Astanada L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń jaratylystaný fakýltetinde atomshy mamandar, ǵalymdar, ekologtar, quzyrly memlekettik organ ókilderi jáne basqa da sarapshylar bas qosqan «AES-tiń ekologiiaǵa jáne qorshaǵan ortaǵa áseri qandai?» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Ony «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» kompaniiasy men EUÝ birigip uiymdastyrdy.
Qazir elimizdegi alǵashqy AES-tiń salynatyn orny anyqtalǵandyqtan, onyń ekonomikalyq negizdemesi, iaǵni ózin-ózi aqtaý mehanizmi naqty qarastyryla bastady. Ony máseleniń qarjylyq jaǵy dese de bolady.
«Ázirshe, boljammen eki reaktory bar 1 AES-ti bir orynǵa ornalastyrýdy ǵana qarastyryp otyrmyz. Reaktor kóp bolǵan saiyn qurylystyń jalpy quny da arzanyraq bolady. Al AES qurylysynda birinshi blok barlyq ýaqytta da ekinshisine qaraǵanda qymbatqa túsedi», - dep túsindirdi, Energetika ministrliginiń Atom energetikasy jáne ónerkásip departamenti direktorynyń orynbasary Gúlmira Mursalova.
«Óitkeni, ekinshi bloktyń qurylysy kezinde tájiribe de, jobalyq-smetalyq qujattama da, daiyn alań da, qandai da bir infraqurylym da bolady. Sondyqtan naqty somasyn aitý múmkin emes. Degenmen, álemdik tájiribede eki energoblokqa 10-12 mlrd dollar etedi. Mundai tájiribe bar. «Samuryq-Qazyna» qorymen birge áleýmettik saýalnama júrgizildi. Jalpy, halyq tarapynan AES qurylysyna qatysty oń pikir bar»
[caption id="attachment_89356" align="alignnone" width="1374"]
«Qazaqstan atom elektr stantsiialary» JShS Atom energetikasy basqarmasynyń jetekshi injeneri Qumar Áýsenovtiń sózinshe, «Samuryq-Qazyna» qoryna qarasty ulttyq atom kompaniiasy AES qurylysy jobasymen bes jyldan beri ainalysyp keledy. Bul másele elektr qýatynyń tapshylyǵyna bailanysty kóterilip otyr.
«Biz kóptegen jobany qarap shyqtyq, kriteriiler qurastyrdyq, baǵaladyq. 2019 jyly biz 9-ǵa jýyq kompaniiaǵa suranys jiberdik. Olardy ishinde bizge AQSh, Resei, Ońtústik Koreia, Qytaidan 5 kompaniia jaýap berdi»
Qumar Áýsenov osy tórt eldiń beibit atom tehnologiialary bir-birine uqsas ekenin aitady. Barlyǵy qaýipsiz. Apat modeldeý boiynsha 10 million jylda shamamen 1 ret qana bolýy múmkin.
«Qazirdiń ózinde bizde 1 gigavatt shamasynda energiia tapshylyǵy bar. Negizgi senimdi energiiany tek atom elektr stantsiialary qamtamasyz ete alady. Árine, jylý stansalary bar, biraq olar kómirtekti shyǵarady, - dedi, Qumar Áýsenov.
Energetika salasy mamandarynyń boljamynsha, Qazaqstanda bolashaqta energiia tapshylyǵy kútip tur. Oǵan óndiris pen adam sanynyń ósýi sep bolady. Bazalyq, turaqty generatsiia qajet. Kún men jel stantsiialary oǵan jaramaidy. «Qazaqstan atom elektr stantsiialary» JShS Atom energetikasy bólimi injeneri Asýan Siiabekovtiń aitýynsha, ondai generatsiiany biz AES-ten jáne jylý elektr stansalarynan ala alamyz. Qazirgi kezde JES máselelerine keletin bolsaq, olarǵa ózderiniń kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryna bailanysty investitsiia tartý, qarjylandyrý máseleleri kúrdeli bolyp tur. «Sol sebepti de «jasyl energetika» kózi retinde atom elektr stansalaryn qarastyramyz», - deidi, Asýan Siiabekov.
[caption id="attachment_89359" align="alignnone" width="1374"]
«Qazirgi kezde álemde 430-ǵa jýyq AES jumys istep tur. Árine, osy kezge deiin apattyq jaǵdailar boldy. Biraq ol kezdegi reaktorlar búgingi kúni jańartyldy. Qansha jyl ótti, iaǵni jumys ótili kóp. Qazir sol AES-terdiń jańa býyny shyǵyp jatyr. Sol sebepti Qazaqstan tek qana jańa býyndy 3+ reaktorlaryn qarastyrady. Onyń ekologiiaǵa da áseri zerttelgen. Mysaly, apattyq jaǵdai bolsa, onda radioaktivti qaldyqtardyń qorshaǵan ortaǵa, qasyndaǵy ósimdikterdiń, janýarlar álemine taralýyna bailanysty zertteý júrgizildi. Iaǵni, apat bolǵan jaǵdaida ol syrtqy ortaǵa shyǵyp ketpeidi»
Al Eýraziia Ulttyq ýniversiteti Qorshaǵan ortany basqarý jáne injiniring kafedrasynyń meńgerýshisi Raihan Beisenova: "Ár balama energiia kóziniń paidaly jáne ziiandy jaqtary bar. Sonyń ziiany azyn qarastyrý kerekpiz. Ózimizde shikizat bolǵandyqtan, atom elektr stantsiiasy bizge qolaily energiia kózi dep aitýǵa bolady", - deidi.
AES-ti salý sheshimi qabyldansa, onyń qurylysy keminde 10 jylǵa sozylady. Biraq qurylysty bastamai turyp, Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev atom energetikasynyń mańyzdylyǵyn halyqqa kásibi túrde túsindirý týraly óte mańyzdy tapsyrma bergen bolatyn. Qazir atomshy mamandar osy aǵartýshylyq jumysty abyroimen atqaryp keledi.
