— Aidos myrza, bir jyl buryn sizben Túrkiiadaǵy «áskeri tóńkeris» jaiyn talqylaǵan bolatynbyz. https://baq.kz/kk/news/sayasat/aidos_sarim_mundai_sayasatpen_turkiya_uzakka_barmaidi20160804_091900. Jalpy bul tóńkeris ne úshin jasaldy? Logikalyq sheshimin tapty ma?
— Bir jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Keibir derekter 200 myńǵa jýyq deidi, qamalyp jatqandardyń ózi 100 myńǵa jýyq adam zardap shegip otyr. Arasynda qanshama adamdy tergeý isterine qatystyrǵan. Men bilsem, qazirgi túrik úkimeti, túrik biligi memlekettik dárejedegi bir qylmystyq is jasaǵysy kelgen siiaqty. Arada qanshama ýaqyt ótti, eger ózderi aityp otyrǵandai, eldiń quqyqtyq, tipti áskeri qurylymdaryn qamtyǵan úlken qastandyq jasaý áreketi bolsa, onda onyń basshysy, jetekshisi kim, basqasy kim degen suraqtarǵa naqty jaýabyn beretin kez de keldi. Men bilsem, qylmystyq is áli aiaqtalmaǵan. «Áskeri tóńkeriske qatysy bar» dep aiyptalyp otyrǵany túsinikti ǵoi, másele munyń áskerilerge qatysy bolmaýy múmkin. Sebebi áskerler qashanda ózderiniń joǵarǵy basshylarynyń tapsyrmalaryn oryndaýshylar. Biraq, qylmysqa qatysy bar adamdardy sottap, aiybyn álemge de kórsetetin ýaqyt jetti. Kórip otyrmyz, ondai áńgime joq. Kerisinshe, osyndai tóńkeris elimizge, konstitýtsiialyq qurylymdaryna qaýip tóndirdi dei otyra, toǵyz aidyń ishinde eldiń konstitýtsiiasyn buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaiǵa deiin ózgertip, qanshama ózgerister zańǵa, basqaǵa engizilip jatyr. Sonda «Qaisysy shyn mánindegi konstitýtsiialyq tóńkeris?» dep suraq salýǵa bolady. Iske aspaǵan áskeri búlikti me, álde búginderi eldiń qurylymyn tipti órkeniettik baǵytyn 180 gradýsqa buryp jatqan «konstitýtsiialyq tóńkeristi» me?
Tóńkeriske qatysty áńgime bolatyn bolsa, ekinshi eń basty másele eldiń ishindegi kúshtik qurylymdar men barlaý qyzmetterine qatysty. Al bul tóńkeriske júzdegen, myńdaǵan áskeriler qatysty deidi, sonda osy eldiń arnaiy qyzmetteri men barlaý qyzmetteri qaida qaraǵan? Nege osyndai áskeri shabýylǵa deiin aparmai, aldyn ala quryqtap, aldyn ala tutqyndap, bir shara qoldanbady? Keibireýler bul tóńkeristiń artynda biliktiń ózi turýy múmkin nemese bilik muny bildi jáne ony óz maqsattaryna paidalanyp qaldy deidi. Kez kelgen tergeýdiń basy men aiaǵy bolady. Basyn kórdik, osy arqyly talai adamdy quryqtady, talai adamdar túrmede otyr. Al munyń nátijesi qandai? Dáleli qaida? «Fethýllah Gúlen kináli» deidi, eger dáleli bolsa, nege qoǵamǵa kórsetpeidi? Álem sarapshylary odan nege beihabar?
— Ózińiz aitpaqshy, osy tóńkeristi uiymdastyrdy dep aiyptalǵan teolog F. Gúlen komissiia qurylýy kerek, komissiia qurylyp, ol qandai sheshim shyǵarsa, men sol sheshimge bas iemin degen bolatyn. Alaida, ondai komissiia qurylmady.
— Birinshiden, ondai komissiianyń qurylýyna biliktiń ózi múddeli emes. Sebebi ýaqyt ótken saiyn osy iske qatysty kóptegen kikiljińder, shikilikter ashylyp jatyr. Qazirgidei bilik aityp jatqandai Túrkiiada tóńkeris shyn máninde oryn alsa, onda arnaiy qyzmetterine, basqa da qyzmetterine min aitýǵa bolady ǵoi. Stambýldy álemniń barlaý qyzmetteriniń otany, shtab páteri deidi. Úsh-tórt álemdik barlaý qyzmetiniń, NATO qurylymdarynyń, Reseidiń, basqa da elderdiń tyńshylary Stambýlda otyr. Jabyq dárejede qyryq-elýden kóp adamdy qamtyǵan bir nárse uiymdastyrý múmkin emes. Muny biliktiń ózi uiymdastyrmady degen kúnniń ózinde, munan habardar bolǵan, orta býyn ofitserlerdiń joǵary basshylyqqa narazylyǵy baryn bilgen. Bul dúmpýdi tóńkerisshilerdiń ózderi uiymdastyrsa da, ony bilik óz maqsatyna óte jaqsy paidalanyp qaldy. Alǵashqy kezdegi qaýip seiilip, búlik basylǵannan keiin de kóptegen shyndyqtyń aitylýyna eshqandai jaǵdai jasalmady. Táýelsiz nemese bilikke kózqarasy sai kelmeitin jýrnalistiń kóbi tutqyndalyp, olardyń basylymdary ia jabylyp jatyr, ia úlken sanktsiia astyndada. Biliktiń saiasatyna qarsy jazsa, jabylyp qalýy múmkin. Iaǵni tsenzýra men ózindik tsenzýranyń ornap jatqanyn kórip otyrmyz. Mundai jaǵdaida shyndyqtyń shyryldap shyǵýy ekitalai nárse. Sondyqtan biraz ýaqyt ótken soń shyndyq ashylady, bálkim osy HHI ǵasyrdaǵy túriktaný tarihyndaǵy kúrdeli, úlken bir jabyq máseleniń birine ainalyp ketýi de múmkin.
Túrkiianyń ekonomikasy Erdoǵan kelgennen keiin ǵana damyp ketken joq
— Tóńkeristen keiin joǵarǵy sot, prokýratýra, Ata zań komissiiasynyń músheleri bar 2700-den astam zańger tóńkeriske qatysy bar degen jeleýmen jumystan shyǵaryldy. Qarap otyrsańyz, munyń ózi úlken «tóńkeris» deýge keledi. 2700 adamdy birden jumystan shyǵarý nemese tutqyndaý úshin Túrkiiaǵa bir «áskeri tóńkeris» qajet bolǵan sekildi...
— Onyń syrtynda qanshama muǵalim, qanshama joǵary oqý oryndarynyń professorlary, qanshama dáriger, áskeriler, politsiia qyzmetkerleri, sýdialar jumystan shyǵaryldy. Eshqaisysy týraly sot dáleldegen, mine, osy qyzmetkerdiń, osy sýdianyń, osy politsiianyń tóńkeriske qatysy bar degen sottyń sheshimi bolǵan joq. Kóptegen adamdarmen bul jaǵdaidy ózderiniń jeke máselesin sheshýge qoldanyp ketken. Eki adamnyń nemese araz toptardyń arasyndaǵy alaýyzdyq, kek alý turǵysynda paidalandy degen áńgimeler kóp aitylyp jatyr. Iaǵni maǵan kórshim unamaidy ma, Stalin zamanyndaǵydai «halyq jaýy» dep, «transgenderdi qoldaidy eken», basqany qoldaidy eken dep, túrmege ustatyp jiberetin, jumystan qýdalaityn jaǵdailardyń bári bir jyldyń ishinde Túrkiiada oryn aldy. Eń basty másele — sot sheshiminiń joqtyǵy. Nege adamdy jazyqsyzdan jazyqsyz jazǵyryp, jumystan qýady? Kim kimniń maqalasyn oqymaidy? Kim kimniń kitabyn oqymaidy? Kim kezinde qandai uiymǵa múshe bolmaidy? Dál sol muǵalimder, basqalar jumystan qýylyp jatqan kezde, «Gúlenniń uiymy — qylmyskerlerdiń uiymy» degen sheshim de bolǵan joq. Ál-Kaida nemese DAISh siiaqty dáleldenip, búkil álem moiyndaǵan dárejege jetken joq. Bolashaqta bul kópten beri qoldanylyp kele jatqan konstitýtsiialyq qurylymdy ózgertýge baǵyttalǵan qadamdardyń biri sekildi qabyldanyp ketýi de yqtimal. Sebebi birinen keiin biri týyndap jatyr. Osy ýaqyttyń ishinde elde bolyp jatqan terroristik aktilerdiń sany da azaiǵan joq. Eýropa elderi siiaqty batys elderimen araqatynastardyń kúrt nasharlap ketýi, tipti, Reseimen bolǵan qaqtyǵysta da, basqa da jaǵdaida Túrkiiada «Erdoǵanshyl elektoratty» jinap otyrý, olardy udaiy mobilizatsiia jaǵdaiynda ustaý, olarǵa damyl bermeý sekildi bolyp ketti. Búgin Germaniiany «fashister» eken dep aiyptaidy, erteń taǵy bireýlerdi basqasha deidi. Biraq mundai aqymaq isterimen uzaqqa barý múmkin emes. Munyń túbi úlken jamandyqtarǵa aparýy da yqtimal. Myqty sarapshylardyń dereginshe, keshe ǵana bul el aldaǵy júz jylda aimaqtyq qana emes, sýperderjavalardyń biri bolýy yqtimal edi. Al búgin she? Ol úshin elde búgingi jaǵdailar ózgerip, jańa modernizatsiia ornap, ǵylymi, bilimi, innovatsiialyq turǵyda damýy qajet edi. Búginde Túrkiiada 80-jyldardaǵy tóńkeristen keiin jasalǵan reformalar óz nátijesin berip otyr. El ekonomikasy Erdoǵan kelgennen keiin ǵana damyp ketken joq, ol ózine deiingi úlken qurylymdyq, strategiialyq mańyzy bar, júieli jasalǵan reformalardyń jemisin jep otyr. Reseide ekonomikalyq damý Pýtin kelgennen keiin bastalǵan joq, 90-jyldary Gaidar, basqa da azamattar bastap ketken qurylymdyq reformalardyń nátijesimen damydy. Onyń ústine munai baǵasynyń ósýi Pýtindi keremet dep qabyldaýǵa múmkindik berdi. Al Túrkiiadaǵy ekonomikalyq ósimniń basty sebebi bilim berý júiesi bolatyn. Kezinde bilim berýdegi tyń reformalar túrik aǵaiyndardyń bilim salasyndaǵy jetistikteri kóptegen damýshy elderge úlgi bolyp qabyldandy. Túrik bilimine senim artty. Osy reformalardyń nátijesinde óndirýshi nemese agrarly, qyzmet kórsetýshi el ǵana emes, shyn mánindegi bilim ordasy, meditsinasy gúldengen el qataryna shyqty. Eldiń zaiyrly memleket bolǵandyǵynyń negizi halyqtyń bilimge den qoiýynyń nátijesi dep tolyq aita alamyz.
Professor, ǵalym azamattardyń elden ketýi nemese ketýge degen yntasy — óte úlken qasiret
Búgingi kúni Túrkiiada teris úderister bastalyp jatqan siiaqty. Ǵylym-bilim salasynda qýdalaý, onyń ózinde de erkin oily, ózindik pikiri, saiasi ustanymy bar azamattardy bilim úderisinen alastatý, professor, ǵalym azamattardyń elden ketýi nemese ketýge degen yntasy — óte úlken qasiret. XVI-XVII ǵasyrda Frantsiianyń bir oishyly: «Bizdiń Frantsiia úlken memleket bolyp kórinedi. Elden tórt júz oqymystyny alastatyp jibereiikshi, bizdiń halyq aqymaqtar halqyna ainalady» dep aitqan eken. Al búgingi kúni Túrkiiadan údere kóship jatqandar jaqsy ómir, jaqsy jalaqy izdep júrgender emes, eldegi saiasi klimattyń, bostandyq klimatynyń tarylýyna narazy bolyp, bolashaqta ǵylym-bilimmen ainalysa almai qalamyz dep qaýiptengender. Onda jaqsyly-jamandy IT salasy bar, ǵylym, meditsina salasyndaǵy azamattardyń basqa elderge, tipti, Túrkiiadan dárejesi, ekonomikasy tómen elderge baryp jumys isteýge ázirligi Túrkiianyń aldynda úlken problemalardyń bar ekenin kórsetedi.
Biligimdi kúsheitem dep qoǵamdy eki bólý jeńis emes, ol — jeńilis.
— Túrkiiada áskeri tóńkeris bolmaǵanda, búgingidei konstitýtsiialyq reforma jasai almas pa edi?
— Referendýmda Erdoǵan 51 paiyz ǵana daýys jinady. Munyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Daýys berýdiń ádil ótkendigine kúmándanyp jatqandar bar. Erdoǵan buqara halyqty qorqynyshta, úreide ustap, qoǵamdy qorqytyp úrkitip, oppozitsiia serkelerin qýdalap, keibirin túrmege jaýyp, qolyna qalam ustaǵan biraz jýrnalisti túrmege toǵytty. Qoǵam belsendilerine qarsy terrorlyq áreketter, parlamentti úrkitý, partiialardy jabamyz dep qorqytýǵa qaramastan 51 paiyz daýys jinady. Baiqasańyz, Erdoǵan sailaýda da úlken jetistikterge jetip kórmegen adam. «Aq partiianyń» ishinde de búgingi saiasatqa degen kúdik, narazylyq pisip jetilip kele jatyr. Kez kelgen saiasatker ─ saiasattyń quly. Saiasi maqsatyna jetý úshin túrli qiturqylyqtarǵa barady. Adamdar kútpegen qadamdarǵa barýy, keshegi jaýlarymen qaita tabysyp jatýy múmkin. Biraq birneshe býynnyń keleshegin oilaǵan saiasatkerdiń basty maqsaty eldiń tutastyǵyn qamtamasyz etý bolýy kerek. Erdoǵan referendýmdy 65-80 paiyz daýysqa taza demokratiialyq jolmen qol jetkizem dep uiymdastyrsa, sondai nátijege jetse, ony sózsiz jeńis de aitýǵa bolar edi. Keshegi referendým neni kórsetti? Túrik qoǵamy ekige jarylyp tur. Ol — kúrdeli qoǵam. Onyń ishinde túrli baǵyttar bar, aimaqtyq, etnosaralyq, dinaralyq, mazhabaralyq. Biligimdi kúsheitem dep qoǵamdy eki bólý jeńis emes, ol — jeńilis. Osyndai jetistikke jetý úshin búgin osynshalyqty qiianatqa barsa, erteń budan da tómen nátijege jetý úshin tipti soraqy qiianatqa barýy múmkin. Sol kezde Túrkiia qoǵamy múlde tuńǵiyqqa ketip qalýy ǵajap emes. Búgingi júrgizilip jatqan saiasat, onyń ishinde ólim jazasyn engizý ─ Eýropamen qarym-qatynasqa birden núkte qoiatyn nárse. Túrkiianyń taǵdyryna jazylǵan nárse Eýropamen aradaǵy dánekerlik, ol ─ Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy birden-bir dáneker memleket. Osy qyzmetinen aiyrylyp qalýy, iaǵni úlken kópirdi jaýyp tastaýy zor qiianatqa aparady. Qazirgi kezde Túrkiiaǵa qajetti ideialar transferti, tehnologiialar transferti, jańa zamanǵa qajetti tehnologiialardan qalyp qalýy eldi sýperderjava, tipti aimaqtyq derjava turmaq, ydyratyp jiberýi yqtimal. Onyń óziniń ishki máselesi de pisip tur. Kúrd máselesi, elge kirgen siriialyq bosqyndar máselesi bar, el ishinde uzaq jyldardan beri beleń alyp kele jatqan, áskeriler kúshpen basyp kele jatqan solshyl terrorizm máselesi bar. Modernizatsiianyń da shegi bolady. Erdoǵannyń tarihi úlken missiiasy bar edi, ol kezinde qýdalaýǵa túsken islam dinin atatúriktik ideiamen qabystyryp, Túrkiianyń jańa zamandaǵy jańa modernizatsiiasyn jasaǵan ekinshi Atatúrik bolatyn múmkindigi bar edi. Shynyn aitý kerek, dál búgin júrgizip jatqan saiasaty, bilik qumarlyǵy, ózinen basqany adam sanamaýy, bileýshi taptyń monopoliiasyn ornatý saiasaty jalǵasa berse, Túrkiia zaman kóshinen 20-30 jylǵa keshigip qalýy ǵajap emes. Ol bolashaqta jańa tóńkeriske, búgingidei ol jasandy nemese kúmándi emes, shyn mánindegi úlken tóńkeriske aparýy múmkin. Eldiń teokratiialyq jolmen ketýine de aparýy múmkin. Bul zamannyń basty resýrsy munai men gaz emes, ol — ýaqyt pen bilim. Seniń bilim alýǵa, bilimińdi jetildirýge, eshkim oilamaǵan nárse oilap tabýǵa jigeriń, ýaqytyń bar ma, onda seniń áleýetiń bar. Túrkiianyń ondai múmkindigi bar ekendigine kúmándimin. Sebebi Túrkiianyń tarihi missiiasy — Batys pen Shyǵys arasynda dánekerlik. Ol jaǵdaidyń eń qiyny bizge de aýyr tiip tur. Bul túrik halyqtaryna keri áserin tigizedi. Osy kezge deiin Túrkiia jaqsy model bolyp qabyldanyp keldi. Túrkiiadai bolsaq jetip jatyr, Túrkiiadaǵydai júieni uiymdastyrsaq, osyndai ashyqtyq, demokratiia degendi ózimiz de aityp keldik. Modeldiń joǵalýy modernizatsiiaǵa, demokratiiaǵa umtylǵan túrik halyqtaryna teris áserin tigizedi. Olardyń izdenisterin kúrdelendirip, tityqtatyp jiberýi de yqtimal. Túrkiianyń osyndai órkeniettik qalpynan aýytqýy osyndai qaýip-qater týyndatyp otyr.
Erdoǵannyń taǵdyryn sheshken osy biýlletender
— Ózińiz bilesiz, qazir Túrkiiada tótenshe jaǵdai jariialanǵan. Referendým ótken soń da úsh aiǵa deiin sozýǵa májbúr. Osyndai kezeńde referendým ótkizý qanshalyqty zańdy?
— Baiqasańyz, eýropalyq birde-bir memleket, OBSE osy referendýmdy ádil dep moiyndaǵan joq. Al Eýropa elderiniń bul sailaýdy standarttarǵa sai emes moiyndamaýynyń ózinde úlken gáp bar.
Jalpy, tótenshe jaǵdai jariialaǵannan keiin jaǵdaidy biraz qalypqa keltirip, tynyshtandyryp alyp, tótenshe jaǵdai alynyp tastalýy kerek. Tótenshe jaǵdai degenimiz — saiasi kúshterdiń, azamattardyń, jýrnalisterdiń t.b. júrip-turýyna qoiylatyn shekteýler. Kóringenniń kóligin kez kelgen ýaqytta toqtatyp, teksere alady. Kez kelgen adamdy politsiia ýchaskesine aparyp, qamap qoiýǵa múmkindik bar degen sóz. Munyń ózi referendýmnyń ádil ótkendigine kúmán týdyratyn másele. Osy tóńirektegi daý týdyrǵan ekinshi másele — esh belgisi joq 2,5 mln. biýlleten. Erdoǵannyń usynysynyń taǵdyryn sheshken osy biýlletender. Eger osy 2,5 milliondy qaq bólgende jaǵdai basqasha bolar ma edi. Munyń bári Erdoǵannyń jaqtastarynyń ózine degen senimin azaitady. Kez kelgen sailaý, referendýmnyń basty nátijesi qoǵamnyń ishindegi belgili bir himiia ǵoi. Himiianyń basty nátijesi bylai bolady: eger sen ádil sailaý ótkizip, taza jeńiske jetseń, seniń birdeńe jasaýyńa, óziń bergen ýádeńdi oryndaýǵa eki ese energiia alasyń. Bizdi halyq shyn qoldady, biz nege osyny iske asyrmaimyz, bizge senip tapsyrdy ǵoi degen ishki pozitivti energiia beredi. Kerisinshe, kúdik, el ishinde toqtamaǵan terror, tótenshe jaǵdai biliktiń jaqtastarynyń óz ishinde kúdik pen kúmándi ulǵaitady. Al onyń qarsylastaryna eki ese energiia beredi. Qýǵyn-súrgin, eldi qanaýshylyq, qinap-qystap otyryp, búkil álemmen ursysyp otyryp jinaǵandaǵysy ─ 51 paiyz. Teris energiia. Sońynda bul qaqtyǵystarǵa negiz bolady. Referendým ádil ótse, erteń Erdoǵan da, basqalary da aqtala alar edi. «Mine, álem moiyndady, bizdiń demokratiiamyzǵa eshkim teris pikir aitqan joq» dep aita alar edi. Ádiletke tabyndylyqty tek Eýropa elderi ǵana kórsetip jatyr. Atatúriktiń reformasy 4-5 urpaqqa azyq boldy, al Erdoǵannyń jasaǵandary urpaqqa azyq bola ma, bolmai ma?
Kúrd máselesi ─ óte kúrdeli másele
— Osy referendýmǵa qatysty elde úsh partiia birikti. Aq partiia, Ultshyldar partiiasy, Uly birlik partiiasy. Negizinen bular daýystyń 70 paiyzdaiyn jinaýy tiis edi, biraq olai bolmady. Al kúrdter osy Ata Zańnyń ózgerýin qoldap kóp daýys berdi. Ulty kúrd saiasatkerler «Erdoǵan kúrdterdiń arqasynda jeńiske jetti» degen pikirler aitty. Onyń sebebi nede dep oilaisyz?
— Túrkiiadaǵy Ultshyldar partiiasy biliktiń oiynshyǵyna ainalyp ketti. Ózindik ustanymyn kórsete almady. Partiialardyń ishindegi jemqorlyq, olardyń ishindegi óziniń elektoratyna daýys berýshilerdiń táýeldi bolmaýy, saiasi partiialar basshylarynyń bilikti paidalanýǵa degen yntasy. Bul da jemqorlyqtyń bir túri, osydan aiyrylyp qalmasaq eken degen nieti. «Ultshyldardy» múlde taratyp jiberip, ne Aq partiianyń quramynan oryn tabatyndai, ia búgingi aimaq-aimaqtaǵy músheleri búgingi basshylaryna qarsy shyǵyp, «Sen bizdiń úmitti aqtamadyń, seniń ornyńa basqa tulǵany shyn mánindegi ultshyldar ulttyń, memlekettiń isine kelgen kezde eshkimmen ymyraǵa kelmeitindei ultshyldyqty qajet etemiz» deitindei toptardyń kelýin qajet etetin siiaqty. Bul partiia bolashaqta sailaýda jeńiske jetemiz, úlken bir baǵyt bastaimyz, damýdyń kóshbasshysyna ainalamyz dese, osyndai qadamdarǵa barýǵa májbúr bolady. Ol kóptegen eldiń partiiasynyń basynan ótken saiasi oiyndar. Túgeldei basshylyǵyn jańalaǵan partiialar bar. Ishten ydyrap, jańa kúshter shyqqan múmkindikter boldy. Qaisysyn tańdaidy, ol ultshyldardyń ózderine, elektrotyna bailanysty. Men bilsem, ol elektorat qalanyń turǵyndary, zamanaýi, bedeldi kúshter dep aitýǵa bolady. Olardyń múmkindikteri, árine, áldeqaida kúshti bolady. Úshinshi másele bar, ol — kúrd máselesi. Atatúrik zamanynan beri sheshimin taba almai kele jatqan kúrdeli, keshendi máseleniń biri. Osman imperiiasy qulaǵannan keiingi Atatúriktiń quryp kelgeni, sózsiz, ulttyq memleket. Keshegi imperiiadan Túrkiiany ulttyq memleketke ainaldyrýda. Negizgi azshylyq ulttardy saiasi yqpaly bar, úlken kúshke ie top deýge kelmeidi. Kúrdter azshylyq etnos qoi, biraq azshylyqtyń da óz salmaǵy bar. Ony nemen alyp keldi? Ásirese Ojalańnan keiingi, basqasy bar, ymyralar mynadai nárselerge saiyp keletin edi. «Biz Eýropaǵa qarai jaqyndaimyz, Eýropaǵa kirýdiń, kirigýdiń, ymyralasýdyń, odaqtasýdyń birden-bir joly — ulttyq azshylyqtardyń quqyqtaryn saqtaý» dedi. Qarańyz, eger óz ultyńyzdyń jaqsy damyǵanyn qalasańyzdar, onda bizdi qoldańyzdar, astyrtyn soǵysty, partizandyq soǵysty toqtatyńyzdar, ózderińizdiń shekten shyqqan ekstremist aǵaiyndaryńyzǵa basý aityńyzdar, biz esesine myna sara joldan taimaimyz, osy sara jolmen júre otyryp, sizderdiń ulttyń ishindegi árbir azamattyń ál-aýqatyn kóteremiz. Sizdiń daýysyńyz estilip otyrady» dep ýáde etti. Sodan keiin Kúrd partiiasynyń qurylýyna, olardyń parlamentke kelýine t.b. jol berdi. Qazirgi jaǵdaida Túrkiianyń qai baǵytty ustanatyny túsiniksiz boldy. Kezindegi birneshe býyn saiasatkerler ózderiniń basty vektory degen ustanymdarynan bas tartyp jatyr. Eýropa bizge keregi joq dep jatyr. Al biz nege túrik memleketin qoldaýymyz kerek deitin kúrdter bar. Ásirese Siriia jáne Irak máselesi bastalǵaly beri kúrdterdiń kóńil kúii ózgergen. Bular endi-endi áýpirimdep táýelsizdigimizge qol jetkizemiz-aý dep turǵan halyq. Buryn ondai múmkindik joq edi, Siriiada, Irakta óziniń birtutastyǵyn saqtai almaityn elder ne bolmasa ana jerden, ne bolmasa myna jerden, tipti Túrkiianyń ishiniń ózinen, ata-babalarymyzdyń turǵan jerinen avtonomiiaǵa qol jetkizip qalýymyz yqtimal dep turǵan halyq. Túrkiianyń tutastyǵyn, onyń el bolǵanyn qalaityn da kúrd toptary bar. Biraq ishtei narazy, Túrkiiany jek kóretin de kúrdter jetip jatyr. Osyndai qarym-qatynastar Kúrd qozǵalysyna shetelden kelip túsken qarajat aqparat alysýdy, kitap shyǵarýǵa, internet ashýǵa tolyq múmkindik berdi. Eger sen jek kóretin el ózin-ózi shashynan súirep tozaqqa ózin-ózi jetektep ketip bara jatsa, sonda sen ne deýiń kerek? Jigitter, qoiyńdar, ol jaqqa barmańdar deisiń be? Álde júre berińder, senderdiki durys dep otyra bergen jón be? Kúrd máselesi ─ óte kúrdeli másele. Kúrdterdiń kóńil kúii tereń zertteýlerdi qajet etedi. Men bilsem, ony túrki elitalary jabyq dárejede paidalanady. Biraq shyn jariialaý, basqa tilge aýdarý degen múlde joq shyǵar. Kúrdter erteń ne arǵy kúni táýelsiz memleket quramyz dep oilaidy. DAISh-ke qarsy kúreske qanshama qarajat quiyldy. Osylarǵa qarsy birden-bir arpalysatyn kúsh kúrdter bolyp qaldy. Sebebi olardyń sheginer jeri joq. IShIM qatarynda júrgender úshin kúrdter adam emes. Siriiada da solai. Olardyń ishine qarajattyń túsýi, adam ainalymy, aqsha ainalymy qalyptasqan ideialardyń ózgerýine, olardyń transformatsiiaǵa túsýine de alyp keledi. Sondyqtan, «jyǵylǵanǵa judyryq» deitindei túri shyǵar bul. Bálkim basqa. Túrkiiaǵa ishimiz jylyp, búiregimiz buryp turǵandyqtan týyndaǵan oi ǵoi. Onyń anyq-qanyǵyn bolashaq kórsete jatar.
Túrki birligi degen áńgime báseńsip qaldy
— Túrki áleminde qandai da bir ózgerister oryn alýy múmkin be?
— Túrki áleminde ózgerister bolyp jatyr. Túrki birligi degen áńgime báseńsip qaldy. Men bilsem, Erdoǵannyń ózi túrkishil emes. Ony eshkim keremet pantiýrkist dep ataǵan emes. Bastalǵan úderister biraz báseńsip qaldy. Dástúrli basqosýlardy, jiyndardy sanamaǵanda, jalpy qarym-qatynastarymyzdyń da sany azaiyp bara jatyr. Osydan 5-10 jyl burynǵymen salystyrǵanda Túrkiiada nemese túrki álemindegi mádeni bailanys, qarym-qatynastardyń sany da sapasy da tómendep barady. Bizdiń ózimiz túrli jiynǵa, ýniversitet jiyny bolsyn, túrki álemine qatysty jiyn bolsyn, jylyna 4-5 ret baryp keletinbiz.
Kezinde Eýropanyń damýyna zertteýler júrgizilgen eken. Sonyń ishinde demokratiiaǵa tez ótip ketkenderi Shyǵys Eýropa elderi bolypty. Munyń sebebi ekonomikanyń durys júrgizilýi, saiasi reformalardyń bolýy, úlgi tutatyn memlekettiń bolýy eken. Kezinde Keńes odaǵy ydyraǵan soń, kóptegen memleketter táýelsizdigin aldy. Oǵan deiin túrki halyqtarynyń ishinde Túrkiia ǵana táýelsiz memleket boldy. Qazir táýelsiz alty memleketpiz. Altaýmyz da qai baǵytta damýdy bilmei daǵdaryp qaldyq. Mysaly, Gananyń, Venesýelanyń damýy nemese quldyraýy bizdiń el úshin áserin tigizbeidi. Túrkiianyń modeli opyq jeitin bolsa, ol búkil musylman eline yqpal etetin protsess. Túrkiia túrki elderine model retinde sanalyp keldi. Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy belgili bir kompromisti tapqan, eldiń ashyqtyǵy men islamnyń qaǵidattaryn bir-birine qarama-qaishy qoiý emes, kerisinshe bir-birimen tabystyryp, islamnyń shyn mánindegi memlekettiń dini ekenin rastai otyra, dinniń durys damýy, modernizatsiialyq úderisterge qaishy kelmei ustap otyrǵan birden-bir memleket retinde qarastyrady. Búgingi kúni bul modeldiń synýy kóptegen musylman elderine de áser etedi. Aqyry synyp qalsa, oǵan elikteýdiń qajeti ne? Batyspen eń jaqyn degen Túrkiianyń ózi osyndai kúige túsip jatsa, bizdiń onda ne shataǵymyz bar? Túrkiia musylman elderiniń kóshbasshylarynyń birine ainalyp edi, Egipettiń de, Soltústik Afrikanyń da, keibir arab elderi de, ásirese Izrailmen bolǵan qaqtyǵystar kezinde jaqsy upai jinady. Jaqsy múmkindikterge qol jetkizdi. Biraq Erdoǵan muny óziniń bir kózirine ainaldyra alǵan joq. Bul kóshbasshylyq qazir seiilip ketti. Dáýitoǵlynyń kezindegi «kórshilermen artyq máselemiz joq» degen urandary joqqa shyqty.
— Erdoǵan islamnyń qorǵaýshysy, joqtaýshysy bolýǵa tyrysýshy edi, sońǵy kezderi báseńsip qalǵan siiaqty.
— Erdoǵannyń mynandai bir fishkalary bar: sammitterde týdy alyp, qaltasyna salyp alý, jetimder úiindegi bir balany baýyryna basý. Bylai qarasań, jekelegen adamnyń piary men fishkalaryn áli kúnge deiin keremet sanaidy. Erdoǵannyń tabiǵatyn túsiný kerek. Ol — avtoritarly turǵydaǵy popýlist saiasatker. Ol ózine upai jinaýǵa ne kómektesedi, sol quraldyń bárin ozyq jáne jetik paidalana biledi. Keshegi sailaýdaǵysy da jeńis qoi, biraq ol qandai nátijege aparady, oǵan qandai jolmen jáne qandai qiianatpen jetkenin de qosyp qoiyńyz. Ol aldynda ne turǵanyna qaramai, traktor nemese tank sekildi aldyndaǵynyń bárin japyryp júretin saiasatker sekildi. Kez kelgen sammitte oiyna kelgenin ashyq aita salýy keremet erlik sekildi kórinedi. Davosta Izrail úshin ursysyp ketip qalǵany bar. Al onyń syrtynda qol qoiylmaǵan kelisimsharttary bar, ekonomikalyq investitsiia týraly basqa sheshimderi bar. Munyń bári qaida qalady? Tarih turǵysynan qarasaq, Eýropamen sóz aitysy eldiń bolashaǵyn oilaǵan, úlken saiasatker dárejesine jetken adamnyń sózi emes. Keshe ǵana fashizmnen aiyrylǵan eldi fashissiń dep ataý, natsistke teńeý búkil eldiń namysyn qozdyratyn, jalpy túrikterge degen teris pikir týǵyzatyn qadam ǵoi. Bul pikir sol Eýropada turyp jatqan 5 million túriktiń bolashaǵyna áser etýi múmkin. Ony nege oilamaidy? 5 million adam oiynshyq pa? Eki eldiń qarym-qatynasyn úzip, elshilerin elden qýyp jatsa, bul jeńis pe? Álemdik tájiribe boiynsha, eki el soǵysar aldynda eń birinshi elshini shaqyrtyp alady eken. Ekinshi qadamy — bóten elshilikti qýyp jiberý. Odan keiingi másele eki eldiń búkil diplomatiialyq qarym-qatynastaryn úzip, odan soń tolyǵymen soǵysty jariialaýǵa bolady. Sol ma keregi? Estýimshe, qazir túrik diplomattary qaita-qaita Eýropa elderine shyǵyp, «sizder durys túsinińizder, sailaýda nátije jinaý kerek boldy. Bul bizdiń ishki máselemiz úshin ǵana aitylǵan máseleler, ol úshin keshirim suraýǵa daiynbyz» degendei áńgime aityp júr eken. Túrik kásipkerleri óte pragmatik. Bárinde de namys bar. Bári óz memleketiniń, óz sport komandasynyń jankúieri. Osy eldegi kóp kásipkerler elderdiń bir-birine daýryǵa bermegeni jaqsy deidi. Reseimen bolǵan jaǵdai qanshama adamnyń kásibine teris áser etti. Nápaqalarynan aiyryldy. Germaniia da pragmatik halyq. Germaniia — zamanaýi túrik memleketiniń damýyna, órkendeýine úles qosqan birden-bir memleket. Atatúrik úkimetin quryp jatqan kezde qarý-jaraqty Keńes úkimetinen alsa, tehnologiiany nemis áskeri baǵytynan aldy. Frantsiiadan kóp áser aldy. Ondai qarym-qatynastardy birden úzip kete almaidy. Nemister de munyń tabiǵatyn túsinip otyr. Eýroodaqtyń osyndaǵy keibir elshilerimen, elshilik qyzmetkerlerimen sóileskenmin. Olar nemisterdiń saparlary bolmas buryn Túrkiia úkimetine eskertý jasaǵanbyz deidi. «Sizder mynany eskerińizder, munda júrgen túrikter Túrkiiaǵa baryp daýys beremiz dese, basqa dese, ol óz erikteri. Biraq bizde turyp jatqandardyń kópshiliginde qos azamattyq bar. Mysaly, sizdiń elde turyp jatqan azamatqa Reseiden nemese Qazaqstannan, Arabiiadan kelip, úgit-nasihat júrgizse, qalai qarsy bolsańyzdar, biz de solai qarsy bolamyz. Sondyqtan múmkindikterińiz bolsa, munda úgit-nasihatyn jiberińizder, biýlletenderińizdi salyp jiberińizder, biz onyń eshqaisysynyń júris-turysyna kedergi keltirmeimiz. Biraq sizderdiń saiasatkerler kelip, osynda belsendi saiasi jumys júrgizip, qaqtyǵysqa ainalyp ketip jatsa, bizde kúrdter de bar, túrikter de bar, bul bizdiń ishki máselemizge ainalady. Sondyqtan sizderden osyndai qadamdardan aýlaq bolýlaryńyzdy suraimyn» degen birneshe ótinishteri baryn aitady. Biraq Erdoǵan óziniń elektoratyn modernizatsiia jasaý úshin, ádeii osyndai ýshyqtyrýǵa baryp otyr. Arada biraz qatty sózder aitylǵan soń, ony birden jibitý ońai emes. Bul kem degende jaqyn arada joǵary dárejedegi sapar almasý bolmaidy degen sóz. Úlken sammitterde kezdesip qalýy múmkin. Biraq memleketaralyq qarym-qatynastarda eki-úsh kúndik resmi saparlar kemi 1-2 jylǵa sheginip qalýy múmkin. Saparlardyń dárejesi tómendeýi múmkin. Buryn permer-ministr, kantslerdiń dárejesinde baratyn saparlarǵa ortasha deńgeidegi ministrlik ókilderi barýy múmkin. Qarym-qatynastardy saqtap otyrady, biraq dárejesiniń ósýine teris áser beredi. Búgingi zamanda memleketaralyq básekeniń birden-bir negizi men quraly — investitsiia. Nemistiń tehnologiialyq turǵydan damyǵan 125 kásiporny erteń oilanyp qalsa, onda qazirgi kásiporyndarymyz bar, bári tursyn, biraq bolashaqta investitsiia salamyz ba, salmaimyz ba, ol ekitalai jumys. Bul bizdiń elge de qatysty áńgime. Popýlistik turǵydan kez kelgen sheteldik biznesmen alyp kele berýge de bolady. Bizdiń kóp jaǵdaida qoǵamdy shýlatyp júrgen myna kásiporyn qazaq tilin mensinbeidi eken, myna kásiporynda orys tilin alady eken deý bizdiń azamattyq qoǵam turǵysynan durys. Alaida memleket qazir óziniń búkil pármenin ońdy-soldy paidalana berse ne bolady? Eger ol kásiporyndar ketetin bolsa, onda sol kásiporyn turǵan aýyldyń eki qyzmetkeri jumyssyz qaldy dep eseptesek, erteń búkil aýyl kásiporynsyz qalýy múmkin. Onda biz ne isteýimiz kerek degen saýal týyndaidy. Meniń oiymsha, eń durysy búgingi qoǵamnyń ishindegi zańdarymyzdyń kúsheiýin qamtamasyz etý, ústi-ústine osynsha talaptardy qoia berýimiz kerek. Sol kásiporyn ielerimen tikelei qarym-qatynas ornatý kerek. Bizde osyndai janjaldar shyǵyp jatady, kásiporyndar ózimen-ózi, qazaq ultshyldary men baspasóz ózimen-ózi júrip jatady. Solardyń qyzmetkerlerimen nege baryp sóilespeimiz? Betpe-bet nege tildespeimiz degen máseleler týyndaidy. Investitsiiaǵa táýeldi elderdiń kópshiliginde adam quqy, jumysshylardyń quqy degen nárse joq. Búgingi Qytai óziniń ońtústik-shyǵysyn búkil batystyń, Japoniia, Koreianyń búkil kásiporyndaryn alyp keldi. Sol kezde sondaǵy eńbekkerlerdiń quqyǵy nól bolatyn. Sonyń arqasynda biraz dárejege deiin kóterip alyp, qazir ondaǵy jalaqy da, basqasy da ósip jatyr, tipti kóptegen kásiporyndar Qytaidaǵy jalaqynyń ósýine bailanysty kásiporyndaryn Vetnamǵa, basqa da damýshy elderge kóshirýge yntaly bolyp otyr. Bul da investitsiia úshin talastyń bir túri. Bizge ne kerek? Eger bir kásiporyn túgeldei kóship ketse, búkil sala kóship ketedi jáne 20-30 myń adam jumyssyz qalady degen sóz. Sol sekildi keshendi kózqarastar esepteý kerek siiaqty. Túrkiiadaǵy jaǵdai ýshyǵyp, terroristik aktilerdiń sany artatyn bolsa, terrorizmge, ishki qiturqy máselelerge qatysty memlekettiń saiasatyn kúsheitemiz, ólim jazasyn engizemiz deitin bolsa, onda eldegi jaǵdai ýshyǵady. Onda elde kóp investitsiia bolmaidy. Iri kásiporyndar qalýy múmkin. Shyn mánindegi innovatsiiany, shyn mánindegi jańalyqtardy, básekelestikti qamtamasyz etetin transulttyq korporatsiialar emes, shaǵyn jáne orta biznes. Bir jerden baq ketse, uzaq ýaqytqa deiin onyń qaityp oralýy ekitalai. Seniń jibergen qateligińdi sol sátte-aq basqa memleket paidalanyp ketýi múmkin. Bizde ulttyq egoizm turǵysynan Túrkiiadaǵy investorlarǵa kóz tigip otyrýymyz kerek shyǵar. Mynalar ketip jatsa, artynan júgirip barýymyz kerek shyǵar. Ulttyq egoizmimiz osyny qajet etedi. Túrikshesin bilemiz, bizde jaqsy eńbek kúshi bar. Aimaqtaǵy halyqtarmen salystyrǵanda óremiz birshama joǵary. Sanamyz ózgergen, jańǵyrǵan. Arab elderine, Siriia, Irak t.b. qaraǵanda bilim berý júiesi birshama jaqsy. Halyqtyń júz paiyzy joǵary bilimdi bolmasa da saýaty bar deýge bolady. Sonyń bárin aityp, bálkim bizdiń de atyp shyǵatyn kezimiz shyǵar, kim biledi? Búginde elaralyq básekelestik — qarý-jaraqtyń myqtylyǵy emes, investitsiiaǵa, bizneske degen qolaily klimat qalyptastyrý. Bizdiń óz kemshiligimiz jetip jatyr. Kez kelgen jaǵymyzǵa qarasaq, 3 myń shaqyrymnan jaqyn jerde teńiz joq. Eń jaqyn jerde 3300-3400 shaqyrym qashyqtyqta Úndi muhity jaǵynda. Sonyń ózi kóptegen nárseni shektep tastaidy. Sondyqtan másele kóp.
— Suhbattasqanyńyzǵa rahmet!
Derekkóz: Qamshy portaly
Suhbattasqan — Baýyran Karipov
