Biz qandai qate jiberip aldyq?
Aqtóbe jerinde taǵy da qan tógildi. El úreilenip, Aqtóbe halqy abyrjyp qaldy. Bul birinshi ret bolyp turǵan qantógis emes. Osyndai jaǵdaiǵa jeterliktei bizge, aqtóbelikterge ne kórindi? Nege biz bul jaittyń aldyn ala almadyq? Bul suraqtar árkimniń kókeiinde bar shyǵar. Ras, jaýyzdyq jazasyn alyp jatyr. Jaýyzdar jer jastandy. Bir jaǵynan jeńdik, lańkesterdiń betin qaitardyq dep toqmeiilsýge de bolar. Ekinshi jaǵynan kóńil áli de bolsa tereń tolqýda. Osy oqiǵa taǵy da qaitalanbasyn dep 2011 jyly Shubarshi oqiǵasynan keiin aitqanbyz. Biraq oqiǵa qaitalandy. Qandai qate jiberdik? Ne istedik? Ne sebepti bul oqiǵa qaitalandy? Álde 2011 jylǵy oqiǵadan sabaq ala almadyq pa? Bul suraq ta árqaisymyzdyń kókeiimizde. Ǵylymda terrorizmniń adammen birge jaratylǵany aitylady.
Ejelgi tarihshylardyń biri Fýkidid: «Silnye postýpaiýt tak, kak hotiat, a slabye stradaiýt tak, kak doljny» dep aitqan eken. Iaǵni, qazir kúshti oiyna kelgenin, álsiz qolynan kelgenin jasap jatqan zaman boldy. Bul álemde bolyp jatqan jaǵdai. Onyń sebebi bar. Sondyqtan, biz osy bolǵan jaǵdaidyń sebebine úńilip kórýimiz kerek.
Terrorologiia iliminiń teoriialyq jáne praktikalyq jaǵy bar: teoriialyq baǵytynda terrordyń birneshe sebepterin izdeidi, al praktikalyq jaǵy qolǵa qarý alyp kúresýdi taldaidy. Árine, bul jerde sebebin taldaýdyń maqsaty aqtaý emes, bul qasiretti jaittyń aldyn alý.
El ishinde tynyshtyq bolsyn desek, mádenietti bolýymyz kerek!
Terrorologiia iliminiń mynadai bir altyn qaǵidasy bar: «Eger el ishinde osyndai lańkestik oqiǵa bolsyn deseń, kúdiktengen adamyńnyń sońyna tús, qýǵyn-súrginge ushyrat, sonda qorqaq ta batyr bolyp, ózińe qarsy shyǵady, al eger el ishinde tynyshtyq bolsyn deseń, mádenietti bol, sebebi sen ainalań úshin jaýaptysyń». Iaǵni, quqyq qorǵaý organdary ókilderi, muǵalimder, memlekettik qyzmetker — barlyǵy saýatty bolýy tiis. Biraq quqyq qorǵaý organdary ókilderine de, muǵalimderge de, memlekettik qyzmetkerge de mádeniet jetispeidi, saýat jetispeidi. Sol sebepti osyndai jaǵdailar qaitalanady.
Mysaly, osy azamattarǵa «Sen shiitsiń ba, súnnetsiń ba?» dese, nemese «Qai mazhabtansyń?» deseń, keibiri jaýap bere almaidy. Sondyqtan, olardyń bilimdi bolýyn talap etý kerek. Máselen, memlekettik qyzmetkerlerdi qyzmetke alarda túrli test tapsyryp jatady ǵoi, sol kezde úmitkerdiń din týraly bilimin de qaraý kerek. Bilimin jetildiretin kýrstar, institýttar da osy máselege mán berse… Sebebi halyq biliktiń deńgeiin solarǵa qarap ólsheidi.
Teris baǵytta júrgen 20-50 adamnyń betin beri qaratqanmen, másele sheshilmeidi
Keibir múǵalimder stýdentterden aqylsyz. 2015 jyly Aqtóbede úlken jinalys boldy. Soǵan bir stýdent qyz oramal tartyp keldi. «Myna oramal tartyp kelgeniń bizdiń oqý ornynyń bedelin túsiredi, shyq myna jerden» dep bir pedagog halyqtyń kózinshe ol qyzdy zaldan shyǵardy. Keiin men ol qyz balamen áńgimelestim. Ol muǵalimnen aqyldy eken. Sol jerde shataq shyǵaryp, aiqailaǵanda ne bolatyn edi? Joq ol óitpedi. «Aǵa, eger meniń oqý ornymnyń bedeli meniń oramalyma bailanysty bolsa, men keteiin dep oiladym. Tóreligin aityńyz», — dedi. Muǵalimdiki durys emes dep oiladym. Muǵalimde qyz balanyń mádenietindei mádeniet bolmaǵan. Ókinishke qarai, bul áńgime elge tarap ketipti, ásirese, dinniń ainalasyndaǵy azamattar durys túsinbeýi múmkin. Mine, osylai-osylai halyq arasynda ashý-yza, túsinisbestik paida bolady. Sondyqtan, biz aramyzda teris baǵytta júrgen 40-50 balanyń betin beri qaratsaq, másele sheshiledi dep oilasaq, qatty qatelesemiz. Tereń zertteý kerek. Tárbieni qaita qaraý kerek. Sebebin anyqtaýǵa tiispiz. Tereń zerttemegendikten de, osyndai jaǵdailar qaitalana beredi. Meniń oiymnan 2011 jylǵy Shubarshi aýylyndaǵy oqiǵa ketpeidi. Sol oqiǵadan keiin atalǵan aýylda ústi-ústine 40-qa jýyq jinalys bolypty. Bir jerge mektep, bir jerge mádeniet úiin salyp beripti. Halyqta «eger qorqytsa, mektep, sarai salyp beredi eken» degen oi týdy. Bul durys oi emes. Jumysty basqasha, júieli túrde júrgizý kerek.
Din óte kúrdeli nárse. Dinniń ainalasynda júrgen adamdar atom elektr stantsiiasynyń ainalasynda júrgen adamdar sekildi, eger durys sóz aitpasa, durys qylyq jasamasa, Chernobyl apaty sekildi avariia bolady. Biz sodan saqtanýymyz kerek.
Lańkestik oqiǵaǵa qatysqan, qaza tapqan azamattardyń da otbasylaryna kóńil aitý kerek
Bilik keń bolýy tiis. Bilik tózimdi bolýy kerek. Lańkestik oqiǵaǵa qatysqan, qaza tapqan azamattardyń da otbasylaryna kóńil aitý kerek. Úndemei «senderge sol kerek» dep otyrý uiat bolady. Bizdiń barlyǵyna da janymyz ashitynyn túsinsin. Sabyr Adai aitqandai, ár qazaq bizdiń jalǵyzymyz. Stalin zamanynda «ákesi balasy úshin jaýap bermeidi» degen sóz boldy, al bizdiń zamanymyzda ákesi men anasy balasy úshin jaýap bermesin, olardy syilaiyq, ortamyzǵa tartaiyq, osylaisha eldiń birligin asyraiyq. Sol kezde el ishinde bereke-birlik bolady dep oilaimyn.
Aqtóbeniń halqy parasatty halyq. Biz, joǵary oqý oryndarynyń professorlary, oqytýshylar, el intelligentsiiasy bul jaitqa qatty kúizelemiz. Biz qolymyzdan kelgenshe jastardy tárbieleýge tyrysamyz.
M.Rahatqyzy.
Derekkóz: aktobenews.kz
