Aýyl sharýashylyǵyn alǵa súiregen azamat
Bul jobanyń basty maqsaty Aqmola oblysy, Aqkól aýdanyndaǵy beldi sharýashylyqtardyń biri «Qara naiza» qojalyǵynyń bastamasymen Azat aýylynyń turǵyndaryn kooperatsiiaǵa biriktirý edi. Sharýalardyń, ásirese jeke qosalqy sharýashylyqtardyń basyn biriktirý kópten sheshimin kútken kúrmeýi kúrdeli máselelerdiń biri.
Búgingi tańda, aýyl turǵyndary osy bastamanyń igiligin óz qajetterine jaratýda. Óriske shyqqan maldyń kúii jaqsaryp, bordaqylaýǵa qoiylǵan maldardan tabys artty, al turǵyndardyń aýladaǵy maldaryn qaraýdan qoldary bosap, qosymsha tabys kózderin izdestirýge múmkindik alyp otyr. Osy bastamanyń avtory da, júzege asyrýshysy da kezinde Aýyl sharýashylyǵy ministri bolǵan, qoǵam qairatkeri Tóleýhan Nurqiianov.
Qazaqstan egemendik alǵaly elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa mol úles qosyp júrgen jandardyń biri – Tóleýhan Murathanuly. Ustanymy ornyqty, sózi dýaly osy bir jannyń adamgershiligi, qairatkerligi jáne iskerligi haqynda aitylar jarasymdy áńgime kóp. Shirek ǵasyrdan astam qasynda qyzmet atqarǵan jyldary meniń baiqaǵanym, azamattyq ustanymyna berik, oramdy oilar aitatyn bilimpazdyǵy, máseleni jónimen qisynyna keltiretin alǵyrlyǵy, istiń kúrmeýin taba biletin tapqyrlyǵy bar azamat. Ásili, baǵasyn bilgenge bul az bailyq emes.
Tóleýhan Murathanulymen tanystyǵymyz sonaý 1993 jyldan bastaý alady. Máskeýden ǵylym kandidattyǵyn qorǵap kelip, Taldyqorǵan oblysynda jańadan qurylǵan ǵylymi-zertteý institýtyna qyzmetke ornalastym. Osy kezeńnen beri meniń eńbek jolyma zor yqpaly tigen qamqorshy azamat, qairatkerligi men adamgershiligi qainasa bitken basshylardyń biri Tóleýhan Murathanuly boldy.
Qazaqstan táýelsizdigin alǵan jyldary Almaty oblysyndaǵy aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máselelerdi talqylaýǵa jáne naýqandy jumystardy der kezinde aiaqtaýǵa oblystyq mekemeler jappai jumyldyrylǵan-dy. Institýtta qyzmet atqaryp júrgen kezimde oblystyq deńgeide atqarylatyn osyndai naýqandyq jumystarǵa jas maman retinde belsene at salystym. Ár saladaǵy mamandar ózara aralasyp, oblysta, tipti respýblikadaǵy bolyp jatqan jańalyqtardan habardar bolyp, aqpar almasyp turatynbyz. Osyndai uiymdastyrý jumystarynyń uitqysy Tóleýhan Murathanuly edi. Bul kisige tán zerektik oblystyq mekemelerdiń basshylarynyń barlyǵynyń aty-jónin ǵana emes, bilikti qyzmetkerlerdiń barshasyn jatqa biletin.
1994 jyly alǵash ret respýblikamyzda óndiris pen ǵylymdy ushtastyrý máselesi boiynsha Qazaq aýylsharýashylyq Akademiiasy men oblystyq jergilikti atqarý organdary birlesip agroónerkásip kesheni ǵylymi-óndiristik Ortalyqtaryn qurý bastamasyn alǵashqylardyń biri bolyp qoldaǵan Taldyqorǵan oblysy boldy. Oblys ákimi Serik Ahymbekov ǵylymi adam bolǵandyqtan, sol kezeńde sotsialistik turpattaǵy ekonomikany naryqtyq jolǵa beiimdeý maqsatynda jáne «Memlekettik menshikten alý men jekeshelendirý» ulttyq baǵdarlamasyn júzege asyrý jolynda úlken uiymdastyrý jumystaryn iske asyrdy. Osy istiń basy-qasynda ákimniń orynbasary Tóleýhan Nurqiianov aǵamyz júrdi. Eki isker basshynyń qoldaýymen Taldyqorǵan oblysynda ǵylymi-óndiristik ortalyq quryldy. Jekeshelendirý máseleleriniń baǵyt-baǵdaryn aiqyndap, sharýashylyqtarǵa keńes berip, osy istiń el igiligine jaraýyna barynsha yqpal etý maqsatynda osy laýazymǵa meni usynǵan Tóleýhan aǵamyz boldy. Qoǵamdyq jumystan bastaý alǵan tanystyǵymyz qyzmettik jumysqa ulasyp ketti.
Syn saǵattarda, oblys aýmaǵyndaǵy aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý men uqsatý kásiporyndaryn barynsha saqtap qalý, olardyń taýar óndirýshilermen qarym-qatynasyn naryqtyq talaptarǵa sáikes jańasha qalyptastyrý, ár óńirdiń sharýashylyqtaryn erekshelikterine orai jekeshelendirý jolyndaǵy Tóleýhan Murathanulynyń qajyrly eńbegi týǵan eline, senip tapsyrylǵan qyzmetine degen adaldyǵyn kórsetti.
Sharýashylyqtardy jekeshelendirý, iaǵni ujymnyń múlki men jerin úlestirip berý Úkimet qaýlysymen anyqtalǵanmen, ár sharýashylyqtyń ereksheligine orai utymdy sheshim tabý úshin bilim ǵana emes, biliktilik pen tapqyrlyq kerek boldy jáne bul áýre-sarsańy kóp sharýa edi. Ókinishke orai, keide óz múddelerin joǵary qoiatyn ujym músheleri men ózgelerdiń pikirine qulaq aspaityn basshy azamattardyń áreketteri ońtaily sheshim qabyldaýǵa tusaý bolyp jatty. Osy kezeńde Nurqiianovtyń basshylyǵymen oblystyq mekemelerdiń qyzmetkerleri arasynan iriktelip alynǵan mamandardan top qurylyp, olar ózderine bekitilgen aýdanda jekeshelendirý máseleleri boiynsha túsindirý jáne sharýalarǵa keńes berý jumystaryn júrgizdi. Osyndai jiyn topta Tóleýhan aǵa eldiń saýaldaryna bilikti jaýap berip, keibir basshylardyń pikirine qaishy keletin máselelerdi buǵyp qalmai, ashyǵyn aityp, jekeshelendirý naýqanynyń aqsamai, barsha jurttyń igiligine ainalýyna bar erik-jigerin jumsady.
Jekeshelendirý máselesine qatysty uiymdastyrý jáne úilestirý jumystary tikelei Tóleýhan Murathanulynyń qatysýymen iske asyrylyp jatty. Eń mańyzdysy, osy másele ákimshilik, iaǵni biliktiń yqpalymen emes, Tókeńniń bilimdiligimen, kóregendiligimen jáne jeke basynyń bedelimen eshbir daý-damaisyz oidaǵydai ótip jatty. Sharýashylyq pen óńdeý salasy jáne ujym múddeleri arasyndaǵy keibir alshaqtyqtardy ornymen orailastyryp, jónimen ornyna keltirip, istiń ýshyǵyp ketpeýine jol bermeitin kóregendilik árkimge buiyra bermeitin qasiet.
Oblystaǵy ozyq sharýashylyqtardy jekeshelendirý barysynda, tájiribeli ári bedeldi basshylardyń bolmysyn tap basyp taný, eldiń ahýalyn baiqaý, osy arqyly el múddesi men basshy talaptaryn shendestire otyryp qisyndy qonymmen, dáleldi tujyrymmen saralap bitim aitý – Tóleýhan aǵaǵa tán máner bolatyn. Múddeli taraptardy alalamai, jaqynyn da jaralamai, bárine birdei ádildikpen qaraý ustanymy arqasynda oblys deńgeiinde ainalasyna abyroily, jaqyndaryna syily boldy.
Keiinderi Aýyl sharýashylyǵy ministrligi júiesinde qyzmet atqarǵan kezeńderinde ustanymynyń turaqtylyǵyna tánti boldym. Aýyl sharýashylyǵy ministrligine qyzmetke osy kisiniń shaqyrýymen aýysyp kelgen edim. Qyzmet babynda ol kisiniń qareketterinen baiqaǵanym, oi sabaqtastyǵy, pikir jalǵastyǵy áli úzilmegen. Qajyrly eńbek pen tynymsyz izdenistiń arqasynda oi-órisi tolysyp, tushymdy oi, tujyrymdy sheshim, dáiekti bailam aitýǵa tóselgeni kózge uryp turdy. «Taý shyńyna shyqqan adamnyń, biikke boiy úirenedi, al taý bókterinde júrgen adam sol shyńǵa órlep shyqsam degen izgi tilekpen biikke umtylady» degen támsil bar. Men de Tókeńniń ónegesin úlgi tutyp, tálimin alyp, tárbiesin boiyma sińirdim. Aqyl-oiy júirik, bilimi ushan-teńiz, jan dúniesi taza, batyldyq pen danalyqty boiyna sińire bilgen, parasaty men mádenieti qatar órilgen Tóleýhan Murathanulymen syilastyǵymyz jarastyǵyn tapty.
Respýblikalyq deńgeide eńbekterimen abyroiǵa ie bolǵan, Odaqqa tanymal ozyq sharýashylyq basshylarynyń barlyǵy derlik Tóleýhan Murathanulyn erekshe qurmetteitin. Sotsialistik Eńbek Eri Zyliha Tamshybaeva, Keńestik kolhozdar Odaǵy keńesiniń múshesi Ybraiymjan Qojahmetov, aýyl sharýashylyǵynyń beldi ári bedeldi uiymdastyrýshysy Kóshkinbai Janatov syndy azamattar sharýashylyq máseleleri boiynsha aqyl-keńes alatyn. Kórkem minezimen, sypaiy júris-turysymen, ádep inabatymen áriptesteri arasynda, jalpy oblys deńgeiinde óte syily boldy. «Ulyq bolsań, kishik bol» degen ustanymǵa sai adammen sóileskende erekshe bir zeiin-zerdemen, yqylas tanytyp, jaqyn tarta áńgimelesetin sátterinde ishki jan dúniesiniń shynaiylyǵy adamdy ózine baýrap alady. Men syilaityn Tókeń «Syilastyqtan artyq qymbatyń bolmas» degen sózdi ómirlik qaǵidasyna ainaldyra bilgen dana adam. Astanaǵa kelgen soń, sonaý Taldyqorǵan óńirinde ózim qol astynda qyzmet atqarǵan Serik Ahymbekov bastaǵan bir top jerlester áli de qarym-qatynastaryn jalǵastyryp, syilastyqpen aralasady eken. Osy jiyn toptarda Tókeńniń Serik aǵaǵa degen ystyq yqylasyna qarap, «bolar eldiń balasy birin-biri batyr» deidi degen osy eken degen oi túidim.
Qyzmet babymen jaqsy-jaisańdardyń bar asyl qasietterin boiyna jinai otyryp, artynan ilesip kele jatqan jastardy da tárbielei bilgen Tóleýhan aǵanyń ónegeli ómiri meni de órge jeteledi. Taldyqorǵan óńirinde qyzmettes bolǵannan beri qanatymnyń bekýine, rýhani tolysýyma, iskerlik qabilettiń ushtalýyna árdaiym qamqorshy bolǵan azamattyq adamgershiligi zor, aýzynda dýasy bar Tókeńniń ómiri men úshin óreli ónege.
Tókeńniń aqyl-keńesi, árine, ónegeli ómiri, betimnen qaqpai belimdi býǵany, meniń tanym-túisigimniń ushtalýyna, talǵamymnyń tarazylanýyna zor áser etti. Basshymyn dep belden baspaityn sypaiy minezi, negizgi jumystardy úilestirýdi jáne shyǵarmashylyq izdenisti ýysynan shyǵarmai, óziniń tálimdi tájiribesine súienip, aqyl-keńesin qyzmetkerlerdiń sanasyna sińire bilý qabileti Tókeńe tán jaqsy qasietteriń biri. Tókeńniń azamattyq tuǵyryn somdaǵan jeke dara qoltańbasynyń bir parasy osy qasiet dep paiymdaimyn. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń, onyń ishinde mal sharýashylyǵynyń zaman talabyna sai órkendeýine Tóleýhan Murathanulyndai eńbek sińirip, úles qosqan adamdar kemde-kem. Aýyl sharýashylyǵynyń naryq ekonomikasyna bet burý jolyndaǵy Tókeńniń batyl da qajyrly eńbegi, ustanymyn dáleldei alatyn kúreskerligi Aýyl sharýashylyǵy ministrligi qyzmetkerleriniń kóńilinde saqtalyp qalar ónege.
Táýelsizdik alǵannan beri aýyl sharýashylyǵy salasynda atqarylǵan qyrýar isterdiń ishinde mal sharýashylyǵynyń damýyna muryndyq bolǵan zańnamalyq tetikterdiń barlyǵy derlik Tókeńniń basshylyǵymen iske asty. Egemendik alyp, ekonomikamyzdy naryqtyq qatynastarǵa baǵyttaýda, ekonomika sýbektileriniń qarym-qatynasyn retteitin zańnamalyq negizderdi júieleýde, árine, bilim men biliktilik jáne ómirlik tájiribe óte zárý boldy. Osy tusta «Veterinariia týraly», «Asyltuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» zańdar ázirlenip, qabyldandy. Bul zańdar sol kezeńde qabyldanǵan qyrýar qujattardyń bir parasy. Osy zańdardyń tolyqqandy júzege asýyna qajet barlyq quqyqtyq qaǵidalar, erejeler ázirlenip, iske asty. Meni tánti etken Tókeńniń erekshe zerektigi edi, sonaý 1996 jyly Amerika qurylyǵyna baryp naryqtyq ekonomika boiynsha oqyp kelgen dáristerin umytpai, elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn naryq jolyna baǵyttaýǵa ońtaily qoldana aldy. Ol kezde respýblikadaǵy ekonomikalyq ahýaldyń jai-kúii bárimizge belgili. Kóktemgi egin egý men kúzgi egin oraǵy naýqandaryn ótkizý jyrǵa ainalatyn. Osy kezeńde Tókeń el qulaǵyna áli sińispegen forvardtyq, fiýcherstik mámileler ustanymdaryn óndiriske engizip, qarjyǵa qatalaǵan sharýashylyqtardyń kúrdeli máselelerin sheshýde jańashyldyq tanytty.
Respýblika boiynsha barlyq oblysta qoldan uryqtandyrý mekemeleri toqyraýǵa ushyrap jatqanda, Taldyqorǵan oblysynda qoldan uryqtandyrý mekemesi «Asyl» jumysyn jandandyryp, ǵylymi-zertteý institýttarymen birlesip, jergilikti mal tuqymdaryn ósirýdi jańasha uiymdastyrýdy bastap ketti. Búgin kúnde respýblika aiasynda tek eki mal asyldandyrý mekemesi jumys istep jatyr, bireýi Taldyqorǵandaǵy «Asyl» mal asyldandyrý ortalyǵy, ekinshisi respýblikalyq «Asyl túlik» ortalyǵy. Eki mekemeniń de jumysyn jandandyrýǵa muryndyq bolǵan Tókeń bolatyn.
Osy oraida, Tókeńe tán ultjandylyqty atap ótken jón. Ultjandylyq eń aldymen ana tilinen bastalatynyn eskersek, Tókeń ana tilin de erkin meńgergen jan. Sózge de sheshen, utymdy sóz qoldaný alǵyrlyǵymen uǵymǵa sińimdi, sanaǵa juǵymdy tujyrymdaýlarymen ózindik qoltańbasyn somdaǵan qyzmetker. Keibir teke-tires kezinde astarly sózdermen istiń durys baǵyt alýyna tóte jol taýyp ketetin tapqyrlyq qasieti de bar.
Tókeń jahandaný úrdisine ilesken memleketimizdiń óz ereksheligine sai júie jasaý kerek ekenine tabandylyqpen eńbek etken azamattardyń sapynan tabylady. Mal sharýashylyǵy salasynda ózgelerdiń júiesin saralai otyryp, ol súrleýdi qaitalamai, óz jolymyzdy tabýǵa umtyldy. Syrttan kelgen jón-josyq pen tehnologiialardyń barlyǵy bizdi tikelei jetistikke jetkize almaitynyn jaqsy túsingen qyzmetkerlerdiń biri boldy. Shetelden kelgen tehnologiiany jete túsinbeseń, ony engizgennen qoiyrtpaq dúnie týatyny belgili, ol qoiyrtpaqta sharýalar adaspai qaitsin? Osyndai bastamalarymen dabyra jasaǵan azamattardyń jetken jetistikteri qaida?
Respýblikalyq deńgeide zamana jelisine orai, naryq talaby eskerilip, mal sharýashylyǵy boiynsha kóptegen jańa kózqarastar óndiriske jol tartty. Solardyń bir parasy: qus sharýashylyǵy boiynsha asyltuqymdy «Astana qus» sharýashylyǵy bolsa, iri qara salasynda respýblikalyq mal asyldandyrý ortalyǵy «Asyl túlik» mekemesi boldy. «Asyl túlik» qoǵamy keńestik dáýirden keiingi kezeńde uryqty tońazytýdyń jańa tehnologiiasyn (frantsiialyq «IMV» firmasynyń tásili) engizip, jas buqashyqtardy urpaǵynyń sapasy boiynsha baǵalaýdyń qazaqstandyq jolyn jasap, genomdyq tehnologiia ázirlemeleri negizinde buqashyqtardyń sanatyn erte jastan anyqtaý siiaqty birqatar jańa tehnologiialardy júzege asyrdy.
Kez kelgen jańashyldyq kóp kúmán týdyratyny belgili, osyndaida jańashyldyqty jany qalaityn Tókeń osy bastamalardy tikelei qoldap, tumsyqtyǵa shoqyttyrmady. Osy tusta qoi sharýashylyǵy boiynsha selektsiialyq-genetikalyq ortalyqtar qurý bastamasy, aýyl sharýashylyǵy maldary men ósimdikteriniń jáne mikroorganizmderdiń tektik qorynyń (genofond) Ulttyq ortalyǵyn qurý siiaqty otandyq ǵalymdardyń jetistikterin dáripteitin jáne ǵylymi jumystaryna serpin beretin jańa ustanymdaryn qoldap, barynsha kómek kórsetti. Átteń, búgingi tańda mal sharýashylyǵy salasynyń kibirtiktep, óndirimdi is atqara almai jatqanyna keibir bastamalardyń aiaqsyz qalýy da sebep boldy.
Mal sharýashylyǵy salasyndaǵy eń aýqymdy jumystardyń biri bul keń aýqymdy selektsiia ustanymdaryna súiene otyryp, mal sharýashylyǵyn damytý joldary men demeý tetikterin biregei tujyrymdama aiasynda shendestire otyryp, bir maqsatqa baǵyttaý baǵdarlamasy boldy. Osy baǵdarlama aiasynda mal sharýashylyǵynyń damýyna qajet barlyq memlekettik demeýler men qoldaýlar, selektsiialyq jumystar men mal azyqtandyrý máselelerin ǵylymi qamtamasyz etý tetikteri bir júiege toǵystyryldy. Osy tusta mal basynyń esebin dáiekti júrgizý jáne mal asyldandyrý jumysyn jandandyrý baǵytynda «keń aýqymdy selektsiianyń aqparattyq-saraptaý júiesi» ázirlendi. Búgingi tańda bul júie «mal sharýashylyǵyndaǵy aqparattyq-saraptaý júiesi» degen atpen jumysyn jalǵastyryp keledi. Ataýy anyqtap turǵandai, bul júie mal basynyń esebin ala otyryp, sol maldyń týǵannan bastap, sharýashylyqtyń esebinen shyqqanǵa deiingi (óledi, etke ótedi, satylady jáne t.b.) derekterin jinaqtap, sol aqparattardy saraptai otyryp maldyń sanatyn (asyltuqymdy mal, taýarly mal, soiys maly, t.b.) belgilep, respýblikalyq deńgeide mal basynyń esebin júrgizýdi jáne mal asyldandyrý jumystaryn avtomattandyrýdy júzege asyrýǵa baǵyttaldy.
Ortaq iste ókpe, arazdyqqa qaramai, janyn salatyn qazaq namysyn eskersek, qanshama qoldan jasalǵan qarama-qaishylyqtar, qisynsyz usynystar, qarsylyqtar týyndap jatsa da, Tókeń ózine tán qarapaiymdylyqpen bárin birlikke úndep, aýyl sharýashylyǵy mártebesin ósirýge bar bilim-qabiletin jumsady. Mine, kisilik. Rýhy myqty, ustanymy dáiekti adamnyń kishipeiildilikpen-aq kúrmeýi kúrdeli máseleni sheshe alatynyn Tókeńniń osy qaraketinen kórýge bolady.
Tóleýhan Murathanulynyń jeke basyna tán keibir erekshelikteriniń tálimdik ónegesi mol. Tókeń negizgi qujattardy jazýdy jáne aldyndaǵy qujattarǵa túzetýler engizýdi qaryndashpen atqaratyn. Osy ádetine tánti boldym, óitkeni bul keńselik qujattardy daiyndaýda óte ońtaily ádis. Men Máskeý akademiiasynda oqyp júrgenimde, ustazym Shangin-Berezovskii bizdi stýdentterdi zerthanalyq jazbalardy tek qaryndashpen jazyńdar dep úiretken edi. Birinshiden, túzetýge yńǵaily, ekinshiden sý tise nemese maldyń qany men ekskrementy (nájisi) shashyrasa, tipti himreaktivter tiip ketse de qaryndash reaktsiiaǵa túspeidi, jazýyń saqtalady deitin. Tókeń unamaǵan sózi men sóilemderin óshirgishpen óshirip, qaita jazýǵa yńǵaily jaǵyn qarastyrǵany shyǵar.
Jiyrma birinshi ǵasyr – aqparattar ǵasyry ekeni belgili, bilimińdi ushtap otyrý úshin aqparat legin oqyp qana qoimai, sanaǵa toqyp úlgerýiń jáne ony qoldanysqa engize alý kerek. Osy oraida, Tókeńniń bolmysynan boiyna daryǵan zerektigi, alǵyrlyǵy jáne ómir tájiribesimen somdalǵan iskerligine tánti bolasyń. Qandai kúrdeli másele bolsa da, sol problemaǵa tereń boilap, sheshimin taýyp, ýaqytty qadirlei biledi. Shiraq qimyly, júris-turys ádebi, kishipeiildiligi, artyq sóz aitpaýy kez kelgen qyzmetkerge úirenýge turarlyq ónegeli qasiet. Kez kelgen qoǵamda memlekettiń órkendeýine, belgili bir salanyń óristeýine ziialy adamdar yqpal etedi. Árine, ziialy qaýym degenimiz – saýatty ǵana emes, bilimdiligimen qatar qoǵamdyq damýdyń zańdylyǵyn túsinetin, atqaratyn qarekettiń nendei nátije bere alatynyn baǵdarlai alatyn, sheshýshi sátte soǵan baǵyt bere alatyn qairatkerler. Osy turǵydan Tókeń ziialy qaýymnyń beldi múshesi der edim.
Ata-anasyna degen súiispenshiligi, jaryna degen shynaiylyǵy, balalaryna degen meiirimi ádepti adamnyń adamgershilik qasietin asqaqtatyp turǵandai. Qym-qýyt jumys, qarbalas sharýa bastan assa da, ata-anasyna kóńil bólýdi áste esten shyǵarmaityn júregi názik jan. Ápkesi, ini-qaryndastaryna degen yqylasy, olarǵa kórsetken aǵalyq izeti baýyrmaldyǵyn dáriptegendei. Jalpy, aǵaiyn-týysqa ǵana emes, dos-jarany bar, barsha adam balasyn qadirlei bilý Tókeńniń negizgi ustanymy siiaqty. Týmysynan boiyna bitken qarapaiymdylyǵyna sai, eshqashan adamdarǵa jasaǵan qamqorlyǵyn dabyra etpeitin, qazaqy ádeppen syilastyqqa júginetin. Árdaiym kishipeiildilik kórsetýimen kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn jaqsy qasietke ie.
Synaptai syrǵyǵan ýaqyt. Búgin mine, Tóleýhan Murathanuly aýyl sharýashylyǵyna qosqan orasan úlesimen, qyzmettegi bekem bedelimen, aǵaiyn jáne dos-jaran arasyndaǵy abyroiymen, eline degen aq peiilinen aýytqymai 70-ke kelip otyr. «Aitaryńdy aityp ket, aita almassyń qaityp kep» degendei maqtaý men madaqtaýdy asa qajet etpeitinin bilsem de, qasymyzda júrgen aǵa qairatkerdiń ózindik álemine úńilgendi, baiqaǵanymdy kópshilikpen bóliskendi jón kórdim. Asyldy baǵalai bilý de, aǵalardy aǵalai bilý de meniń inilik paryzym dep sanaimyn. Danyshpan Abai «Jaqsy bolsań, jaryqty kim kórmeidi» degen emes pe, jaqsysyn jadynda saqtaǵan halyqtyń urpaǵymyz ǵoi.
Tóleýhan Murathanulyna tán azamattyq asyldyqtyń bir kórinisi jas jetti, qairat ketti dep zeinetke ketip, otbasynda qamalmai, áli de eline qyzmet etýin jalǵastyryp, sharýalardyń shashyrap jatqan sharýasyn ortaq múddege toǵystyrýdyń tiimdi tásilderin óndiriske engizýdi júzege asyrýda. Búgingi tańda Qazaqstanǵa tán jeke sharýalardyń óz sharýalaryn ózderi kúittegen kúiki tirligine, kooperatsiia tetikteri arqyly dem berip, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýǵa jumyldyrýdyń ońtaily joldaryn saralaý jolynda. Qazaqstannyń egemendik alǵan kezeńinde mal sharýashylyǵy salasynyń naryqtyq ekonomikaǵa erkin boilaýyna muryndyq bolǵan Tóleýhan Murathanulynyń bilimi men biliktiligi sharýalardyń yntymaǵyn uiytatyn tegeýirindi tetikterdi igerýge de jetetinine senimdimin. Alla aǵamyzǵa qýat bersin! Árdaiym jańashyl izdenisterdiń ortasynda mańdaiy jarqyrap júre berýine tilektespin! Ómir jolyndaǵy jetinshi beles qutty bolsyn!
Aibyn TÓREHANOV, professsor
