Bas shaharda ótken halyqaralyq basqosýdyń naǵyz dialog alańy deýge laiyq boldy, onyń missiiasy da aiqyn. Birinshiden, álemde bolyp jatqan túrli geosaiasi jáne basqa da jaǵdaidy ashyq talqylaý, ortaǵa salý; Ekinshiden, álem elderiniń aldynda turǵan negizgi qiyndyqtar men daǵdarystardy anyqtaý jáne sheshý joldaryn aqyldasý; Úshinshiden, ózara yntymaqtastyq rýhynda dialog arqyly osy syn-qaterlerge qarsy turý; Tórtinshiden, kópjaqtylyqtyń jalpy mádenietin jańartý jáne qalpyna keltirý; Besinshiden, beibitshilik, progress jáne yntymaqtastyq úshin kúres sharalaryn kúsheitý ári osy múddege basymdyq berý.
Jiynda Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Bul forým bizge burynǵydan da qajet bolyp turǵan ýaqytta – buryn-sońdy bolmaǵan geosaiasi shielenis kezinde belsendilikti arttyrýǵa tikelei yqpal etedi. Tiri qalý úshin jahandyq júie elita úshin emes, beibitshilik pen gúldenýdi qamtamasyz ete otyryp, barlyǵy úshin jumys isteýi kerek», - degeni sondyqtan. Ol osy otyrysta Birikken Ulttar Uiymy qurylǵannan beri salynǵan álemdik tártiptiń irgetasy týraly da áńgime qozǵady. Álemdik tártip irgetasynyń joiylý úderisine kýá bolyp otyrǵanymyzdy aitty.
Sondai-aq Qasym-Jomart Kemeluly 30 jyldan keiin bizdi bóletin burynǵy "blok" oilaýynyń qaita oralǵanynyń kýási bolyp otyrǵanymyzdy jetkizdi. Bóliný kúshteri tek geosaiasi oiyndarǵa qatysty emes. Onyń ekonomikalyq astary da bar. Ekonomikalyq saiasattyń ózi ashyq túrde qarý retinde qoldanylady. Bul konfrontatsiiaǵa sanktsiialar men saýda soǵystary, maqsatty qaryz saiasaty, qarjy kózderine qoljetimdilikti shekteý nemese olardan oqshaýlaý jáne investitsiialardy baqylaý kiredi.
«Osy faktorlar birigip sońǵy onjyldyqtardaǵy jahandyq beibitshilik pen órkendeý negizdelgen erkin saýda, jahandyq investitsiia, innovatsiia jáne adal básekelestik syndy irgetastardy birte-birte buzady», - dedi Qazaqstan prezidenti. Bul degenimiz, óz kezeginde áleýmettik shielenisti, memleketterdiń ishki qarym-qatynasyn jáne olardyń arasyndaǵy alaýyzdyqty týdyrady. Al mádeniet pen qundylyqtardaǵy alshaqtyqtardyń keńeiý tendentsiialary ekzistentsialdy qaýipterge ainaldy.
«Bul, óz kezeginde, sońǵy qarýlarǵa, saiyp kelgende, eshnársege kepildik bermeitin qorǵanys shyǵyndarynyń ulǵaiýyna itermeleidi. Buǵan jarty ǵasyrda alǵash ret bizdiń aldymyzda jańa qarý-jaraqtardy satyp alýdyń keleshegi bar ekendigi de dáleldeidi. Osynyń barlyǵy klimattyń ekzistentsialdy ózgerý qaýpine shuǵyl túrde nazar aýdarý qajet kezde bolyp otyr», - dedi Memleket basshysy.
Prezident aitqan negizgi oi – geosaiasi qysym faktorlary elderdi bir-birinen alshaqtatsa, memleketter jaqyndasý, ózara árekettesý, yntymaqtasý, bir-birine jaqyndaý úshin aiqyn da qýatty imperativ aldynda tur. Osyndai ýaqytta Astana halyqaralyq forýmy bul úrdisti keri qaitarýdyń taǵy bir múmkindigin beredi. Tek kezdesip, keńesip, problemalarymyz, alańdaýshylyqtarymyz ben úmitterimiz týraly ózara shynaiy bolý arqyly halyqaralyq qoǵamdastyq bul máselelerdi sheshe alady. Tek osylai ǵana biz ortaq bolashaǵymyzdy qalyptastyra alamyz jáne bárimiz úshin neǵurlym turaqty, ádil jáne gúldengen álemdi birtindep qurýǵa orala alamyz.
Qazaqstan Prezidenti basqa elderdi 2026 jyly BUU jáne basqa da halyqaralyq uiymdardyń qamqorlyǵymen Qazaqstanda aimaqtyq klimattyq sammit ótkizýdi usyndy. Bul oraida, elimiz jasyl ekonomikanyń orasan zor múmkindikterin usyna alady jáne jańartylatyn energiia habyna ainala alar edi. Degenmen, ýaqyt biz jaqta emes. Bizge qajetti jyldamdyqpen jasyl ekonomikany dekarbonizatsiialaý jáne qurý úshin resýrstar men seriktestik qajet. Onyń aitýynsha, jahandyq klimattyq tótenshe jaǵdai bizdiń ózara táýeldiligimiz ben taǵdyrymyzdyń ortaqtyǵynyń eń aiqyn mysaly bolyp tabylady. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta bir-birimizben bailanystymyz.
«Osy shyndyqty eskere otyryp, qalai birge jumys isteý kerektigin anyqtaǵandar tabysqa jetedi, al istei almaityndar sátsizdikke ushyraidy. Kópjaqtylyqty negizdeitin BUU printsipteri men qundylyqtary bul máseleni sheshýdiń eń tiimdi joly ǵana emes, jalǵyz tásili. Bul Astana halyqaralyq forýmynyń ustanymdary, ziiatkerlik tamyry – ortaq máselelerdi sheshý jáne yntymaqtastyqqa, damýǵa jáne ilgerileýge umtylý úshin dialog alańy», - dedi Qazaqstan Prezidenti.
Onyń dereginshe, Ortalyq Aziianyń eki uly ózeni – Syrdariia men Ámýdariiadaǵy sý deńgeii 2050 jylǵa qarai shamamen 15 paiyzǵa tómendeidi. Aimaqtaǵy ekologiialyq apattyń aldyn alý úshin basqa elder Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryn qoldaýǵa kóbirek qarajat bólý qajet. Sý máselesi men klimattyń ózgerýi bir-birimen tyǵyz bailanysty. Ortalyq Aziia - sý qaýipsizdigine tek tyǵyz yntymaqtastyq pen tiimdi tańdalǵan birlesken sharalar arqyly ǵana qol jetkizýge bolatyn aimaq.
Qasym-Jomart Toqaevtyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan geosaiasi silkinisterge qaramastan, Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq lokomotiv qyzmetin jalǵastyryp jatyr. Óitkeni, elimiz ejelden Shyǵys pen Batystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń toǵysqan jeri. Bul forým kóp jaǵynan uly Eýraziia dalasynyń mádenieti men tarihyna sáikes keledi.
Sonymen, Memleket basshysy Qytaidy Eýropalyq Odaqpen bailanystyratyn Orta dáliz nemese Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytyn mysalǵa keltirdi, bul saýda men investitsiia úshin jańa múmkindikter ashady.
«Bul baǵyt Úndi muhity arqyly júk tasymaldaý ýaqytyn eki esege derlik qysqartady. Men sondai-aq Qazaqstannyń ekonomikalyq damýǵa jáne aimaqishilik bailanystardy nyǵaitýǵa yqpal etetin "Bir beldeý, bir jol" bastamasyndaǵy sheshýshi rólin atap ótkim keledi. Biz búgin osynda otyrǵan memleketter men adamdar arasyndaǵy fizikalyq ózara bailanysty nyǵaitýǵa, sondai-aq seriktester men dostar retinde bizdiń qaýymdastyqtar arasyndaǵy bailanystardy keńeitýge umtylamyz. Osy faktorlardyń barlyǵyn eskere otyryp, búgingi kúni Qazaqstan shyn máninde jahandyq, eń bastysy, senimdi saýda-ekonomikalyq memleket dep aita alamyz», - dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Ol Almatyda BUU-nyń Ortalyq Aziia men Aýǵanstannyń ornyqty damý maqsattarynyń óńirlik ortalyǵyn qurýdy usyndy. Sebebi, bizdiń elimiz beibitshilik pen halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaitý jolynda árqashan bar kúsh-jigerin jumsap keledi. Biz iadrolyq qarýsyzdanýdy tabandy túrde jaqtaimyz jáne Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty ustanamyz. Bizdiń elimiz Siriia daǵdarysyn sheshý úshin Astana beibitshilik protsesine bastamashy boldy. Elordamyz álemdik dinder kóshbasshylarynyń sezderi ótetin turaqty orynǵa ainaldy. Qazaqstan Aýǵanstandaǵy gýmanitarlyq daǵdarysty eńserýge belsene qatysyp otyr.
«Shtab-páteri Astanada ornalasqan Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary keńesi aimaqtyq jáne jahandyq problemalardy sheshýdiń bedeldi tetigine ainaldy. Biz Aýǵanstandaǵy gýmanitarlyq daǵdarysty eńserýge belsene atsalysýdamyz. BUU qamqorlyǵymen aýǵan halqyna jan-jaqty kómek kórsetýdi budan ári arttyrý qajettigin de atap ótkim keledi. Osy turǵyda Almatyda BUU-nyń Ortalyq Aziia men Aýǵanstannyń turaqty damý maqsattarynyń óńirlik ortalyǵyn qurý mańyzdy», - dep túsindirdi saiasatker.
«Meniń kredom anyq tujyrymdalǵan: zańdylyq pen tártip. Bul «Jańa Ádil Qazaqstandy» qurýdyń berik irgetasy. Biz óte qysqa merzimde institýttarymyzdy reformaladyq, prezidenttiń ókilettikterin shektedik, Konstitýtsiiaǵa ózgerister engizdik, saiasi jáne ekonomikalyq júielerdi qaita iske qostyq, sybailas jemqorlyqtyń tamyryn joidyq», - dedi Memleket basshysy. Onyń pikirinshe, qazirgi Qazaqstan eki jyl burynǵydan ózgeshe.
Osy tarihi halyqaralyq basqosýǵa qatysty metsenat, kásipker Nurlan Smaǵulov BAQ-ta oiyn tarqatqan. Ol bizdi óńdeý ónerkásibi, mashina jasaý salalaryndaǵy indýstrialdy jobalar qyzyqtyratynyn jetkizdi. Biz úshin qazir ideologiialyq turǵydan Jańa Qazaqstandy emes, biznes turǵysynan Jańa Qazaqstandy pozitsiialaý óte mańyzdy. «Biz kóptegen jobalardy júzege asyra alamyz. eýraziialyq keńistikte, atap aitqanda, óńdeý ónerkásibinde memleket óziniń munai dollarlaryn qaita baǵyttap, indýstriialandyrýǵa aqsha quiǵysy keledi. Men sarapshylardyń muny óte oń baǵalap, bizdiń eldegi óte úlken áleýetti kórip otyrǵanyn baiqadym», - dedi ol.
Al Armeniianyń ókili, jýrnalist Gevorg Melikiannyń pikirinshe, qazirgi álemdegi jahandyq problemalar men syn-qaterlerdiń sany azaimai otyr. Mundai forýmdar turaqty beibitshilikti, yntymaqtastyqty, ózara tiimdi qarym-qatynastardy, boljamdylyqty jáne qaýipsizdikti ornatýǵa múddeli barlyq elderge qajet.
«Astana halyqaralyq forýmy – bailanystardy ornatýǵa, túrli sýbektiler arasyndaǵy ózara is-qimyldy nyǵaitýǵa jáne tiimdi jáne kópjaqty dialogty tereńdetýge baǵyttalǵan jaqsy alań, ásirese halyqaralyq qatynastar júiesindegi poliarizatsiianyń kúsheiýi, derjavalar arasyndaǵy jalǵasyp jatqan strategiialyq básekelestik jaǵdaiynda taptyrmaityn orta», - dedi Armeniia ókili. Onyń paiymynsha, forým dialogqa, tájiribe almasýǵa jáne dostastyqqa yqpal ete otyryp, BUU, EQYU-men qatar balamaly alańǵa ainalyp, innovatsiialyq, standartty emes, sonymen birge praktikalyq sheshimderdi tabýǵa kómektese alady.
Gevorg Melikian sondai-aq Qazaqstannyń ejelgi Jibek jolynan beri Shyǵys pen Batys arasyndaǵy kópir retinde qalyptasyp kele jatqanyn atap ótti. Elimiz Eýraziianyń qaq ortasyndaǵy strategiialyq geografiialyq orny jáne halyqaralyq arenadaǵy kópir salýshy retindegi bedeli mańyzdy ról atqarady. Astana halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdikti belsendi túrde ilgeriletý úshin mańyzdy jahandyq forýmdar men platformalar qurý arqyly da óziniń geostrategiialyq pozitsiiasyn júzege asyrýǵa umtylýda. Astana syrtqy saiasaty arqyly barlyq eldermen oń qarym-qatynasty saqtai otyryp jáne álemde ózderiniń táýelsiz ustanymdaryn nyǵaita otyryp turaqtylyǵyn berik etti.
«Qazaqstan ózin beitarap jáne beibitshil memleket retinde kórsetedi, janjaldardy eńserý men ymyrashyl sheshimderdi tabý boiynsha diplomatiialyq kúsh-jigerdi belsendi júrgizedi. Sondai-aq el kóppoliarly álemdi damytýǵa jáne barlyq memleketterdiń ekonomikalyq ári áleýmettik damýy úshin qolaily jaǵdailar jasaýǵa umtylýda. Sonymen qatar aimaqtyq jáne halyqaralyq uiymdarǵa belsendi qatysýymen, sondai-aq halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaitýǵa, energetika jáne turaqty damý salasyndaǵy yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan bastamalardy qoldaýymen erekshelenedi», - dedi Gevorg Melikian.
Forým alańynda ekijaqty kelissózder zaldary qyzmet etti. Olardyń barlyǵy V2V, B2G, B2C jáne t.b. ornalasqan. Apple, Google, Amazon siiaqty amerikandyq IT kompaniialarymen ótken biznes-forým da tabysty uiymdastyryldy deýge negiz bar. Óitkeni, Qazaqstanǵa batys, ońtústik-shyǵys kompaniialary úlken qyzyǵýshylyq tanytty.
