Freedom Inside '26

Álibi Jangeldin: Meniń otanym keremet

Álibi Jangeldin: Meniń otanym keremet

Bizben Álibi Jangeldin áńgimelesti. Ol – Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komiteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, bul Qazaq respýblikasynyń vitse-prezidenti degen sóz. Ol Karlsbadta emdelgen edi. Endi Praga arqyly óziniń alystaǵy otanyna, Qazaqstan astanasy Almatyǵa qaityp bara jatyr. Bul Qytai shekarasynan birneshe júz shaqyrym jerde ǵana.


– Meniń Respýblikam jer kólemi boiynsha Keńes Odaǵynda RSFSR-den keiin ekinshi orynda, al halqy jóninen RSFSR, Ýkraina, Belorýssiiadan keiin tórtinshi orynda,- dedi ol. – Respýblika Kaspii teńizi, Batys Sibir jáne Qytai aralyǵynda ornalasqan. Ońtústik-shyǵysynda ony “Álem shatyry” dep atalatyn Pamir taýy kómkerip jatyr, al soltústik-batysynda Oral taýynyń ońtústik silemine baryp tireledi. Sońǵy kezde meniń respýblikam Túrksib temirjol magistrali salynǵan soń aty kópshilikke málim bola bastady. Respýblikanyń jer kólemi 3 million sharshy kilometrge jýyq. Onda 6 millionnan asa qazaqtar men orystar turady, sondai-aq ózbekter men tatarlar da bar. Respýblika 1919 jylǵy dekret boiynsha burynǵy patshalyq Reseidiń úsh gýberniiasy men birneshe ýezderi negizinde qurylǵan. Kazak AKSR jańa Konstitýtsiia boiynsha KSRO odaqtas respýblikalarynyń birine ainaldy. Qazan Revoliýtsiiasyna deiin eshqandai quqy bolmaǵan qazaq halqy ózindik erki bar egemendi ultqa ainaldy.


Keńes úkimeti jyldarynda temir joldar salyndy: Almaty arqyly ótetin Túrksib Túrkistan men Sibirdi jalǵastyrdy, Petropavlovsk-Aqmola-Balqash magistrali Ortalyq Qazaqstanǵa jol ashty. Respýblikada ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy kúrt damydy. Búgingi Qazaqstan – damyǵan indýstriialy jáne aýylsharýashylyqty respýblika. Qazaqstanda tústi jáne sirek metaldardyń, munai men kómirdiń bai qory bar. Indýstriialyq ortalyqtar paida boldy – Qaraǵandy, Balqash qurylys sonyń kórinisteri, Embide munai munaralary boi kóterdi.


Kendi Altaidyń ortalyǵy Ridderdi Qazaqstan Klondaigi sanaidy, ol sotsialistik taý-ken aýdanyna ainaldy. Buryn shetel aktsionerlik koǵamdary qojalyq etip, patshalyq úkimettiń kelisimimen ken oryndaryn igerip jatqan jerde qazir jańa taý-ken ónerkásibi paida boldy. Bizdiń munaiymyzdyń qory 4 milliard altyn somǵa jetedi.


Aýyl sharýashylyǵyna kelsek, biz bul saladaǵy sharýanyń artta qalǵanynan aryldyq, iri sotsialistik aýyl sharýashylyǵyna óttik.


Mádeni revoliýtsiianyń nátijeleri retinde mynadai málimetterdi keltirýge bolady. Tsarizm kezinde Qazaqstanda halyqtyń tek jarty protsenti ǵana jaza alatyn, oqi alatyn. Qazir saýatsyzdar úlesi 40 paiyz, qalǵany oqi da, jaza da biledi, mektepterde oqidy. 1913 jyly mektepke tek 13 myń bala barsa, qazir 600 myń bala barady. Qazaqstanda 10 joǵarǵy oqý orny bar. Zootehniia men veterinariia salasynda joǵary oqý oryndary ashyldy. Jaqynda Máskeýde ótken festivalda Qazaq teatry airyqsha nazar aýdardy. Qazaqstannyń óneri men ádebieti buryn jetpegen biikke kóterildi. Ult tilindegi gazetti barlyq jerde kezdestirýge bolady. 1929 jyly astana bolǵan Almaty qalasynda (burynǵy Vernyi) buryn 45 myń halyq turatyn jáne temir joldan 900 shaqyrym alys edi. Qazir Almaty Túrkistan-Sibir magistralinde, ondaǵy halyq sany 200 myńnan asady.


Meniń Otanym keremet jáne qai jaǵynan alyp qarasań da bai. Biraq qazaqtardyń biliktilik pen bilimge qushtarlyǵyn qanaǵattandyrý úshin bizge áli muǵalimder, kitaptar, kadrlar jetispeidi. Al bilimge qushtarlyq bizdiń dáýirimizdiń keremeti sanalady: buryn bilim alýǵa quqy bolmaǵan milliondaǵan buqara halyq oiandy. Tek bilimdiler ǵana mádeni revoliýtsiiaǵa qatysa alady.


“Praga Pressa ” gazeti,


1936 jyldyń 5 qarashasy.


Derekkóz: Jeruiyq saity