Birinshisi – aita-aita jaýyr bolǵan tásil: Syrtqy ister ministrligi AQSh pen Ulybritaniiaǵa resmi narazylyq notasyn joldaýy kerek. Jáne qos derjavanyń elimizdegi elshilerin shaqyryp alyp, jýrnalister kózinshe olardy "Borat" úshin uialtyp, notany qolyna ustatýy qajet. Birden aitaiyn, bul – tuiyqqa aparatyn jol. Óitkeni Sasha Baron Koen – jeke tulǵa, iaǵni AQSh úkimetiniń ne aǵylshyn patshalyǵynyń resmi tulǵasy, laýazymdy ókili emes. Bul memleketter oǵan qarsy eshteńe istei almaidy. Qaita Qazaqstannyń "Boratqa" qarsy narazylyq notasyn joldaýy – kórgensiz filmge qosymsha piar. Ol sumnyń ózi osy qujatty alaqanyn ysqylai kútip otyr.
Ekinshisi – radikaldy tásil: bir top jas habarlasyp, "aǵa, bylai jasasaq, ne deisiz?" dep pikir surady.
Kóshede "Borat" siiaqty sheshinip, ábúiirdi betperdemen jaýyp, AQSh pen Ulybritaniia týyn taptamaq. Qajet bolsa, órtemek.
Men birden toqtaý saldym. Nege? Ony ǵalamtordan kórgen búkil álem qazaqtar betperdeni shynymen solai taǵady eken dep senýi múmkin. Buǵan qosa, elde kún kúrt sýydy. Ári pnevmoniia indeti kúsh alyp tur. Jastardyń densaýlyǵyna nuqsan kelýi múmkin. Qazaq balasynyń basyn báigege tigýge bolmaidy. Onyń ústine qoǵamdyq tártipke qaishy.
Úshinshisi – tym radikaldy tásil: "basyn julyp almaimyz ba?" Aitqandai, áleýmettik jelilerde úndeý jasaǵan keibir blogerler, qoǵam belsendileri, basqasy osyǵan shaqyryp jatqany ókintedi. Qazaq beibit, bitimshil halyq. Biz jahanǵa jaýyzdyǵymyzben emes, ǵalymdyǵymyzben, órkeniettiligimizben atymyzdy shyǵarýǵa tiispiz. Bir apta ǵana buryn Parijde sheshen balasy dinimizge jat karikatýra kórsetkeni úshin muǵalimniń basyn kesip aldy. Árine, Paiǵambarymyzǵa (s.ǵ.s) karikatýra jasalýy janymyzǵa batady, ar-namysymyzǵa tiedi. Biraq Muhammed Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń igiligi men sálemi bolsyn) "adam óltirme", "zorlyq jasama", "zulymdyqtan saqtan" dep, adamgershilik qundylyqtar men ustanymdardy ulyqtaýǵa úndedi emes pe? Islamda adamnyń janyn alýǵa Alladan basqa eshkimniń quqyǵy joq ekeni jazylǵan.
Demek, bizdi sózben jábirlegenniń báriniń janyn jahannamǵa jibere bersek, musylmandyǵymyz qaisy?
2. Halyqaralyq tájiribesi bar zańgerlermen aqyldastym. Olar qazaqstandyq qana emes, jalpy kez kelgen týdy soraqy maqsatta paidalanǵany úshin sottasýdan keler nátije shamaly degendi aitady. Bul birneshe million dollardy qajet etetin jáne uzaqqa sozylatyn protsess. Onda jeńý qiyn.
Sonda ne isteýimiz kerek? Kók bairaǵymyzdy syilaýdy ózimiz úirenýimiz kerek, álemge úlgi bolýymyz kerek jáne patriotizmdi urpaqqa tabystaýǵa tiispiz. Memlekettik týymyzǵa ózimiz laiyqty qurmet kórsetip júrmiz be?
Tý kóterilip, ánuran oryndalǵanda qolyn keýdesine qoiýdan qymsynatyndar jetedi. Kók týmen qoqys tasityn da ózimiz. Volonter balalar "Memlekettik rámizder kúni" kóshede tegin taratatyn shaǵyn týlardy keiin qoqystan taýyp alatynyna qynjylady.
Biylǵy jyldyń basynda kitaphanalardyń biri Ádilet ministrligine júginip, turǵyn úilerde ornalasqan memmekemelerdiń mańdaishasyna úlken Memlekettik týdy ilmeýge ruqsat etýdi surapty. Sebebi, zań boiynsha tý túngi ýaqytta jaryqtandyrylyp turýy kerek: "al jaryq turǵyndardyń tynysh uiqysyna kedergi keltiredi" depti kitaphana direktory. Ózgeni túzemes buryn mundai soraqy qylyqtardan aldymen ózimiz arylǵanymyz jón.
3. Biz "álemde amerikalyqtardan ótken patriot halyq joq, olarda baladan kárige deiin, tipti úisiz-kúisiz adamdar da týdy ardaq tutady" dep bilemiz. Ár úidiń qasynda tý ilinip turatynyna, ol eskirip ne jyrtylyp qalsa, aiyppul salynatynyna burynnan qanyqpyz. Qazirgi shynaiylyq budan ózgerek eken. Mysaly, biylǵy 4 shildede, Táýelsizdik kúnine orai Donald Tramp sóz sóilegennen keiin onyń saiasatyna qarsy narazylyq sherýine shyqqan amerikalyqtar AQSh týyn Aq úi aldynda órtegen. Onyń aldynda, 2020 jylǵy 1 maýsymda afroamerikalyq Djordj Floidty politseilerdiń qaskúnemdikpen óltirýine ashynǵan demonstranttar jaqyn jerdegi memlekettik ǵimarattyń birinen AQSh týyn julyp alyp, otqa jaqqan. Bul úshin eshkim qatań jazalanbaǵan.
Endi qarańyz: "Bi-bi-sidiń" habarlaýynsha, sol Amerikada 2019 jyldyń 20 jeltoqsanynda shirkeý tóbesine ilingen "kógildirlerdiń" týyn julyp alyp, órtep jibergen Eims qalasynyń (Aiova shtaty) 30 jastaǵy turǵyny A.Martines 16 jylǵa túrmege otyrdy. Osyǵan orai pikir bildirgen amerikalyqtardyń ózi: "AQSh týyn órteý – erkindiktiń belgisi jáne ol úshin salmaqty jaza qarastyrylmaǵan, onda nege LGBT týyn masqaralaý úshin túrmege qamaidy", – dep qairan qalysty.
Baiqaisyz ba, batys ábden bylǵanyp, búlinip barady. Olarda dástúrli otbasylyq qundylyqtar degradatsiiaǵa ushyraǵan. Biz budan sabaq alyp, salt-dástúrimizdi, rýhani ustynymyzdy nyǵaitýǵa tiispiz. "Borat" filminde aitylatyn qatigezdik, rýhani quldyraý, intsest, jezókshelik sekildi las nárseniń Qazaqstanda joqtyǵyn pash etkenimiz jón.
4. "Borat" filmi – Qazaqstan týraly emes. Sheteldik kinosynshylardyń pikirlerin oqydym. Báriniń aitar oiy bir jerde toqailasady: bul amerikalyq qoǵamnyń "infektsiiaǵa toly irińdi jarasyn iri planmen kórsetetin" satira. Mysaly, 2006 jyly shyqqan "Borat" 2001 jylǵy 11 qyrkúiektegi jantúrshigerlik terraktiden keiin birliginen aiyrylyp, qaqqa jarylǵan AQSh jurtshylyǵyn kelemejdeidi. Onda aqymaqtaý amerikalyqtar trolling ekenin túsinbei, "Borat" siiaqty migranttarǵa óz qundylyqtaryn tańýǵa, áli de bolsa qonaqjailylyǵy men toleranttylyǵyn kórsetýge tyrysady, alaida boilaryn psihoz ben paranoia jailaǵanyn ańǵartyp alady. Bul jolǵy jalǵasy – sailaý aldynda bylyqqa bókken Amerika qoǵamyn kórsetedi.
5. Jalpy, "Borattyń" birinshi bólimine qatysty Syrtqy ister ministrliginiń resmi málimdeme jasaýy, jappai narazylyq bildirý, sondai-aq Qazaqstan, Resei, Belarýs, Iordaniia, Kýveit, Bahrein, Oman jáne Katardyń onyń prokatyna tyiym salýy jiirkenishti filmge kedergi keltirgen joq, qaita tanymal bolýyna túrtki boldy.
Sumyrai Koen basqa elderdi de mazaqtap kórgen. Mysaly, ol dál "Borat" siiaqty, iaǵni prank pen improvizatsiialyq komediia úlgisinde somdaǵan avstriialyq Brýno nemese Soltústik Koreia kósemine arnalǵan "Diktator", bolmasa, britan úkimetin mazaq etetin "Grimsbiden shyqqan aǵaiyndylar" – olardyń eshqaisysy da jetistikke jetpedi, mazaqtalǵan elder tarapynan eleýsiz qaldy.
Sondyqtan ózge obrazdarynda tanymaldylyq pen tabysqa kenele almaǵandyqtan bul malǵun jarty álemdi dúrliktirgen "Boratqa" qaita oralyp otyr. Amerikalyq kinosynshylar filmniń dál qazir prokatqa shyqqany beker emestigine nazar aýdartady: ol AQSh-taǵy Prezident sailaýyn nysanaǵa alǵan, Tramp pen Respýblikalyq partiiaǵa qarsy baǵyttalǵan. Tiisinshe, 3 qarasha kúni Amerikada prezidenttik alaman ótkennen keiin bul filmsymaq ózekti bolmai qalady.
6. AQSh basylymdary bul joly "Borat-2" obrazy tym groteskili jáne absýrdty shyqqanyna nazar aýdartady. 2006 jyly amerikalyqtar onyń "Qazaqstannan kelgen reporter Borat Sagdiev" ekenine shyn senip qaldy. Sodan beri britandyq komiktiń kim ekenin álem tanydy. "Borattyń" Qazaqstanǵa qatysy joq ekenin bildi. Koenniń jańa prank-filmine bolgar aktrisasy Mariia Bakalova oinaǵan, "Borattyń kámeletke tolmaǵan qyzy Týtar" obrazyn engizýi de sodan bolsa kerek. Áitpese, filmsymaqtyń ózinde kórsetilgendei, Koen "qazaq dokýmentalisti" retinde amerikalyqtardy ártúrli aqymaqtyqqa, arsyzdyqqa itermelep, masqaralaiyn dese, olar ony tanyp qoia beredi.
7. Qoryta kele, ne aitaiyn?
Aǵaiyn, batystyń aramza kinogeriniń kommertsiialyq tabys tabýǵa qurylǵan ishmerez, jymysqy áreketterin júrekke jaqyn qabyldamańyz. Áitpese, jadyńyzda qalyp, janyńyzǵa aýyr tiedi, aqyl-sanańyzdy mújidi.
Qazaq tarihta qanshama alapattan aman shyqqan alyp halyq. Onyń janynda qaidaǵy bir naqurys úshin ózimizdi-ózimiz kinálap, jik-jikke bólinbei-aq qoialyq. "Bitke ókpelep tonyńdy otqa jaqpa!" der edi ata-babamyz.
Maǵan mysaly, áńgúdik "Borattyń" áperbaqan sózderine qaraǵanda jerimizge kóz súzgen kórshi Qytaidyń ne Reseidiń resmi tulǵalarynyń málimdemeleri áldeqaida qaýipti kórinedi. Mine, dál sondai málimdemelerdi bizdiń Syrtqy ister ministrligi qalt jibermei, der kezinde narazylyq bildirip, tyiyp otyrýy qajet.
https://dalanews.kz/57209
