Báige tigý, jarys isteý bizdiń qazaqta da bar. Qazaqta bai adamdar ia qýanysh nársege toi istep at shaptyrady, ia ólgen adamyna as berip at shaptyrady. Bailyǵyna qarai, adamdyǵyna qarai as pen toidyń úlkeni de, kishisi de bolady. Zorlyǵy báigege tikken malynan góri, shaqyrǵan elderdiń sanynan, soiylǵan malynan baiqalady.
Toidan kóbine as zor bolady. Asqa soiylǵan maldy, shai-qantyna shyǵatyn puldy, ishiletin qymyzdy, tigiletin báigeni aqshaǵa aýdaryp eseptegende, zor astarǵa talai myń jumsalady.
Sonyń bári jurt jiylyp, bir-eki kún iship-jep ketý úshin isteledi. Ne jurtqa onan keler paida joq, ne as berýshige tier saýap joq, qur dalaǵa ketken bir mal bolady da qalady. Aqyldyń aýanymen sanaǵanda, astyń shyn maǵynasy bosqa mal shashý bolyp shyǵady. At shaptyryp, as berdi degen bes-on jylǵa at qalady.
Qazaq jomarttyǵynyń túri hám onyń aqyrǵy tiimi – osy.
Bilimdi jurttardyń bilim jarysyna kelsek, onyń maǵynasy da, kózdegen maqsaty da basqa. Ol birneshe ulys el jiylyp, bir-eki kún dýyldap, et jep, qymyz iship ketý úshin ǵana jasalmaidy, bútin ult ia dúniiadaǵy bútin jurt úshin hám kópke qalarlyq is úshin isteledi.
Dúniiadaǵy kún kórip, tirshilik etýdiń aýyryn jeńiltý úshin, jeńilin raqatqa ainaldyrý úshin isteledi.
Neshe túrli ǵylym, óner-bári de tirshiliktiń aýyrlyǵyn azaitý úshin, raqatyn molaitý úshin shyǵarǵan nárseler. Ǵylym, óner artylǵan saiyn dúniiada beinet kemimekshi. Osyǵan aqyly jetip, esi engen jurttar ǵylym men ónerdi birden-birge asyrýǵa tyrysady. Asyrý úshin ártúrli ister isteidi. Sol isterdiń biri – bilim jarysy.
Bilim jarysy degenimiz: bai adam pálen myń aqshany báigege tigedi de, málim etedi: osy aqshany pálendei is istegen kisi alady dep. Mysaly, pálen aýrýǵa em tapqan ia pálen ǵylymnan, iaki ónerden jańa jol tapqan, ia pálen týrasynda jazyp, kitap shyǵarǵan adamdarǵa beriledi deidi.
Al báige tigildi. Endi at jarysy bolsa, árkim atyn jaratyp, báigege qosar edi, bilim báigesi bolǵan soń, bilimdiler báigege qosylady. Báigeden dámesi bar bilim júirikteri birinen-biri ozýǵa júiriktigin aiap qalmaidy. Tap degendi tabýǵa oilanady, iste degendi isteýge qarmanady. Aqyrynda árkim istegenin, tapqanyn synǵa jiberedi.
Synshylary ǵylym ordasynda turǵan bilimdi ǵalym adamdar bolady. Bular qarap, synap, báige kesedi. Evropada, mysaly, Nobelevskii bilim jarysy bar. Bul jarysta báigeni ǵylym aýdanynda ia ádebiet aýdanynda eńbek etip, ozǵan adam ia soǵysqa qarsy hám halyq arasyn jaqyndastyrýǵa pikir jaiǵan adamdar almaqshy.
Jylda Rojdestvo meiramynyń aldynda shved jurtynyń astanasy Stokgolm shaharynda bilim jarysynan ozǵandarǵa báige atalady. Ótken 1912-shi jyly Nobel báigelerin alǵan adamdar: 1) Injener Dalen ǵylym hikmetinen kórsetken úzdik bilimine aldy, 2) professor Karrel dárigerlikten kórsetken úzdik bilimine aldy, 3) nemis jurtynyń ataqty drama jazǵysh júirigi Gaýptman ádebiet júzinde úzdik bilimine aldy, 4) Sabatia hám 5)Grenker frantsýz ǵulamalary, ǵylym hikmetinen kórsetken úzdik bilimderine aldy.
Osylardyń hám basqalardyń jylda ozǵanda alatyn báigeleri shvedtiń Nobel degen bir injeneriniń bilim báigesine dep shyǵarǵan 18 million aqshasy.
Osyndai jurtqa paidaly, úlgi alarlyq jaqsy isti jurttyń qulaǵyna salyp, bizdiń aitaiyn dep otyrǵanymyz mynaý: bilim jarysyn isteý ár jurttyń qolynan keletin is.
Isteiin dese, qazaqtyń da qolynan keledi. Evropadai zor isteýge bolmasa, boiymyzǵa shaǵyndap, «sabasyna qarai pispegi, murtyna qarai iskegi» degendei etip isteýge bolady.
Evropada ǵylym, óner tolyq, qazaqta olardyń jurnaǵy da joq. Olar asqannyń ústine asyrý úshin istep otyr, bizder jurnaǵy bolý úshin isteý kerek.
Myń jylqysy bar bailar onyń ústine mal az degende, bir aty joq jarly mal az demei, qarap otyrýy durys pa?
Ǵylym, óner týrasynda bizdiń jaiymyz da sol jarlynyń hali syqyldy. Ǵylymnyń jańa jolyn tabýǵa izdemek túgil, tapqan ǵylymǵa qolymyzdy jetkizerlik bizde esh nárse joq.
Jurtqa ǵylym úiretýmen, kórýmen, bilýmen jaiylady. Bilimniń bas quraly – kitap. Qazaq arasyna bilim jaiylýyna, áýeli, oqý úirenetin oryndar saily bolý kerek, ekinshi, bilim taratatyn kitaptar jaqsy bolarǵa kerek hám halyq arasyna kóp jaiylarǵa kerek. Osy maqsatqa jetýge zor sebepker bolatyn istiń biri – bilim jarysy.
Bilim jarysynyń basqadan artyq bir jeri mynaý: buǵan shyǵarǵan aqsha dalaǵa ketpei, kózdegen maqsatqa týra tiedi.
Egin salsań, shyqpai qalyp, bosqa shyǵyndaý yqtimal, mal jisań, ólip qalyp, bosqa shyǵyndaý yqtimal, bilim báigesinen paida bolmasa, shyǵyn bolmaidy. Paidasy bolarlyq isti istemei, báigege eshkim qol sozbaidy. Solai bolǵan soń, buǵan shyǵarǵan aqsha bosqa ketýge tipti oryn joq.
Evropa bailary mundai iske aqshasyn basy bútin qiyp, jomarttyq etedi. Aqshasyn paida qylyp, sonymen malyn kóbeitýge shyǵarmaidy, áýelden-aq jurt úshin, kóp úshin qaitpas qaiyr qurbanym dep shyǵarady.
Bizdiń qazaq bailarynda Evropa bailaryndai mol bailyq joq, az bailyqpen halinshe jomarttyq qylatyn bailar qazaqta az, joqtyń qasynda. Bireýdiń maly kóp bolsa da, sańylaýy joq bolady. Jurt isine jany ashyp, jurt namysyna qany qyzatyn qazaqta adamdar az bolady.
Sebebi jurt jumysy degen qazaqtyń ádetinde bolǵan emes. Ózge jurttan ońasha júrip, qazaq basqa halyqtarmen básekelesip, jarysqa túsken joq. Sondyqtan jurt jumysy, ult namysy degen sóz qazaqtyń kóbine túsiniksiz nárse.
Ot basyna kelerlik bále bolmasa, jurt basyna kelerlik báleni oilap, ýaiymdamaidy. Qýanyshy, qaiǵysy ot basynan aspaidy.
Ult namysy degendi qazaqtyń kóbi eki aýyldyń, eki taptyń ia eki rýdyń namysy dep uǵady.
Basqadan kemshilik kórse, namystanbaidy, kektemeidi, bir-birinen kemshilik kórse kegin jibermeidi. Aýylyn shaýyp, adamdaryn sabasa, jaýyn muqatyp, maqsatyna jetip bolǵany. Halyqtyń kóbi sondai bolǵan soń, sol kóptiń ishindegi bailar qaida barsyn? Sondyqtan qazaq bailary bilim báigesine aqshasyn Evropa bailaryndai basy bútin bere almaidy. Evropasha iste dep aitýǵa aýzymyz bara almaidy.
Osyny esimizge alyp, Evropa úlgisin qazaqtyń múshesine laiyqtap, artyǵyn minep, qazaq bailarynyń aldyna salamyz.
Qazaq bailary bilim báigesine aqshasyn basy bútin shyǵarmasyn, ózine qaitaratyn etip báigege tiksin.
Ony bylai etýge bolady: joǵaryda aityldy, bilim jarysy qazaq arasyna bilim taratatyn kitaptar shyǵarýǵa bolsyn dep. Bilim túrli bolady. Bilimniń ár túrin birdei jaqsy biletin adamdar az bolady. Bir túrin jaqsy biletinderdiń tabylýy qiyn emes. Doktorlyq ǵylymyn oqyǵandar densaýlyq jaiynan kerek kitaptar jazýǵa múmkin nárse; sharýa jaiyn oqyǵandar sharýa jaiynan qazaqqa kerek jaqsy kitaptar jazýǵa múmkin nárse; oqytý jaiyn jaqsy biletinder mektep kitaptaryn jaqsylap shyǵarýǵa múmkin nárse; ádebiet aýdanynda júirikter halyqtyń qylyǵyn, qulqyn túzetýge keregi bar jaqsy romandar oǵairi sondai sózder shyǵarýǵa múmkin nárse.
Osyndai kitaptarǵa báige tigilse, ol báige naǵyz jaqsy shyǵarǵan kitaptarǵa berilse, tigilgen báigege qarai báige berilgen kitapty bir ia eki ret bai bastyryp, aqshasyn óndirip alatyn bolsa, sonan keiingi bastyrýlary jazýshynyń óz erkine berilse, osy shartpen bilim jarysy istelse, áýeli, báige tigýge jomarttyq kóp kerek bolmas edi: nege deseń, synaýdan ótip, jaqsy dep báige berilgen kitap, ótpei qalady dep qaýiptenýge oryn joq. Ekinshi, jazýshyǵa da qolaily.
Shyǵarǵan kitaby jaqsy bolsa, eńbegine tiisti daiar aqshany alyp, onan ári taǵy jaqsy kitap shyǵarýǵa kiriser edi. Eńbegine aqysy tatymdy bolǵan soń, ol ózin sol jumysqa alańsyz jeger edi. Ár jerden sondai jazýshylar shyqsa, bilim jumysyn aidap alǵa bastyrmai qoimas edi.
Báige tigýshige de, báige alýshyǵa da tynyshty, jurttyń bilim týrasyndaǵy isterin alǵa súiretýge qolaily hám naǵyz kerek joldyń biri, bizdiń oiymyzshy, – osy. Buǵan basqalar hám bailar, ne aitasyzdar?
Ahmet BAITURSYNOV,
«Aq jol» jinaǵynan
Derekkóz: "Qala men Dala" gazeti
"Qala men Dala" gazetine jazylý júrip jatyr.
Gazettiń jazylý indeksi: 64 607
Anyqtama úshin: 8 (707) 403 12 60
Ótirik sóilemeitin, ótkir jazatyn basylymnyń oqyrmany bolyńyz!
