Hat avtorlary Kókjyra aýylynyń turǵyndary "Eleke sazyndaǵy" qabirlerdiń qaita kómilýin jáne qazba jumystarynyń dereý toqtatylýyn talap etken.
"Arýaqtardy tynyshtandyrý úshin qazylǵan qabirler qaita jabylyp, alynǵan súiekter quran oqylyp ornyna jerlený kerek. Kórdi qaita ashý úlken kúná.
Búginde altyn izdep, súiekterdi qaita orynyna qoimaý sebepti, aýyl kóleminde ár túrli oqys oqiǵa oryn alýda. Osy aýyldyń ózinde ǵana ózine-ózi qol jumsaý (sýitsid) 3 jaǵdai oryn alsa, 2019 jyly sebepsiz ýiden shygyp 3 adam joǵaldy, 1 adam qaitys bolyp, 2-ýi tabyldy.
Molda Aidynnyn balasy 2 ret joǵalyp, ázer tabyldy. Eshkaisysy ne sebep bolǵanyn túsindire almaidy, osy taqaý arada aýyldyń bir jas kelini joǵalyp, býkil aýyl, aýdan izdep ázer tabyldy. Sońǵy kezde osy aýyl tóńireginde jol apattary kóptep oryn alýda. Sol apat saldarynan bir úiden 3 adamǵa deiin qaza tapty. Adamdar arasynda psihikalyq aýrýy barlar kóbeie bastady. Búginde osy aýrýmen aýylda 22 adam esepte tursa, 3-i bala.Nevrologiialyk aýytqýmen 23 adam esepke týrsa, 4-i bala", – deidi Kókjyralyqtar.
Álbette aýyl azamattarynyń aryz-talaby oryndy. Alaida arheologiialyq jumystardyń ózi zańdylyǵy bolaryn eskersek, bul arada turǵyndar men ǵylymi-zertteý tobynyń arasynda túsinbeýshilik oryn alǵandai. Ótken tarihymyzdy aqiqatyn ashýda qazba jumystarynyń qajettiligi daý týǵyzbaidy.
Turǵyndar janaiqaiyna ǵalymdardyń alyp-qosary bar ma?
Dalanews.kz osy oraida Nazarbaev ýniversitetiniń ǵylymi qyzmetkeri Aidyn Júnishanovqa habarlasqan bolatyn.
Ǵalym «Árýaqtardy kúńirentpeiik!» degen prezident atyna joldanǵan hatpen tolyq tanysypty.
Birinshi kezekte eskerer jait:
Aidyn Júnishanovtyń aitýynsha 4-5 jyl buryn "Eleke Sazy" qorymyndaǵy tarihi jádigerlerdiń qoldy bolǵan birneshe faktisi tirkelgen. Ol kezde qorymdy zertteý isi qolǵa alynbaǵan bolatyn. Artynsha bul iske oblysy ákimi Danial Ahmetov aralasyp, qorym qorǵaýǵa alynyp, qazba jumysy bastalyp, ury-qarynyń sýyt júrisi sap tyiylǵan.
"Halqymyz ejelden arýaqty syilaǵan halyq. Qaitys bolǵan ata-babalarynyń rýhtaryna únemi quran oqyp, arttarynan sadaqa berip, jatqan jerleri jaily, topyraqtary torqa bolsyn dep duǵasyn jasap, jyly sózdermen eske alady.
2015-2016 jyldary "Eleke Sazy" jazyǵyndaǵy diametri 120 m, biiktigi 5 m bolatyn, qorymdaǵy eń úlken patshaly obany arnaiy tehnikanyń kómegimen tonap, saq mádenietiniń jarqyn óner týyndylaryn qara naryqqa shyǵarý faktisi tirkeldi. Artynsha arheologtar dabyl qaǵyp, oblys ákimi Danial Kenjetaiulynyń qoldaýymen 2018 jyly "Eleke Sazy" qorǵanyndaǵy arheologiialyq eskertkishterdi zertteý isi qolǵa alyndy", – deidi Aidyn Júnishanov.
Ǵalymnyń aitýynsha, eger bulai bolmaǵanda "Eleke Sazyndaǵy" tarihi-mádeni mura ári qarai da tonalyp, «Altyn adam» dep tanylǵan jádigerimiz óner jaýharynyń qataryna qosylyp, mýzeiler tórinen oryn almas edi.
"Tek, obalardy tonaýdy kásip etip, jyltyraǵan altynǵa qyzyqqan shaǵyn toptyń oljasyna ǵana ainalýymen shekteler edi", – deidi maman.
Aita ketelik "Eleke Sazyda" búginde saq, túrki zamanynda turǵyzylǵan 300-den asa eskertkish tirkelgen.
Al tonaýshylyq áreketter tek 2015-2016 jyldarmen qana shektelmei, 2018-2019 jyldary da qaitalanǵan.
"Oblys ákimi Daniial Ahmetovtyń bastamasymen júzege asqan «Shyǵystaǵy arheologiialyq zertteýlerdi damytý» baǵdarlamasy aiasynda Qazaqstandaǵy kóne túrkilerdiń jalǵyz qaǵandyq kesheninde arheologiialyq zertteý júrgizý arqyly qazaq eliniń bastaýynda turǵan saq, ǵun, túrki dáýiriniń tarihyna qatysty málimet alýǵa múmkindik týdy.
"Eleke sazyndaǵy" eskertkishterdi zertteý arqyly uzaq jyl boiy sheshimin tappai kele jatqan 3 myń jyldyq tarihy bar kóne dáýirdegi kóshpeli mádeniettiń qalyptasýy aimaǵyn anyqtaý múmkindigi týdy.
Qazaq jerindegi kóshpeli mádeniettiń qalyptasý ortalyqtarynyń biri - Tarbaǵatai baýraiy bolǵandyǵy, bul aranyń 7 ǵasyrda alyp aýmaqta imperiia qurǵan Batys túrki qaǵanatynyń ortalyǵy bolǵandyǵy osy - "Eleke sazynyń" tórinen oryn alǵan qaǵandyq aishyqtap otyr", – deidi ǵalym.
Onyń atap ótkenindei el kóleminde júrgiziletin barlyq arheologiialyq zertteý jumysy QR Tarihi-mádeni mura obektilerin qorǵaý jáne paidalaný týraly zańynyń aiasynda júzege asyrylady. Osy zańnyń «Arheologiialyq jumystardy júzege asyrý» 36- babynda kórsetilgen talaptar negizinde zertteý jumystary atqarylady.
"Qazba jumystary aiaqtalǵannan keiin barlyq zerttelgen nysandar qaita kómilip, topyraqtary shyǵarylady. Qazba barysynda tabylǵan barlyq arheologiialyq jádigerler onyń ishinde osteologiialyq materialdarǵa arnaiy rettik nómiri beriledi.
Ashyq hatta shashylyp qalǵan súiekke qatysty málimet, zertteý jumysynyń barlyq kezeńderin bilmegennen týyndap otyrǵan qate pikir.
"Eleke Sazy" Tarbaǵatai taýynyń joǵarǵy beldeýinde ornalasqandyqtan, ol jerdegi jaýyn-shashyn taýdyń etegine qaraǵanda kóp bolady. Jańbyrly kezderde arheolog mamandar zerttelý ústindegi obalardyń qabir shuńqyrlarynyń betterin sýdan, kún kózinen qorǵaý úshin jaýyp qoiady", – deidi maman.
Úshinshi eskerer jait:
Ǵalymnyń pikirinshe "Eleke sazyndaǵy" arshylyp alynǵan qundy derekterdiń nátijesinde saqtardy qazaqqa jaqyndatpai, olardyń tegin úndi-irandyqtarǵa teńep, ózderin tarih sahnasynan joǵalyp ketti dep qalyptasqan eýrotsentristik kózqarasqa toitarys berilgen.
"Eleke sazy" qorymynan tabylǵan súiekterdi genetikalyq saralaý nátijesi halqymyzda qalyptasqan «jeti ataǵa deiin qyz alyspaý» qaǵidasynyń qalyptasýy bizdiń zamanymyzǵa deiingi I myńjyldyqta kóshpeli halyqtardyń salt-dástúrlerinde paida bolǵandyǵyn negizdep berdi.
Babalarymyzdyń ótken tarihyn tolyqqandy zerttep, jańǵyrtý arqyly Uly Dalanyń naq murageri ekendigimizdi dáleldeimiz. Ol maqsattarǵa arheologiia ǵylymynsyz jete almaimyz", – deidi maman.
Ǵalym bul oraida hatta jazylǵan Kókjyradaǵy túsiniksiz, tylsym oqiǵalarǵa qatysty oiyn ortaǵa saldy. Hatta aty aitylǵan Aidyn moldanyń oidan shyǵarylǵany anyqtaldy.
"Altyn adam" tabylǵannan keiin Kókjyra aýylynda oryn alǵan «tylsym» faktilerdiń shynaiylyǵy dáleldeýdi qajet etedi.
Mysaly, Kókjyra aýylynda eshqandai da Aidyn degen molda joq ekendigi, "joǵaldy" degen balanyń ákesi osydan birneshe jyl aldyn Aqsýatqa kóship ketkendigi, ol balanyń burynnan sál naýqastaý bala ekendigi anyqtaldy.
Sondyqtan da, kórsetilgen faktiler arnaiy mekemeler tarapynan tekserilip, shynaiy baǵasy berilse degen talap-pikirimiz bar", – deidi maman.
Aidyn Júnishanovtyń aitýynsha "Eleke sazyndaǵy" zertteýlerge elimizdiń beldi arheologtary ǵana emes, álemge tanymal genetik Leila Býlatova óz úlesin qosýda. Olardan ózge Túrkiiadan álemdik túrkitaný ǵylymynyń kóshbasynda turǵan Ahmet Tashaǵul, 150 jyldyq tarihy bar Reseidiń Materialdyq mádeniet institýtynyń N. Bokovenko bastaǵan mamandary kelip qorymdaǵy zertteý jumystaryna qatysty aqyl-keńesin aitqan.
"Arheolog mamandar obanyń syrtqy jáne ishki qurylystaryn tutas bir arheologiialyq keshen retinde qarastyrady.
Sondyqtan da, qazba jumystarynyń barysynda mamandar konteksten ajyrap qalmaýy úshin ár tastyń orynynda jatýyna úlken mán beredi.
Ejelgi zamanda obany turǵyzǵanda ár tasty óz ornymen qoiǵandyǵy belgili. Búginde "Eleke sazynda" ashyq aspan astyndaǵy mýzei ashýdyń tujyrymdamasy daiyndalyp jatqan shaqta obanyń árbir konstrýktsiialyq bólshekteriniń mańyzdylyǵy arta túsýde.
"Eleke sazy" Qazaq tarihynda úlken oryn alatyn eskertkish. Qazaqstandy álemge tanytatyn Esik, Botai, Berel siiaqty tarihi-mádeni mura eskertkishteriniń qatarynda nyq oryn alǵan keshen. Ony kózimizdiń qarashyǵyndai qorǵaý- abyroily boryshymyz.
Oblys ákiminiń "Eleke sazyna" birneshe ret baryp, qatal kúzet qoiýýy sol jańashyrlyqtan týyndaǵan áreket.
Qara kúzde qural-saimandaryn daiyndap "Eleke sazyndaǵy" kóne eskertkishterdi tonaýǵa qulshyna kirisetin tonaýshylardyń áreketterin aldyn-alý maqsatynda jasalǵan tosqaýyl amal dep qabyldaý kerek, – deidi ǵalym.