M. Áýezov «Abai joly» roman-epopeiasyn bastap jazǵan tus (joǵarydaǵy siýjetti jaratqan kezeń) ótken ǵasyrdyń jiyrmasynshy-otyzynshy jyldaryna týra keledi. Ol Qazan tóńkerisi men eki ret otqa oraǵan dúniejúzilik soǵystyń daýyly uiytqyi soqqan kezeń bolatyn. Nemese Gegeldiń dialektikalyq filosofiiasynan týyndaǵan «qarama qarsylyqtyń birligi» teoriiasy Markstiń kózqarasymen shyńdalyp, Leninniń qolymen qoǵamdyq ózgeriste jańa qyrynan kózge túsken tus edi. Bir mádeniettiń aidynynda, bir júiede ómir súrip kelgenine qaramastan, qoǵam ot pen sýdai otaspaityn eki arnaǵa jiktelip, jiktelip qana qalmai birin-biri esh aiaýsyz qurtyp, joiyp jiberýge deiin bara jatqan bolatyn. Tarihty dialektikamen túsindirgen tanymdaǵy mundai bógdelený ýshyqqan tóńkeris pen saiasat sheńberi ishinde ǵana emes, jalpybettik shartsyz aqiqatqa ainalǵan kezeńde bolǵan. Bular M.Áýezovtiń tanym kókjieginde iz qaldyrmai qalǵan joq. Romandaǵy avtordyń qalamynan týǵan Qodar men Qunanbai bastaǵan bileýshilerdiń tartysynda oryn alatyn yrǵaq pen nátijeniń bar bolmysy da osyny aiaǵaqtaidy. Biraq, ómir mundai qarapaiym emes. Tarih dialektikanyń zańdylyǵyna ǵana siia bermeidi. Bul túiindi jazýshy retinde M.Áýezovtiń de beisanaly turǵyda ańǵaratynynda daý joq. Áitpegende, ol Qodardyń aýzyna «kók itti» salmas ta edi.
Basyna ólim qaýpi tóngen Qodardyń aýzynan shyqqan «kóp it bir jaq, kók it bir jaq» degen sóz bir qaraǵanda tartystyń eki jaǵyn túsindirip tur. Onyń bir jaǵy Qunanbai bastaǵan dala bileýshilerin meńzese, ekinshi jaǵynda jalǵyz basynan basqa eshkimi joq Qodar tur. Biraq, joǵarydaǵy tirkestegi «kók it» degen sóz «kóp it» degenge qarama-qarsy «jalǵyz» degen maǵynany bildirip qana qalmaidy. Bul sózdiń maǵynasy odan áldeqaida tereń. Bul jerdegi «kók it» degen sóz «jalǵyz» degendi ǵana emes, «ózgeshe», «basqasha» degen maǵynany da beredi. Al sońǵy maǵynalar tanym turǵysynan kópshe maǵynamen eki jaqtyly qarsylas bola bermeidi. Gogol bastaǵan orys jazýshylarynyń syrtqy kúsh Jaratýshyny tylsym retinde qarastyryp, sonyń qudiretimen (Abaidyń Qodardyń ólimine jolyqqany siiaqty siýjetpen) adamnyń kókirek kózin ashyp, din men moraldyń qos birdei shyńdaýynan shyqqan birtutas adami qundylyqty tulǵalaityn tásilge jii baratyny bar. Osy dástúrdi boiyna myqty sińirgen M. Áýezov romannyń jelisinde Abaidy eseitý úshin nemese belgili bir syrtqy kúsh arqyly Abaidyń kókirek kózin ashý úshin Qodarǵa qatysty siýjetti paidalanady. Bular endi bir qyrynan M.Áýezovtiń nazarynda Qodarǵa qatysty siýjettiń qoǵamdyq saiasi tartystan áldeqaida kúrdeli qaishylyq retinde qarastyrylǵanyn, sondai-aq, Qodar obrazyna jinaqtalǵan adam harakteriniń kúrdeliligin de túsindiredi. M.Áýezov Qodardyń aýzynan shyqqan «kók it» degen sózge bileýshiler men bilenýshiler arasyndaǵy saiasi teke-tiresti jáne odan da ózge dúnielerdi qamtyǵan kúrdelilikti sińirgen. Postmodernistik tanymda uqsastyq pen paryqtyń túp máninen alǵanda qarama qarsylyqqa barmaitynyn, olardyń birin-biri qamtyp jatatynyn, olardy qarsy qoiý tanymda aqyldyq «menge» súiengen logosizmge boi aldyrý ekenin eskersek, «kóp it» Qodardyń aýzynan shyqqan «kók ittiń» qushaǵyna sińip joǵalyp ketetinin ańǵaramyz. Men tildiń tabiǵatyndaǵy tylsymnan qýat alatyn mundai kúrdeliliktiń ádebi mátinnen basqa esh jerde kezdespeitinin atap aitqym keledi. Ol, ásirese, poeziialyq mátinde kóp ushyraidy.
Bul jerdegi «kók it» degen sóz «jalǵyz» degendi ǵana emes, «ózgeshe», «basqasha» degen maǵynany da beredi.
Yqylas Shalǵynbaidyń «Beket» shyǵarmasyn oqyp otyrǵanda meniń sanamda áýeli «shyǵarma nege aialdama emes, beket dep ataldy?» degen suraq týyndady. Sodan keiin sanamda birtindep Qodardyń «kók itine» qatysty oi paida boldy. Joǵarydaǵy suraqtyń týyndaityn ózindik sebebi bar. Óitkeni, shyǵarma bastalǵan jerden: «Jol boiyndaǵy jartylai qiraǵan eski aialdama. Aialdama qasynda úiilgen qoqys. Otyz jastar shamasyndaǵy, sur tústi kiim kigen Murager men Eleýsiz aialdamanyń oryndyǵynda otyr...» dep jalǵasady. Qodardyń «kók itine» jasyrynǵan kúrdelilik siiaqty munda da avtordyń sanasyna jasyrynǵan asa tartysty kúrdelilik tur. Bul kúrdelilik shyǵarmanyń ón boiynan menmundalap, avtordyń ańdaýsyz sanasynda «aialdama» degen sózden «beket» degen sózge deiin júrip ótken elestiń qudyretimen bizdiń aldymyzdan shyǵyp tur.
«Beket» pesasy sanasy dástúrlik qoǵamda qalyp qoiǵan, biraq, ózi postmodernistik álemde jasap jatqan, sodan týyndaǵan daǵdarystan basy ainalǵan bizdiń tól qoǵamymyzdyń kelbetin tereńnen ashqan.
«Beket» pesasy óner týyndysy retinde bizge osy postmodernistik sana daǵdarysynyń qyry men syry týraly syr shertedi. Shyǵarmada eki keiipker qalaǵa barmaq bolyp jol boiyndaǵy aialdamada avtobýs kútip otyrady. Olar qalany kórmegen, tek kitaptan ǵana oqyǵan adamdar. Olardyń ýaqyt týraly túsinigi adamdy oilandyrady. Aitalyq, olar saǵattyń dál qansha bolǵanyn, tańerteń nemese kesh ekenin, ózderiniń aialdamada qansha ýaqyt otyrǵanyn túsindirip bere almaidy. Bir aýyz sózben aitqanda, olardyń ýaqyt týraly talǵamy misha bylyqqan. Adam men qoǵam úshin ýaqyt ejelden qundylyqtardyń mekeni bolyp keledi. Adam balasy ózinde bardyń bárin derlik sonyń tarazysyna salyp ólshep, jinaqtap, baǵalap, qun berip saqtap otyrǵan. Adam ómiri ýaqytpen ólshenip qana qalmaidy, ómirdiń máni de sol barysta aiqyndalyp, qun alyp otyrady. Ýaqyt adam úshin máńgilik tarazy siiaqty. Al ýaqyt týraly túsinik kúiregende ne bolady? Ol kezde qundylyqtar da kúirei bastaidy. Qundylyqtar kúiregende, ornynda ne qalady? Ornynda tek keńistik qana qalady. «Beket» pesasynda ýaqyt uǵymynan jurdai bolǵan ekeý, M.Fýkalt aitqandai, eki ainanyń ortasynda turǵan adamdai sheksiz qaitalana beretin, biraq, bir tekti keńistikte typyrshýmen ǵana bolady. Álgi ekeýdiń ózderiniń tús kórip turǵan, turmaǵanyn bile almai qinalatynyń syry da osynda. Olar úshin ainaqatesiz qaitalana beretin keńistikten basqa eshteńe joq. Pesanyń ekinshi bóliminde «qartaiyp» (otyz úsh jasta ekenin ózderi aitsa da) qalǵansha qalaǵa qarai júrgen ekeýdiń taǵy sol baiaǵy aialdamada eńbektep júretini de sondyqtan. Olardyń bas súiek týraly jattandy dúnieden aryǵa bara almaityny, sońynda ony qoqys laqtyrǵandai laqtyra salýynyń ózi qundylyq bitkennen aiyrylyp qalǵanyn ańǵartpai ma? Bul bizdiń búgingi ýaqytty sezinbeitin, esesine sheksiz keńistikterge súńgip kete beretin internettik-postmodernistik tirligimizdiń tasadaǵy filosofiiasy emes pe?
Pesada áldebir qundylyq úshin álgi ekeýdiń basyn qurbandyqqa berip, bassyz ómir súrýge kelisetin jeri bar. Bul bizdegi dástúrlik túsinikpen ómir súrip, postmodernistik qoǵamnyń oiynshyǵyna ainalyp qalǵan kúlkili tirligimizdiń obrazdy kórinisi.
«Beket» pesasy sanasy dástúrlik qoǵamda qalyp qoiǵan, biraq, ózi postmodernistik álemde jasap jatqan, sodan týyndaǵan daǵdarystan basy ainalǵan bizdiń tól qoǵamymyzdyń kelbetin tereńnen ashqan. Kitaptan oqyp alyp, jaqsy tamaq iship, tamasha kólik miný úshin qalaǵa barmaq bolyp jolǵa shyqqan ekeý sońynda qalanyń bar, ne joq ekenin bilmei, tipti, aialdamadan qalaǵa baratyn avtobýstyń ótetin, ótpeitinin de bile almai dal bolady. Olar úshin aialdamanyń (ózderi jer basyp ómir súrip turǵan jer) ózi bary men joǵy belgisiz bolyp shyǵady. Bul búgingi bizdiń jahandyq saiasat pen ekonomikanyń «soqyr ishegine» kirip bara jatqan taǵdyrymyzdy elestetpei me? Pesada áldebir qundylyq úshin álgi ekeýdiń basyn qurbandyqqa berip, bassyz ómir súrýge kelisetin jeri bar. Bul bizdegi dástúrlik túsinikpen ómir súrip, postmodernistik qoǵamnyń oiynshyǵyna ainalyp qalǵan kúlkili tirligimizdiń obrazdy kórinisi.
«Beket» pesasynda ortaǵa shyǵatyn árbir keiipkerde salmaqty tarihi-filosofiialyq artqy kórinisi bar. Olardyń bári óz obrazy turǵysynan shyǵarma taqyrybyna orai oi qozǵaidy. Bul turǵydan kelgende atalǵan shyǵarma kópqabatty oiǵa qurylǵan, kúrdeli túisikke ie tamasha óner týyndysy deńgeiine kóterilgen.
Jiyp kelgende, M.Áýezov salǵan qazaq óneriniń soqpaǵyna arada jarty ǵasyr ótkende jańa bir jas ári sezimtal óner iesiniń shyqqany adamdy qýantady. Óitkeni, ulttyń tanymyn jańartyp, sanasyn ósirip, mádenietin túletetin onyń sap óneri – «Beket» pesasy siiaqty shyǵarmalary emes pe? Bul turǵydan kelgende qazaq ónerin jańa talantymen quttyqtai berýge bolady.
Ardaq NURǴAZYULY
