Qazaqstan sońǵy jyldary ekonomikanyń barlyq salasyn tsifrlyq tehnologiialarmen qamtý isin shyndap qolǵa aldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń biylǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jol qurylysy, onyń sapasy máselesin qozǵai otyryp, bul salaǵa da tsifrlyq damý turǵysynan tyń serpin kerek ekenin atap ótti. Bul rette Túrkistan oblysynda da joldar boiyn, eldi mekender arasyn, aýyldardy internetpen qamtýdy kózdegen tsifrlandyrý úderisi ózge óńirlerden kesh qalyp jatqan joq.
Barlyq jolǵa qatysty aqparat bolýy kerek
Biylǵy Joldaýda «Árine, munda sannan góri sapa mańyzdyraq. Sol úshin innovatsiialyq zamanaýi ádis-tásilderdi keńinen qoldanǵan abzal. Bul jumysqa qoǵamdyq baqylaýdy kúsheitý úshin biryńǵai tsifrlyq platformany iske qosqan jón. Onda barlyq joldy, sonyń ishinde, qala aýmaǵyndaǵy joldardy salýǵa jáne jóndeýge qatysty aqparat bolýy kerek.
Qazaqstan tsifrlandyrý salasynda qol jetkizgen jetistikterin eselei túsýge tiis. «Elektrondy úkimet» platformasyna jasandy intellekt tehnologiiasyn barynsha engizý qajet. Qazaqstan jasandy intellektini keńinen qoldanatyn jáne tsifrlyq tehnologiialardy damytyp jatqan elge ainalýǵa tiis. Bul – Úkimettiń basty mindetiniń biri. Parlament depýtattaryn osy jumysqa atsalysýǵa shaqyramyn», degen Prezident kelesi jyly Astanada Jasandy intellekt ulttyq ortalyǵyn iske qosý kerektigin de aita ketti.
Memleket basshysy bul ortalyq oqýshylar, stýdentter, ǵalymdar jáne kásipkerler úshin árdaiym ashyq bolatynyn da jetkizdi.
Túrkistandyqtar sapaly internetpen qamtylyp jatyr
Tsifrlandyrý úderisi elimizdegi úlken ekonomikalyq áleýetke ie, halyq tyǵyz ornalasqan Túrkistan oblysynda da jaqsy jolǵa qoiylyp kele jatyr.
Máselen biyl shekara boiyndaǵy joldar men sol mańda ornalasqan aýyldar joǵary jyldamdyqqa ie internetke qosyldy.
Osyǵan orai ótken aida aimaq turǵyndaryn joǵary jyldamdyqty internetpen qamtý máseleleri qozǵalǵan jiyn ótti.
Osy baǵyt boiynsha «Qazaqtelekom» AQ-nyń seriktesi «OK Telecom» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi men Túrkistan oblysy tsifrlandyrý, memlekettik qyzmetter kórsetý jáne arhivter basqarmasy ókilderi osy másele tóńireginde biraz kelisimge keldi.
Taraptardyń kelisimderi negizinde qazirgi tańda Saryaǵash aýdany aýmaǵyndaǵy Dostyq-2 shekara aimaǵyna kiretin eldimekender joǵary jyldamdyqty internetke qol jetkizdi.
Budan bólek, Derbisek, Bostandyq, Yntymaq jáne Eńkes syndy aýyldardyń halqyn úi jaǵdaiyndaǵy joǵary jyldamdyqty internetpen qamtý jumystary qolǵa alynyp jatyr. Osynyń arqasynda túrkistandyq aýyldar turǵyndaryn onlain formatta oqýǵa, jumys isteýge jáne zamanaýi tsifrlyq tehnologiialardyń barlyq múmkindikterin paidalanýǵa barynsha jol ashylyp otyr.
Aimaqtaǵy aýyldyq eldi mekenderdi sapaly internetpen qamtýǵa baǵyttalǵan jol kartasy aiasynda Saryaǵash aýdany aýmaǵynda «Kcell»-diń – 5 jáne «Beeline» uialy bailanys operatorynyń 16 bazalyq stantsiiasyn ornatý jumystary atqarylyp jatyr. Degenmen el arasyndaǵy radiofobiia máselesin joqqa shyǵara amaimyz. Sonyń saldarynan bazalyq stantsiiany ornatýǵa turǵyndar radiofobiiany alǵa tartyp, eldi mekenderdi tolyqqandy josparly mobildi internetpen qamtý isine kedergi keltirip jatqany jasyryn emes. Sondyqtan aimaq turǵyndaryn zamanaýi jetistikke, álemdik tendentsiiaǵa negizdelgen tsifrlyq damýǵa barynsha túsinistikpen qaraýǵa shaqyramyz!
Búginge deiin Saryaǵash aýdanynda «OK Telecom» bailanys jelisine Yntymaq aýylynan – 155, Bostandyqtan – 85, Dostyq-1 jáne Dostyq-2 – 130 abonent, Eńkes aýlynan – 120, al Derbisek eldi mekeninen 35 abonent qosylyp qoidy.
Jańa tehnologiialar men IT sheshimder
Osy rette otandyq jol salasyndaǵy tsifrlyq damý aiasynda elimizdiń ózge de óńirlerinde atqarylyp jatqan jumystarǵa da toqtala ketsek.
Máselen Atyraý qalasynda «Innovatsiialar jáne kadrlar: Batys Qazaqstannyń jol infraqurylymyn damytý perspektivalary» taqyrybyna arnalǵan aimaqtyq seminar uiymdastyryldy. Is-sharanyń joǵary deńgeide ótýine «Qazaqstan jol ǵylymi-zertteý institýty» aktsionerlik qoǵamy uiytqy boldy. Seminarǵa respýblikanyń batys óńirindegi tórt oblystan shaqyrylǵan sala mamandary tsifrlyq damý baǵytyndaǵy tájiribelerin bólisip, pikir almasty.
Seminardy ashyp, alǵashqylardyń biri bolyp sóz sóilegen Kólik vitse-ministri Sátjan Ablaliev Qazaqstandaǵy kóliktik-tranzittik áleýetti damytý is-sharalary jaily aityp ótip, álemdik qoldanystaǵy jańa tehnologiialar men IT sheshimderdi engizý arqyly kólik infraqurylymyn jańǵyrtýdyń tiimdi tetikterine toqtaldy.
Seminar aiasynda jol qurylysyna qajetti otandyq tehnologiialar men materialdar keńinen tanystyryldy. Olar Atyraý men Oral qalalarynda óndirilgen. Tanystyrylymdar barysynda otandyq taýar óndirýshilerdiń ár aimaqtyń erekshelikterine qarai qoldanylatyn jol jamylǵysynyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jetistikteri men innovatsiialary airyqsha atalyp ótti.
«QazjolǴZI» aktsionerlik qoǵam ǵalymdarynyń izdenisteriniń arqasynda ázirlegen tyń tehnologiialyq jańa materialdar, onyń ishinde qum men qumdy-shaǵyl tasty qospasyna arnalǵan katalizatorlar kópshilik nazaryna usynyldy. Bulardyń innovatsiialyq artyqshylyǵy – material joldyń merziminen buryn tozbaýyna septesetin qasietinde. Material aýa temperatýrasy +45-ten -45 gradýsqa deiin qubylatyn klimattyń ekstremaldyq jaǵdaiyna ushyraityn elimizdiń batys óńirleri úshin taptyrmas ozyq tehnologiialyq ónim.
Kóliktegi qaýipsizdik pen tsifrlandyrý forýmy
Almaty qalasynda Kóliktegi qaýipsizdik pen tsifrlandyrý boiynsha V Eýraziialyq forým ótkizildi. Bul basqosýda kólik salasynyń mamandary qozǵalys qaýipsizdigi men tsifrlyq tehnologiialardy engizý máselelerin jan-jaqty talqylady.
Kólik ministriniń orynbasary Sátjan Ablaliev forýmnyń ashylýyna beinekonferents bailanys arqyly qatysyp, forým qatysýshylaryn onlain negizde quttyqtady. Vitse-ministri óz sózinde atalǵan vedomstvonyń kólik salasyn tsifrlandyrý baǵytyndaǵy mańyzdy jobalarǵa toqtaldy.
– Ótinish berýsiz-aq azamattarǵa jeńildetilgen jol júrý biletterin avtomatty túrde alatyn múmkindik beretin proaktivti formatqa kóshirý boiynsha biraz jumys atqaryldy. Sondai-aq jol jabynyn qorǵaý sharalary da ministrlik nazarynan tys qalǵan emes. Osy tarapta vedomstvo jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, joldarǵa túsetin júktemeni baqylaý maqsatynda júk avtokóliginiń salmaǵyn ólsheitin avtomattandyrylǵan stantsiialardy ornatýǵa kiristi.
Biyl Astana qalasyna kireberisterde osyndai jeti stantsiia ornatyldy. Aldaǵy jyldary olardyń sanyn respýblikalyq joldarda 70-ke, oblystyq jáne jergilikti avtodoralarda 150-ge deiin arttyrý josparlanyp otyr, – dedi vitse-ministr.
Forýmǵa qatysqan Kólik ministrliginiń, ulttyq tasymaldaýshylardyń, «KAZLOGISTICS» Kólik qyzmetkerleri odaǵynyń, ǵylymi uiymdardyń, konsaltingtik kompaniialardyń, injenerlik júielerdi óndirýshileriniń, sondai-aq, bilim berý jáne kommertsiialyq emes mekemelerdiń ókilderi qatysyp saladaǵy tsifrlandyrý jobalarynyń aiaq alysy jaily pirik almasty. Atap aitsaq, avtomobil jáne temirjol salalaryndaǵy tsifrlandyrý men qaýipsizdikti, áýe jáne sý kóligin damytýdy, jáne de kólik-logistika salasyna qajetti kadrlar daiarlaý isin talqylady.
Eki kúnge sozylǵan forým aiasynda qatysýshylar ózara tájiribe almasyp, kólik infraqurylymyn odan ári damytýǵa, tehnologiialardy jetildirýge qatysty sheshimder tóńiregindegi usynystaryn ortaǵa saldy.
Kólik salmaǵyn avtomattandyrylǵan ólsheý júiesi
Elimizdiń kólik qozǵalysyna qatysty zańnamalarynda júk kóliginiń salmaqtyq normalaryn saqtamaǵany úshin qoldanylatyn tiisti sharalar men salynatyn aiyppuldar qarastyrylǵan. Al búgingi kólik nópiri artqan zamanda mundai sharany tsifrlyq tehnologiialardyń kómeginsiz atqarý tipti múmkin emes. Burynǵydai ár júk kóligin tarazyǵa tartyp otyratyn ýaqyt joq. Óitkeni eldegi júk tasymaly, saýda-sattyq ainalymy barynsha kedergilerge urynbaýy tiis jáne jol sapasy únemi baqylaýda bolýy tiis. Bul – Memleket basshysynyń Úkimettiń aldyna qoiǵan negizgi tapsyrmalarynyń biri.
Osy tapsyrmany oryndaý aiasynda jýyrda Astana qalasyna kiretin negizgi joldarda avtomattandyrylǵan ólsheý júiesi iske qosyldy. Bul qurylǵynyń atqaratyn negizgi fýnktsiiasy – joldardyń buzylýynyń aldyn alý jáne artyq salmaqtyń kesirinen búlinýine jol bermeý. Sondai-aq ózge de kólikterdiń kedergisiz júrýi úshin neǵurlym qolaily jaǵdailar jasaýǵa múmkindik bermek. Al júk kólikteri júk tasymaldaý kezinde bekitilgen normadan asyra júk artqan jaǵdaida júrgizýshi ákimshilik jaýapkershilikke tartylady.
Avtomattandyrylǵan ólsheý júieleri iske qosyla sala kóliktik inspektsiia qyzmetkerleri kóp uzamai ereje buzýshylyqtardyń alǵashqy faktilerin tirkedi. Iaǵni júrgizýshiler salmaq parametrlerin ustanbai, zań talaptaryna baǵynbaǵan. Aitalyq, mundai jaǵdai jaqynda elordanyń syrtyndaǵy ainalma jolda – Qyzylsýat aýylynyń mańynda bolǵan. Biraz júk kóliginiń júrgizýshileri kóligine baqylaý sharalarynyn júrgizýge múmkindik bermei, inspektorlardan qashyp ketýge áreket jasaǵan. Sondai sátterdiń birinde bir aýyr júk kóligi inspektsiiaǵa tiesili qyzmettik kólikti soǵyp, mehanikalyq zaqym keltirgen. Soǵan qaramastan atalǵan júk kóliginiń júrgizýshi alysqa uzai almai qolǵa túsken. Sóitip ýaqytsha qamaý izoliatorynan bir-aq shyǵyp, kóligi aiypturaqqa «qańtaryldy».
Qalai desek te, qoǵam bolyp joldardyń sapasyn qurtatyn áreketterden aýlaq bolyp, ásirese joldardyń merziminen buryn tozdyryp jiberetin faktor – kólikke ruqsat etilgen massadan artyq júk tieýdi toqtatýymyz kerek. Qazirgi tsifrlyq tehnologiianyń arqasynda artyq júk salmaǵyn jasyryp qalý tipti múmkin emes. Joǵaryda aityp ótken sharalar kólik joldarynyń ýaqynan buryn búlinip, erte tozýyn boldyrmaýǵa, sondai-aq salmaǵy aýyr jáne kólemi iri kólik quraldaryn qalt jibermei qadaǵalap otyrýǵa jaǵdai týǵyzady.
Bul avtomattandyrylǵan júie osy jyldyń qyrkúiek aiynan beri jumys istep tur. Nysanaǵa ilingen kóliktiń salmaǵy shamadan tys ekeni anyqtalsa, júie avtomatty túrde fotofiksatsiia jasap alady. Sosyn tirkelgen aqparat kólik derekqorynyń aqparattyq-analitikalyq júiesine túsedi. Osy arqyly Kólik komiteti úshin salmaq normalarynan asyp ketken quqyq buzýshylyqtar týraly habarlamalardy jedel alýǵa múmkindik týyp otyr.
Avtomattandyrylǵan ólsheý júiesi elordaǵa Pavlodar, Qaraǵandy, Qostanai, Kókshetaý, Qosshy qalalary, sondai-aq Qaraótkel jáne Malotimofeevka kentteri baǵytynan negizgi kireberisterde ornatyldy.
– Saraptamaǵa sáikes, aýyr júk kólikteri qoldanystaǵy normadan 1,5-2 ese artyq júk tasymaldaityny belgili bolyp otyr. Iaǵni norma boiynsha 25 tonna júk artýǵa ruqsat etilse, qazirgi tańda 35-40 tonnaǵa júk tiegen kólikter tirkeldi. Kólik ministrligi Astana ákimshiligimen birlesken arnaiy avtomattandyrylǵan ólsheý júielerin ornatý baǵytyndaǵy jumysty 2023 jyldyń basynda-aq qolǵa alǵan. Olar qalaǵa kireberis joldardaǵy 7 núktede qosylǵan.
Sonymen qatar Astana tóńiregindegi otyzǵa jýyq karerden material alatyn 6300 aýyr júk samosval kóligi bar ekeni anyqtaldy. Osyndai avtomattandyrý júiesin engizip, tsifrlandyrý úderisi arqyly jumys tiimdiligin arttyrýdaǵy basty kózdegenimiz – bar joldardy kútip ustap, mezgilsiz buzylýyna jol bermeý, – deidi Kólik ministrligi Avtomobil kóligi jáne kóliktik baqylaý komitetiniń tóraǵasy Altai Áli.
Odan bólek, mamandardyń aitýynsha bul júie saladaǵy sybailas jemqorlyq sipatyndaǵy táýekelderdi meilinshe azaitýǵa jáne adami faktordy aralastyrmaýǵa múmkindik beredi. Endigi meje – jyl sońyna deiin osy júieni elimizdiń ózge de óńirlerine engizý bolyp otyr.
