Qazaq eli óziniń azat ǵasyrynyń besten birin toltyrdy. Bul merzim adam ómirimen eseptegende de, tarihi turǵydan alyp qaraǵanda da asa kóp ýaqyt emes. Biraq osy bir qysqa merzimge qaramastan, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy ekonomikalyq-áleýmettik jáne saiasi qiynshylyqtardy eńsere bilgen qazaq eli álem moiyndaǵan memleketter qataryna qosyldy. Elimizdiń saiasi ómiri jańartylyp, túbegeili ózgerister jasaldy. Memlekettiliktiń barlyq institýttary qurylyp, ekonomikamyz naryqtyq jolǵa tústi. Memlekettik shekaramyz aiqyndalyp, eldiń tutastyǵy, jerdiń bútindigi qamtamasyz etildi.
Búginge deiin D.Másimhanulynyń qalamynan ádebi shyǵarmalary, ǵylymi-zertteýleri, kórkem aýdarmalary, oqýlyqtary men oqý quraldary bolyp 30-ǵa jýyq kitaptary jaryq kórdi. 300-den astam ǵylymi-zertteý eńbekteri otandyq jáne sheteldik jetekshi ǵylymi basylymdarda jariialandy. Sondai-aq ǵalym-ustazdyń aldynan júzdegen qytaitanýshy mamandar túlep ushty. «Elim!» dep otanǵa oralǵan bir ǵalym úshin tek osy aitqandardyń ózi az jetistik bolmasa kerek.
Al jaqynda ǵana ǵalym-ustazdyń tańdamaly zertteýleriniń úsh tomdyǵy Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrliginiń «Ádebiettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasy boiynsha «Foliant» baspasynan jaryq kórdi. Eńbekti baspaǵa usynǵan L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń ǵylymi keńesi.
Ár tomy 35-37 baspa tabaqtan, 600 betten turatyn úsh tomdyq irgeli zertteýlerdiń I tomy qytaida turatyn qandasymyz, tarihshy-ǵalym, kórnekti jazýshy, belgili memleket jáne qoǵam qairatkeri S.R.Janbolatovtyń alǵy sózimen bastalady. Bul tomǵa qazaq halqynyń uly jazýshysy M.Áýezov pen qytai halqynyń klassik jazýshysy Lý Shún shyǵarmashylyǵyn, XX ǵasyr basyndaǵy qazaq jáne qytai ádebietterin, atalǵan eki uly sýretker shyǵarmalaryndaǵy ulttyq dástúr jańashyldyq taqyrybyn salystyrmaly ádebiettaný ǵylymy turǵysynan zerttegen «Muhtar Áýezov jáne Lý Shún» atty monografiiasy, sondai-aq Qytaidaǵy qazaqtardyń XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy ádebietin, onyń ishinde poeziiasyndaǵy ult-azattyq ideiany arnaiy qarastyrǵan «Jyr-Jebe» atty zertteýi engizilgen.
«Muhtar Áýezov jáne Lý Shún» atty zertteýde XX ǵasyr basyndaǵy qazaq jáne qytai elderiniń ádebietin, M.Áýezov pen Lý Shún shyǵarmalaryndaǵy ulttyq dástúr men jańashyldyq máselelerin, XX ǵasyr basyndaǵy eki eldiń saiasi-áleýmettik, rýhani-mádeni, qal-ahýalyn salystyra qarastyrady. Al «Jyr-Jebe» atty monografiiasynda qytaidaǵy qazaq ádebietine ult-azattyq ideianyń qashan, qalai taralyp, damyǵanyna ǵylymi taldaý jasaidy; ult-azattyq ideiasyn jyrlaýshy aqyndardyń taǵdyr-talaiyn sol kezdiń tarihi-áleýmettik jaǵdaiymen bailanystyra qarastyrady; ult-azattyq ideiasyn jyrlaýshy aqyndardyń kórkemdik álemin ǵylymi turǵyda zerttep, sol arqyly olardyń tek saiasi urannyń jetegine ermei, qaita olardyń árqaisysy kórkem oidyń kósheli nusqasyn jasap ketkendigin ashyp beredi. D.Másimhanuly tarihi otanyna oralǵaly beri turaqty túrde Qazaqstan oqyrmandary men zertteýshilerine qytaidaǵy qazaq ádebietiniń kórnekti ókilderi týraly, qytaidaǵy qazaq ádebietiniń tarihy men damý betalysy jóninde kóptegen zertteýlerin usynyp keledi. Sonyń bir jarqyn mysaly retinde, onyń 1999 jyly akademik R.Nurǵalidyń jetekshiliginde qorǵaǵan «Qytai qazaqtary poeziiasyndaǵy ult-azattyq ideia (1920-1950)» degen taqyryptaǵy kandidattyq dissertatsiiasyn atap aitýymyzǵa bolady. Qytaidaǵy qazaq ádebietiniń kórnekti ókilderi A.Úlimjiuly, Á.Naimanbaev, K.Maralbaiuly, T.Joldyuly, D.Shalǵynbai, Sh.Álǵazyuly, M.Razdanuly qatarly aqyndardyń ómiri men shyǵarmalaryn arqaý etken zertteýleri «Jyr-Jebe» degen atpen I tomǵa engizilipti. Osylaisha ǵalym atalǵan zertteýinde qytaidaǵy áigili qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵy men olar jasaǵan tarihi dáýirdi búgin azat sanamen qarastyra otyryp, olardy alǵash ret qazaqstandyq ádebiettaný ǵylymynyń ainalymyna engizip otyr.
Professor Dúken Másimhanuly sońǵy shirek ǵasyr aýqymynda elimizdegi qytaitaný ǵylymyn qalyptastyrý men damytýda óte jemisti eńbek etip keledi. Qytaitaný – búgingi álemniń túkpir-túkpirinde keńinen qanat jaiyp, tez ósip kele jatqan eltaný ǵylymy. Alaida onyń kókeikestiligin, maqsaty men mindetin ár el sinologtary ózinshe sipattaidy. Ol, árine, oryndy da. Sebebi, bul máseleni ár el óziniń saiasi-áleýmettik áleýeti men múmkindigin jáne sodan týyndaityn óz múddesi turǵysynan qarastyrady. Al qazaqstandyq qytaitaný ǵylymynyń kókeikestiligi, maqsaty men mindetteri de tek óz elimizdiń múddesi men áleýetin basshylyqqa alýǵa tiis. Osy ustanym boiynsha otandyq qytaitaný ǵylymynyń qalyptasýy men damýy salasynda ter tógip júrgen ǵalymnyń ǵylymi zertteýleri men ǵylymi-tanymdyq eńbekteri tańdamaly shyǵarmalarynyń II tomyna eńgizilipti. «Tańdamaly» zertteýler jinaǵynyń II tomy L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebieti kafedrasynyń meńgerýshisi, QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi, QR Abai atyndaǵy Memlekettik syilyqtyń laýreaty Seiit Qasqabasovtyń alǵy sózimen ashylady. Mundaǵy eńbekterdi de elimizde endi-endi qalyptasyp kele jatqan qytaitaný ǵylymyna qosylǵan qomaqty úles dep aitýymyzǵa ábden bolady.
Al ǵalymnyń tańdamaly eńbekteriniń III tomyna sońǵy jyldarda respýblikamyzdyń ishi-syrtynda jaryq kórgen zertteý maqalalary toptastyrylǵan. Mundaǵy zertteýlerdiń deni ejelgi túrkiler men qytailardyń qarym-qatynasy, ejelden kórshi eki halyqtyń baǵzy zamandardan búginge deiin jalǵasyp jatqan uzyna tarih boiyndaǵy rýhani, mádeni bailanystaryna arnalǵan eńbekter. III tom Qytaida turatyn tarihshy-ǵalym, jazýshy, QHR ǵylymyna eńbek sińirgen qairatker, QHR Memlekettik syilyǵynyń iegeri J.Myrzahanovtyń alǵys sózimen ashylady. Ásirese, osy III tomda «Qazaq-qytai elderi mádeni-rýhani qarym-qatynasynyń bastaý kózderi», «Qytai, Japoniia, Mońǵoliia elderindegi túrkologiia ǵylymy», «Kóne qytai jazbalaryndaǵy túrki aqyndary», ««Oǵyznama» – ortaq mura». «Ejelgi túrki ádebieti tarihyn dáýirleýdiń basty ustanymdary», «Ejelgi qazaq tarihyndaǵy qytai qyzdary» atty eńbekter qazaq tarihyndaǵy kóptegen aqtandaqtardyń ornyn toltyratyn qundy dúnieler. Budan syrt, Dúken Másimhanulynyń baǵzy zamannan búginge deiingi qazaq-qytai qatynastaryna, qytaidaǵy qazaqtarǵa qatysty otandyq jáne sheteldik merzimdi baspasóz betterinde ilgerindi-keiindi jariialaǵan eńbekterin de osy III tomnan oqýǵa bolady. Sondai-aq «Qazaqtyń ertedegi saýdasy», «Ejelgi Orta Aziia elderi ádebietiniń qytaidyń klassikalyq ádebietine áseri», «Jalǵyz tal kórseń qimai júr», «Qytaidaǵy qazaqtaný ǵylymynyń damý betalysy», «Tamyrǵa taǵzym» qatarly eńbekteriniń attaryn atasaq ta, ǵylymnyń atalǵan sala boiynsha quny men ózektiligin ańǵarýǵa bolady. Ǵalym sóz bolyp otyrǵan tomdaǵy eńbekterinde Qazaqstan Respýblikasynyń shyǵysyndaǵy alyp kórshisimen tarihi-mádeni qatynasynyń qyry men syryn baiyppen tarazylap, qytai tilindegi tyń dáiek, tarihi derekterge súiene otyryp, túrkologiia ǵylymy men qytaitaný salasyna múlde tyń kózqarastaryn usynady.
Qorytyp aitqanda, ǵalym-ustaz, professor D.Másimhanulynyń bul úsh tomdyqtaǵy zertteýleri qazaq ádebiettaný, salystyrmaly ádebiettaný, shyǵystaný, mádeniettaný ǵylymy salasyndaǵy mamandarǵa, joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq ádebieti, shetel ádebieti, ádebiettaný, qytaitaný, mádeniettaný, dintaný salasynda izdenip júrgen jas ǵalymdarǵa arnalǵan. Sondai-aq uzyna ǵasyr boiyndaǵy qazaq jáne qytai qoǵamyn, eki eldiń qarym-qatynasyn, eki eldiń saiasi-áleýmettik jaǵdaiyn, mádenieti men ádebietin bilgisi keletin jalpy oqyrman úshin ǵylymi da, tanymdyq ta quny joǵary dúnieler.
D.Másimhanulynyń izdenisteri qazaq jáne qytai ádebieti men mádenietin keleshekte tipologiialyq turǵydan jan-jaqty saralaýǵa, sóitip túrkitaný men qytaitaný salasyndaǵy zertteýlerdiń irgeli sipatyn arttyrýǵa úles qosatyny daýsyz.
Sh.Ybyraev,
filologiia ǵylymdarynyń
doktory, professor
