandai qimyl jasap, ne istedińiz – bárin-bárin hattap jazyp otyrýyńyz kerek.
Jáne barlyǵy da óz kezegimen. Týra bir krossvord sheship otyrǵandai bolasyz. Osyndai jaǵdaida jazylyp, kompiýterge basylǵan QMJ úsh-tórt paraq jazý bolady. On segiz saǵaty bar muǵalim kúnine úsh-tórt saǵat sabaq beredi. Ár synyptyń deńgeii ártúrli. Sondyqtanda ol ár synypqa jeke-jeke QMJ jazý kerek. Oilanyp, aqyl tezine salyp kórińizdershi.
On segiz saǵaty bar muǵalim kúnine úsh-tórt saǵat sabaq berip, ár sabaqqa úsh-tórt paraq QMJ jazsa, ol orta eseppen kúnine 10 paraq, aptasyna 50 paraq, aiyna 200 paraq, bir oqý jylynda 1600 paraq jazý jazady eken. 1600 «A-4» paraǵyn ekige búktesek 3200 bet shyǵady. 3200 betti 300 betten kitap etip túptesek, bir muǵalim bir jylda orta eseppen 300 bettik 10 tom kitap jazady!", – deidi ashynǵan ustaz.
Onyń pikirinshe qazirgi mekteptegi qaǵazbastylyq burynǵymen salystyrǵanda million ese ósti!
Al qazirgi tańdaǵy muǵalimderdiń bilim jetildirý kýrstary muǵalimderge tek qana QMJ, UMJ, TJB, BJB-ny jazýǵa ǵana úiretedi. Bir QMJ jazýǵa bir saǵattai ýaqyt ketedi eken.
"Muǵalim kúnine úsh-tórt saǵat boiy tek qana QMJ jazsa, sonda ol qai kezde qosymsha ádebietter oqyp, kásibi turǵyda ózin-ózi jetildiredi? Qazirgi muǵalimderdi kitap oqymaidy deimiz. Oǵan olardyń ýaqyty joq. Mektep ákimshiligi oqý standartyna sáikes muǵalimderden UMJ, QMJ talap etýde.
Osyndai jaǵdaida mektep oqýshylarynan qandai sapaly bilim kútýge bolady?! Qazirgi mektepte tirligi túzý, júikesi bútin bir muǵalim joq. QMJ jazý muǵalimderdi júike aýrýlaryna shaldyqtyryp, jyndy etip bitiretin túri bar", – deidi ustaz.
Pedagogtyń pikirinshe QMJ jazýǵa májbúrleý ustazdyń quqyq aiaqqa taptaý.
"Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini qazirgi bilim salasyndaǵy sheshimin tappai turǵan ózekti máselelerdiń barlyǵynyń túp-tamyry – bitpeitin bilim reformasynda jatyr. Oqýshyǵa sapaly bilim bermeitin, bilim salasyna da eshqandai paidasy joq «Jańartylǵan oqý baǵdarlamasy» atty sońǵy bilim reformasy kimge qajet boldy?.., – deidi ustaz.
“Qala men Dala” gazetine jazylý júrip jatyr.
Gazettiń jazylý indeksi: 64 607
Anyqtama úshin: 8 (707) 403 12 60
Ótirik sóilemeitin, ótkir jazatyn basylymnyń oqyrmany bolyńyz!
