Aidos Sarym: «Bes zań yryqqa kónse, durys sailaý ótip, saiasi básekelesitkke jol ashylady»
Aidos SARYM, qoǵam qairatkeri, saiasattanýshy:
– Ulttyq keńestiń alǵashqy uiymdastyrý kezdesýinde qol jetkizilgen kelisimderge sai Keńes músheleri óz talap tilegi, kásibi baǵyty men yrqyna qarai úsh jumys tobyna bólingen bolatyn.
Bizdiń top – saiasi reformalarǵa qatysty qurylǵan top. Tobymyzǵa Keńestiń aqsaqaly, dýaieni Seidahmet Quttyqadam aǵamyz bastaǵan 16 saiasatker, qoǵam qairatkerleri, saiasattanýshylar, zańgerler, sarapshylar kirdi.
Birinshi kúnnen bastap bizdiń top qyzmetin jandandyryp, eki otyrysyn ótkizip, Nur-Sultan men Almaty qalalarynda qoǵam belsendilerimen kezdesýler ótkizip, sarapshylardyń oi-pikirin jinap, zerdelep, osy kúnge deiin baspasóz ben áleýmettik jelilerde aitylǵan syn-pikir, tilek-lebizderge monitoring júrgizip, «saiasi modernizatsiia», «saiasi reformalar» degen uǵymǵa saiatyn barsha dúnielerge airyqsha kóńil aýdara otyra, qyzý talqy ótkizisip, daýys berip, birshama, jalpylama bolsa da ortaq pikirge kelgen siiaqty.
Shynyn aitý kerek, elimizdegi «saiasi reforma» degen taqyryp aitýǵa ońai bolǵanymen, is júzinde, áreketke kelgende asa kúrdeli másele.
Qazaqtyń qyzyl tiline salsaq, eki kúnde saiasi reforma, úsh aptada saiasi jumaq ornatýǵa bolatyn siiaqty bolyp kórinedi.
Biraq, aqiqatyna kelsek, jumys tobynyń ishinde de qyzý talqy oryn aldy, keibir máselelerdi daýys berý arqyly sheshýge týra keldi. Iaǵni, qazir ortaǵa salaiyn dep otyrǵan dúnieler tobymyzdyń ortaq mámilesi, kóptegen oi men pikirdiń túiini, kompromistik usynystar.
Bul oi-pikir neden týyndady? Basa aityp ótkim keletin bir dúnie bar.
Bárimizde búgin qyl ústinde turǵan siiaqtymyz. Bizdiń jumysymyzdan úmit kútip te, jumysymyzǵa kózin alartyp ta otyrǵandardyń sany birdei.
Úmit pen kúdiktiń arasyn jalǵaý, kópshiliktiń kóńilinen shyǵý, alań da alań alań jurttyń oilaǵanyn dóp basyp, ógizdi de óltirmei, arbany da syndyrmai, qiynnan qiystyryp, ult pen memlekettiń dańǵyl jolyn taýyp, ortaq jol usyný, altyn ortany tabý el muraty men bolashaǵyn túsingen árbir azamattyń boryshy men mindeti dep túsinemiz.
Sondyqtan da keibir kezde qyzdy-qyzdymen osyp-osyp jibersek, keibir kezde sap-sap kóńilim, sap kóńilim dep, ózimizdi sabyrǵa da shaqyrǵan kezimiz boldy.
Qysqasy, tobymyz, osy joly tek iri-iri, kesek-kesek dúnielerge toqtalyp, eń bastysy ortaq múddeniń iske asýy, jumyla kótergen júgimizdiń jeńildeýi, qoǵamdyq-saiasi úderisterdiń aldyǵa qarai jyljyǵanyn durys dep taýyp otyrmyz.
Bizdiń toptyń ishinde táý etken Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúnderinen bastap elge adal qyzmet etip kele jatqan azamattar az emes. Osy jolda saiasi reforma, saiasi modernizatsiia degen tirkesterdiń san márte san-saqqa júgirtilip, san márte soraqy, usqynsyz, ustynsyz baǵytqa burylyp, burmalanǵanyn da kórdik.
«Osynyń bári de bos sóz», «osynyń bári de jalǵan» dep túńilgenderdiń qatary jyl sanap kóbeiip te keledi. Biraq, osyǵan qaramastan qoǵamdyq ortada, jurt ishinde shynaiy reforma osyndai bolýy kerek, osylai bolmasa bári de qarań degen qatqan qaǵida dárejesine jetken ustanymdar da jeterlik.
Bizdiń jumysymyzǵa qarap, «mineki, osy másele aitylmasa, onda badalyńdar, osyny aitpasańdar qarań qalyńdar» dep otyratyn toptar da joq emes.
Qoǵam qalai árkelki bolsa, bilik ishi de solai birkelki emes ekenin de jaqsy túsinemiz. Qoǵamnyń dúiim kópshiligi «qandai da bolsa da ózgeris bolsa eken» dese, bilik ishinde «búgingi kúnimiz altyn ǵasyr, eshteńe de ózgermese eken, osy taz qalpynda qala berse eken» deitinder de joq emes.
Durys túsinsek, bizdiń jumys osy eki kózqarastyń teketireske túspei, qandy janjalǵa aparmai, eldi shaiqaltpai, memleketti muqaltpaityn jolyn tabý, sony qoǵamǵa usyný!
Olai bolatyn bolsa, bizdiń toptyń abyroi-arynyń máselesi – negizgi-negizgi degen máselesin naq aitý, solardy sheshýdiń joldaryn izdeý, urysa-tabysa otyra ortaq jolyn, sara jolyn qarastyrý bolyp tabylady.
Qasyqtap jinalǵan abyroidy bir kúnde shelektep tógetin eshkimniń de jaiy joq!
Biraq, el men ult úshin, bolashaq urpaq úshin keibir kezde ardy satpasa da, at pen abyroidan airylatyn kezeńder bolyp turady. Eger ult jumysy órge domalasa, seń kozǵalsa, nátije bolsa, saiasi úderister bastalsa, meniki ǵana durys, sender ońbaǵan ekensińder dep qarap turar, tósekte kósilip jatar jaiymyz da joq!
Birimizge unasyn-unamasyn, dál osy kezge saiasi modernizatsiia, saiasi reforma degen máselelerge qatysty naqty qoǵamdyq pikir qalyptasty.
Jumys toby barsha jumysty, aitylǵan pikirdi zerdelei kele saiasi máseleler elimizde qabyldanǵan jiyrma eki zańǵa qatysty ekenine kózin jetkizdi.
Alaida, osy kezge deiingi barsha daý-damai saiasi úderisterdi, olardyń basty erejesin anyqtaityn bes-alty zańnyń tóńiregine topshylanǵanyn da joqqa shyǵara almaimyz.
Bizdiń usynystardyń basty baǵyty – eldegi saiasi úderisterdi demokratizatsiialaý, zańnamany ult múddesine sai yryqtandyryp, liberalizatsiialaý, bilik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastardaǵy teńsizdikti joiý, qoǵam tynysyn ashyp, halyq pen bilik arasyn jamaý bolyp tabylady.
Jumys toby júrgizgen monitoring, osy kezge deiin istep kelgen diskýssiialyq alańdar men talqylardyń materialdaryn zertteý, baspasózde jaryq kórgen maqalalardyń mazmuny, sarapshylar men saiasatkerlerdiń pikiri negizinen bes zańnyń aiasyndaǵy syn men daý-damai ekenin aiqyn kórsetedi.
Osy bes zań túzeletin bolsa, osy beseýi yryqqa kelse, durys sailaý ótedi, saiasi pliýralizm men saiasi belsendilikke, saiasi básekelesitkke jol ashylady degen paiymdar bar.
Bul zańdar:
«Qazaqstan Respýblikasynda beibit jinalystar, mitingiler, sherýler, piketter jáne demonstratsiialar uiymdastyrý men ótkizý tártibi týraly» 1995 jyldyń 17 naýryzyndaǵy zańy;
2002 jyldyń jazynda qabyldanyp, san márte jamalǵan «Saiasi partiialar týraly» zań;
1999 jyly qabyldanyp, qyryq jamalǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zań;
Baǵynan sory kóp, talai-talai daýdyń ózegi bolyp tabylatyn, 1995 jyly qabyldanyp, sońynan myń qubylǵan «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sailaý týraly» zań;
«Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti men onyń depýtattary týraly» zań.
Sonymen qatar, qoǵamdyq orta men sanada «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly», «Sot reformasy jáne penitentsiarlyq júielerdi reformalar týraly» arnaiy tujyrymdamalar birinshi kezekte qabyldanýy tiis dep otyrmyz.
Joǵaryda atalǵan zań dar qai baǵytta ózgerýi tiis degen suraq týyndaidy. Bizdiń pikirimizshe, bul zańdar túbegeili túrde qaita qaralyp, zaman talabyna, jurt suranysyna sai qaita jazylyp, ashyq talqylanyp, jańadan qabyldanýy kerek!
Mitingiler týraly zań eń aldymen azamattardyń óz oiyn aitý-tanytý quqyqtaryn sózsiz qamtamasyz etý, beibit sherýlerdiń túri, syn-sipatyn zań aiasynda anyqtaý, qatysýshy árbir taraptyń quqyqtary men tynys-tirligin aiqyndaityn, jiyndardyń negizinen habarlandyrý tártibimen ótkizilýin qamtamasyz etetin, elimizdiń halyqaralyq mindettemelerine sai bolýy tiis dep otyrmyz!
Saiasi partiialar týraly zańnama el azamattarynyń saiasi múddesine sai partiialarǵa birigip, óz jumysyn erkin júrgizý quqyna sai, olardy qurý men memlekettik tirkeýge qatysty shekteýler men tsenzderdi júieli túrde azaitý baǵytynda qabyldanýy tiis.
Elimizdegi «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańnama «buqaralyq aqparat quraly» deitin uǵymdy durys anyqtaý, jalǵan aqparat uǵymyn dekriminilizatsiialaý, daý-damailardy sotqa jetkizbei sheshý turǵysynda qabyldanýy tiis dep sanaimyz.
Qazaqstannyń sailaý kodeksi de sailaý saiyn synǵa alynyp keledi. Bizdiń oiymyzsha, aldaǵy ýaqytta bul zańnama parlament pen máslihattardy sailaýdyń aralas júiesine kóshýdi, partiialardyń Májiliske ótý tabaldyryǵyn tómendetý, aýdan deńgeiine deiingi ákimderdi halyqtyń tikelei sailaýy júiesine kóshýdi qamtamasyz etetin ózgeristermen tolyǵýy tiis. Bunyń barlyǵy da, árine, bir kúnde bola qoimas, biraq osynyń satylyq, merzimdik satysy, júiesi men jelisin jasaqtaý, jazyp shyǵýǵa ábden bolady.
Parlament depýtattary týraly zańnama parlamenttiń atqarýshy bilikten táýelsizdigin qamtamasyz etýi, parlamenttik opppozitsiianyń qyzmetine múmkindik berýi, parlament qyzmetiniń ashyqtyǵy men jaýapkershiligin arttyrý týrasynda qaita qaralýy turǵysynda ózgerýi kerek dep sanaimyz.
Sonymen qatar, qoǵamdyq pikirdi zerttei kele, Keńes músheleriniń arasynda zertteý júrgize otyra, bizder mynadai usynystardy qosa usynǵandy jón sanap otyrmyz:
Qazaqstan Respýblikasy Halyqaralyq azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly paktiniń Ekinshi fakýltativtik hattamasyn quptap, «ólim jazasy» degen uǵymnan bas tartýy kerek. Zańnamaǵa «Ólim jazasy» degen uǵym ornyna «ǵumyrlyq bas bostandyǵynan aiyrý» uǵym enýi tiis.
Taǵy bir másele: elimizdiń zańnamasyndaǵy 174 bap qaita qaralyp, «áleýmettik, taptyq jik salý» degen siiaqty uǵymdarǵa jańa kózqaras qajet.
…
Qurmeti Tóraǵa! Qurmetti Keńes músheleri!
Ózderińiz kórip otyrǵandai, birinshi otyrystyń ózinde ǵana kóterilip otyrylǵan máselelerdiń ózi bir-bir dastan sekildi. Ár másele, árbir suraq uzaq zertteýdi, tereń talqyny, ashyq áńgimeni talap etedi.
Baiqap otyrsaq, osy máselelerdi júrgizip, iske asyrýǵa daiyndyǵymyz da ártúrli siiaqty. Mysaly, mitingiler men baspasóz týraly zańnamalar boiynsha dál búginniń ózinde birneshe balama zań jobalary, ártúrli dárejedegi talqylar men jiyndar ótkizilip qoiyldy.
Bul máseleler boiynsha tiisti mamandar men sarapshylardyń tizimi men qatary saqadai sai tur. Atalmysh mitingiler týraly zańnamany bizdiń áriptesterimiz Almaty qalasy Qoǵamdyq keńesi aiasynda talqylap, sarapshylardyń basyn qosyp, birshama jetistikke jettik dep aita alamyz.
Temirdi qyzǵan kezinde soq degen babalarymyz. Bálkim, sol siiaqty búginniń ózinde Ulttyq keńes músheleri qatarynan osy máselelerge qatysty jumys toptaryn quryp, oǵan Májilis jáne Senat depýtattaryn, saiasi partiia ókilderin tartyp, jumysty bastap ketýge de bolatyn da shyǵar! Eger búgin tiisti sheshim qabyldanyp, pármen berilse, ózimizdi qajap, qarqyndy jumys istesek, Ulttyq keńestiń kelesi otyrysyna naqty zań jobasyn usyna alar edik.
Eger qalǵan másele boiynsha osyndai ázirlik pen daiyndyq bolsa, solar boiynsha da osyndai tártippen qozǵalyp, Ulttyq keńestiń árbir otyrysyna naqty zań jobalaryn usyna alatyn rejim men qarqynǵa jete alatynymyzǵa óz basym esh kúmándanbaimyn.
Eń basty másele – ult pen memlekettiń máselesi! Ultymyzdyń uiyp, memleketimizdiń murattaryna jetýi! Jekelep kelsek, bizdiń eshqaisymyzǵa ataqtyń da, dańqtyń da qajeti joq. Jumys nátijeli bolyp, júieli túrde jetistikke jetsek, elimizdiń saiasi júiesin belgili bir meje men ýaqyt ishinde qaita jasaqtap, halyqtyń kóńilinen shyqsaq, qazaq degen ultymyzdy aldaǵy qiyn-qystaý zamannyń sodyr-soqpaǵyna soqtyrmai, sýyǵyna tońdyrmai, shyjyǵyna kúidirmei alyp shyqsaq, osydan artyq arman, osydan artyq abyroi joq. Solai bolsyn dep tileimiz!
