Baýkeńniń menen bir jas aiyrmashylyǵy bolatyn. Jas syilap, iltipat kórsetý atam qazaqtyń qasieti emes pe, kishilik izetimnen asa almai júretin ádetim ǵoi, sodan bir kúni ol maǵan kúle qarap:
– Ái, Tóke, sen menen bar-joǵy bir-aq jas kishisiń. Babalarymyz «bes jas bel qurdas, on jas ol da qurdas» demei me? Maǵan «siz» deýden jańylmaisyń. Oǵan bola qurmetimiz azaiyp qalmas, sen dep aita berseńshi, – degen.
Sol sát men de sóz tapqan syńaimen:
– Baýke-aý, solai bolǵany ózińizge jaqsy emes pe? Aǵa tutyp, izet saqtap iilip tursam, kerek kezdiń bárinde, kún demei, tún demei qalaǵan sharýańyzǵa júgirtip jumsai alasyz, – dep edim: – Ol jaǵy da bar eken, degenmen qurdastyń quny bir degendi de umytpaiyq – dep, riiasyz kóńilmen kúlip aldy.
Baýkeń qaita túlegen Torǵai oblysy Ulttyq Qaýipsizdik departamentin basqarsa, men Ishki ister basqarmasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqardym. Keiin Qaraǵandy oblysynda da ekeýmiz eki júiede qyzmet istedik.
Arada biraz jyl ótken soń, Atyraý oblysyndada osylai ekeýimiz eki júieni basqardyq. Odan keiinde qyzmet babymen barǵan oblystarda jumysymyz osylai jalǵasty. Ekeýimizde general-maior shenin aldyq.
Áńgimemiz úilesip ketetin. Solai syilasyp, syrlasyp júrýdi Jaratýshy iemiz mańdaiymyzǵa jazǵan eken. Ózimiz ǵana emes otbasy, bala-shaǵamyz da etene aralasty. Aq dastarhannan tatqan dám-tuzymyz odan da jaqyndastyra tústi.
Qai kezde de azamatty ajarlandyratyn áieli ǵoi. Shákeń – Shámshibaný jeńgemiz ǵajap kisi edi. Ómirin ǵylymǵa ǵana emes, arqa súier azamatyna da arnady. Ekeýi el qyzyǵatyn ǵajap otbasy boldy. Ińkár, Nurdidar, Ainur atty balalary jarasyp, jainap ósti. Olarǵa taǵylymdy tárbie berdi. Baptai bilgenderiniń arqasy, bári de óte jaqsy degen baǵalarǵa oqydy. Ónegeli bolyp eseiip, Ińkár men Ainur mektepti altyn medalmen, joǵarǵy oqý ornyn qyzyl dýiplommen bitirdi. Ekeýi de ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty boldy. Keiin alǵan bilimderine orai óz salalarynyń bilgirleri boldy. Bul bir jaǵy bolsa, ekinshi kóńil toltyryp aitatynym – ómirlik syńarlaryn taýyp, barlyǵy bir-bir úi bolyp ketti. Baýkeń men Shákeń buryn ul-qyzdary úshin ómir súrse, endi ómirlerin uzartatyn nemereler úshin tirlik keshetin jaǵdaiǵa jetti. Tuńǵysh nemeresi Han-Temir, odan keiingi Náilá, Farangiz, Ibrahim, Abai ata men ájeniń aialy alaqan tabymen erkelep ósti. Olardyń bári búginde eseigen, joǵary bilimdi maman, táýelsiz elimizdiń beldi bir-bir tiregi bolýǵa laiyq azamattar. Soǵan qarap, ata-ananyń armandaryn uzartyp, eńbekterin aqtaǵanyna ishtei marqaiyp, máz bolyp otyramyn.
Shákeń búkil ómirin urpaq tárbiesine arnaǵan ulaǵatty ustaz edi.Jái ustaz emes, ustazdardyń – ustazy! Áigili QazMÝ-dyń túlegi. Ýniversitet aýditoriiasynan túlep ushqan soń Almaty shetel tilderi institýtynda qyzmet isteidi. Osy institýttyń aspirantýrasyntámamdaidy. Abai atyndaǵy QazPI-diń qazaq tili kafedrasynda oqytýshylyq qyzmet atqarady. Odan keiin, eki jyldai ózi bilim alǵan QazMÝ-de dáris beredi. 1994 jyldyń qarashasynan Arqalyq qalasyndaǵy Y.Altynsarin atyndaǵy pedagogikalyq institýtta kafedra meńgerýshisi, araǵa ýaqyt salyp dekany bolady. Baýkeniń qyzmet retimen Qaraǵandyǵa aýysýyna bailanysty sondaǵy E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýniversitetinde aǵa oqytýshylyq qyzmetke ornalasady. Bári ómirlik jary, ózim erekshe qurmet kórsetetin Baýkeniń jaýapkershiligi zor memlekettik qyzmetine bailanysty. Ol qai jaqqa aýyssa, sol jerlerde bolashaq joǵary bilimdi mamandardy tárbieleýge belsene atsalysty. 2005 jyl men 2016 jyl aralyǵynda Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq Qaýipsizdik Komiteti shekara qyzmeti akademiiasynyń kásibi til kafedrasynda professor boldy. Qanshama tanymal tulǵalarmen qatarlasa qyzmet ete júrip ǵylymmen ainalysty. Qazaq tiliniń teoriiasy jáne qoldanbaly máseleleri, tildi oqytý ádistemesi boiynsha kitap, elýden astam ǵylymi maqalalar jazdy. Qazaq tilindegi kirme sózder problemalarymen tiianaqty shuǵyldanǵan tanymal ǵalym boldy. Ainalasynda osy saladaǵyeńbekterin erekshe baǵalaityn áriptesteri kóp eken. Aralarynda ózine ustazdyq etken úlken ǵalymdar da bar. Bári Shákeńniń ómirde alǵan ornyn ár qyrynan kelip áńgimeledi, qimastyq sózderin aitty. Qatar oqyǵan kýrstastary arasynan ǵylym jolyna túsken, shyǵarmashylyq eńbekpen ainalysqan ǵalymdar da, aqyn-jazýshylar da kóptep shyqqan eken. Sońǵy saparǵa attandyrar kezde bári jinaldy. Qimastyq lebizderin aityp, kózderine jas aldy. Óstip eldi eljiretip ketý úshinde adamnyń boiynda adamgershilik qasieti, ańqyldaǵan peiili, syilastyq sezimi bolý kerek. Baýkeńe adal jar, ul-qyzdaryna aiaýly ana bolǵan Shámshibaný Ábishqyzy osyndai ǵajap jan edi. Árine, bárimizge aýyr tidi.Ásirese, aialap ósirgen ul-qyzdaryna...
Sondai kezeńde men Baýkemen burynǵydan da kóbirek aralasýǵa, janynda janyn jadyratyp, qulazytatyn oilardan sergitetin sózder aitýǵa tyrystym. Qaiǵy bulty tezirek seiilse eken dedim. Osylai kún artynan kúnder ótti. «Ýaqyt– emshi» degen ras, ol alǵa qarai ozdyrǵan saiyn atqaratyn sharýalar, aralasatyn adamdar, aǵaiyn-týystar, dos-jarandarmen júzdesýler aldandyrady eken. Óitkeni, bul ómir ǵoi. Kóńilge kirbiń uialatatyn oqiǵanyń sońynan júrekke nur quiatyn jańalyq, ózgeristeróz retimen kelip jatady. Sonyń biri de biregeii ózi bas bolyp qurastyrǵan, qashan kitap bolyp qolǵa tigenshe tynshý kórmegen «Shámshibaný» estelik jinaǵy. Shákeńniń jyly qarsańynda jaryq kórgen bul kitaptyń birinshi bólimi Shámshibaný Ábishqyzynyń zertteý maqalalary men ata-baba, áke-sheshe, týǵan jer, ustazdaryna arnalǵan jazbalaryna arnalsa, ekinshi bólimi ol týraly qimas kóńilden órilgen ádemi estelikterden turady. Osy rýhtas kitaptardy kórip júrmiz ǵoi, biraq bul jinaq mazmundylyǵymen, taǵylymdyq oilarymen qolǵa alǵandardyń báriniń kóńilinen shyqty. Kitaptyń sátti shyqqanyna Baýkeniń ózi de razy bolyp júrdi. Sodan keiin de synaptai syrǵyǵan ýaqyt bildirmei óte berdi. Báribir Baýkeniń oiynda baqytym da, baǵym da dep ótken Shákeń turdy. Endi bes jyldyǵyna orai asyn bersem dep niettenip júrdi. Tipti aǵaiyn-týystary men dos-jarandarǵa ótkizetin ýaqyty týraly da habarlaǵan. Biraq...
Iá, biraq bári Allanyń qalaýymen bolady eken. Ótken jyldyń 19 mamyry kúni aramyzdan ketti de qaldy. Kórgen tústei áser etti. Sener-senbesimizdi bilmedik. Óitkeni kúni keshe ǵana qatar júrdik.Áńgimemiz jarasyp, ázilimiz úndesip júrgen qairan Baýke – meniń Baýkem óstip máńgilikke alystady... Qarap otyrsam, qimastyqpen jer qoinyna bergen kúnimizkeshe ǵana siiaqty. Endi mine, «Jyl ótti asyl júrek toqtaǵaly» dep, jaqsy bir dosy qaitys bolyp, soǵan arnap shyǵarǵan aqynnyń óleńindegi bir jolyn eriksiz aýyzǵa alyp otyrmyn. Baqidan fánige ótken dosymnyń nur beinesi kóz aldymda. Ol eshqashan kómeski tartpaidy. Sońǵy ýaqytynda qalai kórdim, solai kóz aldymda. Qanshama jyldar qatar júrip, birge ótkizgen ýaqytymyzda jan jadyratyp otyrǵan sátterimiz kóp boldy. Balalarymyz kóz aldymyzda ósti, eseidi. Biz solardyń árbir qýanyshyn qyzyqtadyq. Keshegi bizdiń ómirimizdiń máni men mazmuny solai ótti. Bir-birlerimizdiń jetistikterimizge shyn kóńilden tilektestik bildirip, qýanyshymyzdy bólistik. Aramyzda aitylmaǵan qupiia syrlarymyz qalmaýshy edi. Men sondai arly azamattan kóz jazyp qaldym ǵoi... Men biletin, el biletin Baýyrjan Ysqaquly dosqa – dos, joldasqa – joldas, aǵaiynǵa aǵaiyn bola bilgen nar jigit edi. Qolynan kelgen jaqsylyqty jasaýǵa asyq bolatyn. Árkimge janashyrlyq jasaityn. Qajet dese, qolyndaǵy biligi men mansabyn paidalanyp, sózi ótetin jerlerdiń bárine baryp, sózimen de, isimen de qaiyrymdylyq kórsetetin. Sondyqtan oǵan degen eldiń yqylasy ózgeshe edi. Qai kezde de qasymnan tabylatyn dostarymnyń biri Baýkeniń men úshin orny bólek. Tipti qalai maqtasamda, qalai eske alsamda soǵan tatityn tirligi bar ǵajap jan edi, orny oisyrap qaldy... Jaqsylyqtyń aty – jaqsylyq. Ol saýdalanbaidy, shynaiy kóńilmen jasalady. Elge adal qyzmet etip, abyroi biigine kóterilgen Baýkeniń jasaǵan jaqsylyqtarymen aitqan jaqsy sózderin biletinder, kózimen kórgender jyr etip aita jatar. Endi ol sondai estelikter men saǵynysh sezimine toly eske alýlar arqyly bizben birge jasai beredi. Al men úshin ýaqyt uzaǵan saiyn onyń qadir-qasieti artyp, tulǵalana beretini kúmánsiz. Óitkeni Baýke meniń eń qimas dosym edi. «Dostyqqa dostyq – qaryz is» demei me danyshpan Abai? Uly oishyl aqynnyń ónegege toly óleńderin oqyp ósken urpaqpyz. Bul bizge máńgilik taǵylym bolǵan. Sol sebepti Baýkeni aqyrǵy saparyna jónelterde aianyp qalmadym. Ómirdegi qol jetkizgen jetistik, abyroi-ataqtaryna sai rásimdik saltyn jasap, qasi¬etti jer qoinyna tapsyrý úshin qolymnan kelgenniń bárin jasadym. Sóitip qana jeńildeitinimdi bildim. Baýke dosym sonyń bárin kórip, bilip jatqandai áserde júrdim. Qai jerde bolsa da qurmetke bólenetin, tapsyrylǵan istiń bárin adal atqaratyn, ainalasyndaǵy elmen jaqsy aralasatyn, júrgen jerine shýaǵyn shashyp júretin Baýyrjan Ysqaqulyn máńgilik saparyna osylai attandyryp edik. Árine, bárimizdiń kóńilimizdi qimastyq sezim terbep,¬ tebirentip turdy. Kózimizdiń jasyn syǵyp: «Baqul bol, baýyrym! Jatqan jeriń jumaqtyń tóri bolsyn!» – dedik. Ómir degenniń uzaqtyǵy bilinbeidi. Tipti myń jasaǵan Luqpan Hakimniń ózi «bir esikten kirip, bir esikten shyǵyp bara jatqandaimyn» degen eken. Onyń janynda Baýkeniń ǵumyr jasyeshteńe emes siiaqty kóriner. Alaida ol Allanyń bergen azdy-kópti jyldaryn maǵynaly isterge arnady.Qatarlastarynan oza shaýyp, kóp jetistikterge qol jetkizdi. Solardyń ishindegi eń keremeti – artynda ómirin ulastyratyn ónegeli urpaq qaldyrdy. Álbette, ol týraly kóp oilaimyn. Eki kúnniń birinde tildesip turatyndosym úige kirip keletin sekildi nemese shyr etken telefonymnyń arǵy jaǵynda turyp: «Tóke, qal qalai? Amanshylyq pa? Men Almatydan kelip qaldym», – deitindei eleńdeimin. Biraq ol qaidan bolsyn? O dúniege bir ketken kisi qaityp kelmeidi eken... Sondyqtan ekinshi máńgilik ómiriniń tileýin tileisiń. Myna bir shýmaq óleń sondai qimastyq oidan týǵan: Tileimin jatqan jeriń jaryq bolsyn, Topyraǵyń jumsaq, qabiriń nurǵa tolsyn. Jumaqtan oryn berip perishteler, Paiǵambar «jaqsy úmit ettim» dep, qolyn bersin!
Tólegen RAQYMJANOV, general-maior
Jelbiretip ádildiktiń aq týyn
Esh jaqsylyq kútpegen de basqadan,
Sátterimdi túzep júrgen aqsaǵan.
Jelbiretip ádildiktiń aq týyn,
Bul jalǵannan ótip barad jaqsy adam.
Dat baspaǵan semser ediń, shart syndyń,
Maǵan medet edi seniń qarttyǵyń.
Qubylany betke alyp kósh ketti,
Muń aspandy kúńirentip aqtyq ún.
Kóship kerýen bara jatyr úni joq,
Kúni jabyq, tas qarańǵy, túni kók.
Ar-imanyn aq kebinge orady,
«Ana ómirge» alyp ketken túgi joq.
Janym meniń alqynady joq jerde,
Mundai kúidi keshpesin dep esh pende.
Tileýshi edim jaqsy adamnyń tirligin,
Órligimen órleidi dep ór keýde.
Alqymymda sózim qaldy aitylmai,
Baiaǵydai nóserletip, jai týmai.
Bul dáýirden kóshti taǵy bir adam,
Ar izinen qaraý niet baiqalmai..
Jatqan jeriń jaily bolsyn, jan aǵa!
Áli sensiz atar talai tań, aǵa.
Júregimnen muńnyń bulty jas tógip,
Nóser seýip bara jatyr dalaǵa...
Erlan IBITANOV, polkovnik
https://dalanews.kz/sadak/77017-sulymenovke-ukrainadagy-til-saiasaty
