Babadan qalǵan ǵibrat
Báidibek babadan taraityn Uly júzdiń Sýan taipasynyń, odan beri Toqarystannan taraityn Myrzamkeldiniń Týmataiy urpaqtarynyń shejiresi, onyń ishinde Bi Salpyqtyń ómiri men tulǵalyq qasieti arqyly órbip otyrady. Myrzamkeldi babasynyń ómir jolynyń «Aqtaban shubyryndy» jyldary Altaiǵa qarai taý saǵalap kóshýi, atajaý jońǵardan azat etilgen atamekenge qaita qonystaný, kenjesi Týmataidyń Abylai hanmen qarailas, zamandas bolýy jáne el-jurt úshin atqa qonyp, erliktiń eren úlgisin kórsete otyryp, qazaqtyń darabozy Qabanbai batyrmen tize qosyp, jońǵarlardy talqandaýda qaisarlyǵymen juldyzdai jarqyrap, Matai taýynyń basyna tý tikkeni tarihi shyndyqpen janasyp jatyr.
Mine, urpaǵyna uran bolǵan Týmataidyń shóberesi Salpyq bidi muqym Sýan, Alban, Naiman, Jalaiyrdyń Apahan (Apahań) ataýy da tegin emes-aý. Aqyndyq tolǵaýlary men Naimannyń qyzaiy Shonjarmen, Jalaiyrdyń Ájibai bolysyna, Albannyń Aljanynan taraityn Qairanbai bolystardy tosyldyrǵan saliqaly sózderi aýyzdan-aýyzǵa tarap, búkil Sýanǵa «Bi Salpyq» atandy. Ósip-ónip ákesi Ileshten enshisine sharýaǵa yńǵaily keletin Qý ózeniniń shyǵysy men Qorǵas ózeniniń Ilege quiar tustaǵy quiqaly alqapty jáne Jarkent óńiriniń kórki Beljailaýdaǵy Qoitas, Aiaqsaz, Aqtasty jáne Basatqaraǵai qoinaýyn alýy onyń qabilet-qarymynyń aýqymdy ekenin aiqyndap-aq tur emes pe?!
Tegine tartqan zerektigine basyp, enshisin alǵan soń qarap jatpai atakásip mal sharýashylyǵyna demeý bolsyn degen nietpen diqanshylyqqa da bet buryp, toǵan qazdyryp, egin egýmen ainalysady. Áli kúnge deiin el aýzynda saqtalǵan «Salpyq ósteń», «Salpyq toǵan», «Salpyq aryq» atty jer ataýlary sol qaraketteriniń óshpes belgisi.
Sharýanyń yńǵaiyna qarai saýdany da dóńgeletip, Úlken, Kishi Túrkistannyń ataqty bai saýdagerlerimen aralasyp, qoituiaq, taituiaq altyn, kúmistermen saýda júrgizýi, Táshken, Samarqanǵa baratyn kerýenderdi basqarýy atamyzdy taǵy bir qyrynan áigilep, «Saýda Salpyq» atandyrǵan.
Ary-beri ótken kerýen taýarlary ainalymyn rásimdeitin, qatynas qaǵazdaryna basatyn biri altynnan (1853 j.) Qytaidyń Kúre qalasynda, ekinshisi – gaýhartastan oryssha jazýy bar bizdiń Lepside jasalǵan eki móri bolǵandyǵy ol kisiniń saýda salasyndaǵy ózindik ornyn aishyqtap turýynyń bultartpas dáleli.
Osynshama baq-dáýletti aiamai bergen jaratýshy, qaiǵy men qasiretti de joldap synap otyrǵan. 1855 jylǵy qoian jyly jutta bar malynan jáne onyń artynan kelgen súzek aýrýynan bar bala-shaǵasynan aiyrylyp, el ishinde «Qýbas Salpyq» atanady. Mundai sýyq habardy estigen aǵaiyn-týys, kórshi jatqan Alban, Jalaiyr, at tóbelindei tóreler men Sýannyń igi jaqsylary qaiǵysyna ortaqtasyp, qoldan kelgen kómekterin kórsetip demeýshilik jasaidy. Sýannyń tóbe bii Aqsha rýynan shyqqan Qojbanbet bidiń kóńil aita kelip: «... E, Apahań! Malyń men bala-shaǵańnyń qyrylyp qalǵany Allanyń isi bolar. Eger bul tajal seni alyp ketse, sendei Apahandy myna Sýan qaidan tabady...» dep kúizele basý aitýy zerdeli janǵa kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Shyǵarma iesi óziniń keiipkerin birjaqty dańǵaza maqtanǵa salmai, kádimgi kúnde kórip júrgen pende ekendigin, onyń da qatelikterge boi urǵandyǵyn, sóite tura qanshama kedergi men qiyndyqtarǵa moiymai jeńe bilgendigin, sóz qudiretin paidalana otyryp asa sheberlikpen somdaǵan.
Bulardyń bárin oi eleginen ótkizseńiz, kitaptyń «Tektilik tegeýrini nemese Tegine qarai urpaǵy» atty birinshi bóliminde Salpyq Ileshulynyń bar ǵumyryndaǵy osynaý qam-qareketiniń bári de qazaqy tanym-túisikten tamyr tartqandyǵymen birge ishki rýh pen parasat-paiymynyń da áleýeti joǵary ekendigin aiqyn kórsetip tur.
«Babaqonys – qut meken» atalatyn ekinshi bólimde Asanqaiǵy babamyz aitqandai Jeruiyq Jetisýdyń shuraily ólkesi Jarkent jeriniń tabiǵaty, taýlary men ózen-kólderi tilge jeńil teńeýlermen naqyshyna keltire aishyqtalǵan. Qazaq úshin týǵan jerdiń saf taza aýasynan, taýdy jaryp, tasty aǵyzǵan asaý ózeninen, kók maisa shalǵynynan asa qasietti jumaq meken joq ekenin, júregińmen sezinip, sanańmen túisinesiń.
Al «Salpyq baba dáýiri» bóliminde úzeńgiles bolǵan el aǵalary, bilik tizginin qoldaryna berik ustap zamanynda jurtynyń aibyny bolǵan – Qojbanbet, Qaramende, Shánti, Sady, Tana, Dáýlet, Maldybai biler, atamekenniń qorǵany bolǵan Aralbai, Bólek, Satai, Baǵai, Shoinaq, Uzynmurt, Uzaq, Átike, Nurjeke sekildi jurtyna ańyz bolǵan jaýjúrek batyrlar týraly kóptegen málimetterge qanyǵyp, eldiń, jerdiń tarihyna degen maqtanyshtan marqaiyp, súiispenshilik sezimge bólenesiń.
Kelesi «Atasyn umytqan batasyz qalar» bóliminde ákesi aqyn, etnograf Ádephan Tórehanulynyń:
Qadirmendi halqyna, syily bolǵan eline,
Kók kúmbezin ornatyp ózi týǵan jerine.
Dúrkiretip as bergen Salpyq bige Jaqybai
Kindik kesip, kir jýǵan Beljailaýdyń belinde, –
degen óleńiniń betashar bolyp bastalýynyń ózi, babaǵa degen qurmettiń urpaqtan-urpaqqa úzilmei kele jatqan asyl qasiet ekendiginiń belgisi emes pe?! Osyndai izgi qasietti pir tutqan bul áýletke kórgen, oqyǵan, aralasyp syilasqan adamdardyń riiasyz alǵys aitary sózsiz. Sebebi 2008 jyly qolǵa alynyp áke men bala aiaǵynan tik turyp, Ózbekstannyń Horezm oblysynan alynǵan kúidirilgen sary kirpishten Salpyq babanyń eńseli kesenesiniń qaita jańartylýy, babaǵa, ata-ana arýaǵyna arnap as berilýi, ǵasyrlar boiy jadymyzǵa sińgen ata saltqa, ádet-ǵurypqa beriktiktiń, qoshemettiń shyrqaý shyńy ekendigin eriksiz moiyndaisyz.
Endigi «Urpaqqa jetken máńgilik» bólimi Salpyq bidiń jer daýy, jesir daýy degendei, qazaqtyń ejelden kele jatqan, el arasynda bolyp turatyn daý-damaidaǵy aitqan kesimderi. Máselen: Qyzaiǵa baryp qaitqan qyz daýy, Alban Qairanbai qajymen sóz qaqtyǵysy, Jalaiyrdyń Ájibai bolysyna quda túsip barýy, taǵy basqalar. Sonymen qatar keleshekke rýhani azyq bolar tárbielik maǵynasy tereń qanatty sózderi men urpaǵyna amanat etken ósiet sózderi ádemi órnektei qiiýlasyp, taspadai órilgen.
El men jer tarihy urpaq sanasynda qaita jańǵyryp, máńgilikke tasqa basyldy degen sóz. Sondai-aq rýhaniiat dariiasyna móldirligi zeńgir kóktei, shapaǵaty talai rýhqa em bolarlyq taǵy bir shipaly bulaq kelip qosyldy. Zamana qatparynda shań basqan týǵan jer shejiresiniń taǵy bir paraǵy aiqara ashylyp, tyń derektermen qosa «Elim, jerim!» dep halqyna qaltqysyz qyzmet etken parasatty tulǵa Salpyq bidiń de tarihtaǵy orny aiqyndaldy. Qalamgerdiń kópshilike arnaǵan osynaý eren eńbegi, jurtshylyq júreginen oryn taýyp, iltipatyna bólenetinine bek senimdimin. Oqyrman qaýymǵa jol tartqan «Bi Salpyq» kitabyna, sát sapar!
Qali IBRAIYMJANOV,
Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi, tarihshy
