filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor,Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti ál-Farabi ortalyǵynyń direktory
– Bárimiz ál-Farabi esimi atalǵanda, eleń etemiz. Farabitaný ǵylymynyń elimizde jandaný úrdisi qai jyldary bastaldy?
– Qazaqstanda Ábý Nasyr ál-Farabi muralaryn aýdarý, zertteý, nasihattaý jumystary men áreketteri HH ǵasyrdyń 60-70 jyldarynan bastalyp, Qazaqstan farabitanýdyń álemdegi eń úlken ortalyqtarynyń birine ainaldy. Qazaqstandyq farabitanýdyń basynda, negizgi uiytqysy, muralaryn tuńǵysh izdeýshi, aýdarýshy, máseleni kóterýshi retinde A.Mashani esimi atalsa, al 1968 jyly QazKSR ǴA Filosofiia jáne quqyq institýtynda «Ál-Farabi muralaryn zertteitin shyǵarmashylyq top» quryldy, topty QR UǴA korrespondent-múshesi, filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor A.H. Qasymjanov úilestirdi.
[caption id="attachment_16303" align="alignleft" width="219"]
Ábý Nasyr ál-Farabidiń ómiri men entsiklopediialyq ǵylymi murasy, rýhani álemi onyń kózi tiri kezinde-aq sol zaman ǵalymdarynyń nazaryn ózine aýdara bastaǵan. Farabi ómirden ótkennen keiin bul zertteýler búginde álemniń alýan tilde jazatyn ǵalymdar shyǵarmalarymen tolyǵyp, «Farabitaný» atty tutas bir ǵylym salasyna ainaldy. Farabitanýdy quraityn sol murany shartty túrde bes topqa jikteýge bolady. Birinshi topqa ortaǵasyrlyq arab, parsy ǵalymdarynyń jazbalary kiredi. Ekinshi topqa farabitanýdyń taǵy bir úlken salasyn HIH-HH ǵǵ. Mysyr, Siriia, Livan, Iran jáne Aýǵanstan ǵalymdary tolyqtyrdy. Farabitanýdaǵy úshinshi topty batys avtorlary quraidy. Bul saladaǵy Farabi murasyna qyzyǵýshylyq HV ǵasyrdan bastalady. Farabitanýdaǵy tórtinshi topqa patshalyq Resei jáne keńes zamanyndaǵy shyǵystanýshylar jatsa, farabitaný ǵylymynyń besinshi tobyna túrkitildes halyqtar ǵalymdarynyń eńbekterin jatqyzýǵa bolady.
Qazaqstandyq farabitanýshylardyń otandyq farabitanýǵa qosqan úlesine toqtalatyn bolsaq, belgili farabitanýshylardyń bastaýymen ál-Farabidiń eńbekteri qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórdi. A.H.Qasymjanov úilestirgen «Filosofiia tarihy jəne Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saiasi oilar» bólimi janynan qurylǵan shyǵarmashylyq topta I.O.Muhammed (Iran), Eýropa tilderiniń mamany B.Ia. Osherovich, shyǵys matematikasynyń mamany A.Q. Kóbesov, arabtanýshylar A.S. Ivanov, K.H.Tadjikova, N. Karaev syndy ǵalymdar boldy, sonymen qatar məskeýlik arabtanýshylar B.G. Ǵafýrov jáne A.V. Sagadeevpen bailanystar ornatyldy. Osy ǵylymi shyǵarmashylyq toptyń arqasynda uly ǵulama filosof əl-Farabidiń shyǵarmashylyǵymen, qoljazbalarymen muqiiat tanysýǵa zerdeli zertteýler bastalyp ketti. Ótken ǵasyrdyń sońǵy shireginde A.Qasymjanov, M.Býrabaev, Á.Derbisaliev, Q.Jaryqbaev, G.Shaimýhanbetov, S.Satybekovalardyń eńbekteri qazaqstandyq farabitaný keńistigin ulǵaita tústi. Alǵash ret əl-Farabidiń «Filosofiialyq traktattary», «Əleýmettik-etikalyq traktattary», «Logikalyq traktattary», «Matematikalyq traktattary», sondai-aq «Ptolomeidiń «Almagestine» túsinikteme» atty mirastary qazaq-orys tilderinde jaryq kórdi.
Qazaqstanda ál-Farabi esimi HH ǵasyrdyń 70-jyldary airyqsha tanymal boldy. Bul, eń aldymen, ál-Farabi ǵumyrnamashylarynyń IX-X ǵasyrlarda búgingi Qazaqstannyń aýmaǵynda ornalasqan Farabty onyń otany dep sanaýyna bailanysty edi. Ál-Farabi eńbekterin qazaq-orys tiline aýdarý úshin belsendi jumystar júrgizildi. Onyń murasyna arnalǵan kóptegen maqalalar men birqatar kórkem shyǵarmalar jazyldy, onyń esimimen kósheler men ǵylymi ortalyqtar ataldy. Alaida jetpisinshi jyldardan keiin osy oishyldyń murasyn zertteý qandai da bir jańa mańyzdy jańashyldyqqa ákelgen joq. Onyń ústine jetpisinshi jyldary jasalǵan eńbekter at tóbelindei filosoftar men shyǵystanýshylarǵa ǵana túsinikti boldy jáne tarih, filosofiia boiynsha jalpy bilim beretin kýrstarǵa qajetti kólemde engizilgen joq. Ál-Farabi murasyna keńestik gýmanitarlyq ǵylymnyń saiasi-tárbielik aiasynda alǵashqy qatarǵa onyń áleýmettik kózqarastary shyǵaryldy. Olar negizinen jalpy «álem beinesinen» alshaqtyqpen túsindirildi.
70-jyldardaǵy keńestik ǵylymdaǵy ál-Farabi eńbekterine qyzyǵýshylyq biraz jyl ótkennen keiin ǵana qaita jandandy.
– Otandyq ǵalymdardyń Farabi muralaryn zertteýdegi eńbekteri óte aýqymdy bolǵanyn bildik. Al ál-Farabidi zertteý shet elderde de osyǵan deiin bolǵan ba edi? Bolsa ol qai deńgeide oryndaldy?
– Árine ál-Farabi siiaqty ǵalamdyq tulǵanyń eńbekteri kóp ýaqyttan beri álemniń kóptegen ǵalymdary tarapynan zerttelinip keledi. Bizdiń elimizdegi zertteýler osy úlken úderistiń jalǵasy desem de bolady. Ál-Farabi esimi kóptegen Eýropa elderine erteden tanymal bolyp, HII-HIII ǵǵ. ózinde-aq onyń filosofiialyq traktattary ejelgi evrei jáne latyn tilderine aýdaryldy. Biraq ál-Farabi murasyn júieli ári naqty zertteý onyń traktattarynyń mátini men aýdarmalaryn basyp shyǵarýmen qatar, zertteý jumystary HVIII-XIX ǵǵ. ortasynda shyǵa bastady. Ortaǵasyrlyq Eýropa klassikalyq ejelgi grek filosofiiasymen kóp jaǵdaida ál-Farabi eńbekteri arqyly tanysty. Máselen, XII ǵ. kezinde onyń «Ǵylymdar klassifikasy» degen eńbegi latyn tiline eki ret aýdaryldy. «Alfarabiýsa» – «Sananyń máni týraly», «Suraqtar negizi» jáne Aristoteldiń «Fizika», «Poetika» eńbekterine túsiniktemeleri, «Baqyt joly týraly» jáne logikaǵa bailanysty traktattary men basqa da eńbekteri XII ǵ. bastap XVII ǵ. deiin latyn tiline birneshe ret aýdaryldy. Filosoftyń keibir traktattary osy kúnge tek latyn tilindegi aýdarmalar arqyly jetti, al arab tilindegi keibir qoljazbalary, ókinishke orai, saqtalmaǵan.
Reseide jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda oqyrman qaýym ál-Farabi men onyń ǵylymǵa qosqan úlesi týraly birshama jaqsy bildi: 1908-1913 jyldary Reseide jaryq kórgen «F.A. Brokgaýz ben I.A. Efronnyń Evrei entsiklopediiasynda» ál-Farabidiń keiingi dáýir filosofiiasynyń damýyna yqpaly týraly tolyǵyraq qamtylǵan maqala berildi.
Ál-Farabi boiynsha entsiklopediialyq maqalany jazý úshin negizgi kóz retinde arabtildi filosofiia boiynsha XIX ǵasyrda shyqqan jariialanymdar qyzmet etti: De Rossidiń 1807 jylǵy arab tarihi sózdigi, Bonda basylǵan Shmolderstiń «Documenta philosophorum arabim eńbegi» (1836), Farabidiń ómirbaianyn syni turǵyda qarastyrǵan M. Shtaishneiderdiń Sank-Peterbýrgte 1869 jyly shyqqan «Al-Ǵarabi (Alpharabiis) Philosophen Leben des arabisshen ind Sshrigten» eńbegi, 1890 jyly F. Ditritsiidiń redaktsiiasymen nemis tilindegi aýdarmasymen shyqqan ál-Farabi shyǵarmalary úzindileriniń jinaǵy, sondai-aq, 1898 jylǵy
K. Brokkelmannyń «Istorii arabskoi literatýry» eńbegindegi ál-Farabige qatysty siltemeler qoldanylǵan.
– Sózińizge qaraǵanda, filosofty Batys ta, orys ǵalymdary da dendei zertteýge kúsh salǵan eken. Al Keńestik kezeńde ál-Farabi muralaryna degen kózqaras qalai boldy? Ony zertteýde kedergiler men qiynshylyqtar boldy ma?
– Ál-Farabidiń keńestik ǵylymǵa qaityp oralýy jóninde aitatyn bolsaq, orys tilindegi «Eýropalyq entsiklopediiada» keltirilgen materialdarǵa HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryna deiin aitarlyqtai nazar aýdarylǵan joq. Bul Keńes Odaǵyndaǵy gýmanitarlyq ǵylymnyń damýynyń birqatar erekshelikterine bailanysty boldy. Olardyń ishinen jańadan jasalǵan marksistik-lenindik ilimniń basymdyqtaryna akademiialyq pán retinde filosofiianyń baǵyndyrylýyn ataýǵa bolady. Onda islam filosofiiasyndaǵy arab-musylman oishyldarynyń ilimine oryn tabylǵan joq.
«Klassikalyq» shyǵystaný salasynda keńestik merzimde tarih, lingvistika jáne ádebiettaný boiynsha zertteýlerge basa mán berildi. Shyǵys filosofiiasy boiynsha eńbekterdi zertteý úshin shyǵystanýshylarǵa, tipti jaqsy tildik daiyndyq kezinde de ál-Farabidi túsiný úshin óte qajet kóne grek filosofiiasy boiynsha bilim jetispedi.
Eýropada filosofiia tarihy boiynsha zertteýler jalǵasyp jatqan kezde, Keńes Odaǵynda orystildi oqyrmanǵa asa tanys emes jáne Qudaidy joǵarǵy aqyl-oidyń satysy jáne mánniń eń birinshi sebebi retinde túsindiretin, ótken kezeńdegi shyǵys oishylynyń murasyna bet burýy múmkin emes bolatyn.
Musylmandyq filosofiiadaǵy ál-Farabidiń orny jáne arab álemine Aristoteldiń yqpaly týraly Madkýridiń 1934 jyly Parijde shyǵarǵan eńbekterin, sondai-aq ál-Farabidiń latyn tilindegi ortaǵasyrlyq aýdarmalary týraly Bedoreniń 1938 jáne Salmonnyń 1939 maqalalaryn da keńestik ǵalymdar birden baiqai qoiǵan joq.
Ál-Farabi murasyna bet burý ultshyldyqpen, kosmopolitizmmen jáne «basqasha oilaýdyń» osyndai kórinisterimen kúres jónindegi ideologiialyq naýqan báseńsigennen keiin ǵana múmkin boldy. Burynǵysynsha, «qudai izdeýshilikpen» tyǵyz bailanysty taqyryptar jetistikke úmittene almady jáne teologiia turǵysynda musylman filosoftary eńbekteri zertteýleriniń keńestik akademiialyq institýttarda maquldanýy da ekitalai edi. Alaida, «parasatty oidy» izdeýde tájiribe jinaqtaǵan keńestik ǵalymdar jańasha «tujyrymdaýdyń» – pándi ońtailandyrý arqyly óz zertteýlerine jol taba bildi.
Ál-Farabidiń bai filosofiialyq murasyna filosofiialyq kózqaras turǵysynda «parasatty oi» retinde, birinshi kezekte, áleýmettik filosofiia máselelerine, áleýmettik ádildik pen jalpy igilik problemalaryna arnalǵan shyǵarmalar irikteldi. 1978 jyly «Úlken Keńestik Entsiklopediia» basylymynda ál-Farabidiń áleýmettik kózqarastary baiandalǵan maqala engizildi: «Áleýmettik-etikalyq traktattarynda ál-Farabi bileýshi-filosof basqaratyn, oǵan qosa imamnyń, dini qaýymnyń jetekshisi mindetin atqaratyn, ózderi aqiqattyń «belsendi ziiatynan» alatyn aqiqatty obrazdyq-simvoldyq formada jurtshylyqqa beretin «izgilikti qala» týraly ilimdi damytty. Ál-Farabi «nadan qalalardy» jaǵymsyz adami qasietterdi mansuqtaityn qalalarǵa qarsy qoidy».
– Ál-Farabidiń Eýropa ǵylymyna yqpaly týraly ne aita alasyz?
– Orta ǵasyr kezeńinde ásirese ál-Farabi óziniń filosofiialyq júieli oilarymen, ǵylym tarihynda, logika, mýzyka teoriiasy, astrologiia, teoretikalyq meditsina, matematika, memleket ilimine qatysty óziniń jarqyn oilaryn tanyta otyryp, álemdik ǵylymǵa ózindik izin qaldyrdy. Onyń oilary ibn Sina jáne ibn Rýshd siiaqty keiingi filosoftarmen jalǵastyrylyp, Spinoza filosofiiasyna jáne ol arqyly frantsýz filosofiiasyna aitarlyqtai óz yqpalyn tigizdi. Demek, ál-Farabi filosofiiasy tek Orta jáne Taiaý Shyǵystaǵy áleýmettik-filosofiialyq ideialardyń damýyna áser etip qoimai, Batys Eýropaǵa da óz yqpalyn tigizdi dep aita alamyz. Akademik M.M.Hairýllaev aitqandai, «ál-Farabi filosofiiasy Ibn Badja, Ibn Týfeil jáne Ibn Rýshd sekildi asa kórnekti ǵalymdardy dúniege ákelgen XI-XIII ǵ.ǵ. «arabtyq» Ispaniia jáne Soltústik Afrikadaǵy aldyńǵy qoǵamdyq-filosofiialyq oilardyń damýyna sheshýshi yqpalyn tigizdi».
Belgili filosof Ibn Badja (XI ǵ. aiaǵy – 1138 j.) ál-Farabidiń birsypyra ideialaryn damytty. Onyń individtiń minezin kemeldendirýi men baqytqa jetý joldary baiandalǵan «Jalǵyz ómir súrý salty týraly» atty basty eńbegi ál-Farabidiń áserimen jazylǵan.
Ál-Farabi filosofiiasy men logikasy Ibn Týfeilge de (1110-1185) áser etti, «Hai jáne Iakzan uly týraly roman» degen eńbeginde ǵylymi oidyń damýyna áserin kórsetedi.
Ál-Farabidiń Eýropa ǵylymyna áseri onyń izbasarlary ibn Sina, ásirese ibn Rýshd arqyly kórinis tapty dep aita alamyz. Averroizm, negizinen XIII-XIV ǵ.ǵ. progressivti frantsýz jáne italian filosofiiasyna qatty áser etip, onyń negizi boldy. Batys Eýropa ortaǵasyrynyń iri oishyldary R.Bekon, D.Skot ózderiniń teoriialyq shyǵarmalarynda ál-Farabi, ibn Sina, ibn Rýshd eńbekterin qoldandy. Spinozanyń keibir traktattarynda qurylymy men baǵytyna qarai ál-Farabi eńbekterine jaqyndyq seziledi. Osman Ámin ál-Farabi men Spinozanyń uqsas kontseptsiialaryn aitady. I.Madkýr eki oishyldyń zerde men paiǵambarlyq jaily ideialyq uqsastyqtaryn kórsetedi. Olardyń ishindegi eń uqsasy ál-Farabi men Spinozanyń áleýmettik-saiasi kontseptsiialary jónindegi oilary. Mysaly, baqytqa jetýdiń joldary, maqsaty, memleketti basqarýdyń formasy men fýnktsiiasy t.b. Spinoza ál-Farabi sekildi óziniń qoǵam týraly ilimin adamnyń «shynaiy» tabiǵatynan shyǵarady, memlekettiń maqsaty árbir adamdy aqylmen basqaryp, baqyt pen bostandyq syilaý deidi. Ál-Farabidiń adamdardyń individýaldy armandarynyń birligi retindegi sotsiým uǵymy J.J. Rýssonyń «áleýmettik kelisim» ideiasyna sáikes. Sondai-aq ál-Farabidiń «bilim – intýitsiiaǵa negizdelgen» degen oiy Nikolaýstyń, Shellingtiń, Bergsonnyń jáne Shteinerdiń eńbekterinde óz kórinisin tapty. Ál-Farabidiń adam týraly negizgi ideiasy mikrokosmos jáne makroadamdar álemi retindegi oilary Nikolaýs, Leibnits, Spenserden buryn boldy. Ál-Farabidiń zerdege negizdelgen etikalyq júiesi Eýropada tek HIH ǵasyrda I. Kant filosofiiasynda óz kórinisin tapty. Ataqty nemis shyǵystanýshy ǵalymy F.Detritsii syndy zertteýshilerdiń aitýynsha: «Shyǵysta Aristotel ál-Farabidiń eńbekteriniń arqasynda ǵana Aristotel atandy», – deidi. Kóptegen ortaǵasyrlyq ǵalymdardyń aitýynsha, ál-Farabi – ortaǵasyrlyq eýropalyq oidyń qalyptasýyna áser etken perepatetizmniń negizin qalaǵandardyń biri. Shyǵys perepatetikteri ál-Kindi, ál-Farabi, Ibn-Sina, Ibn Rýshd syndylar Aristotel eńbekterin taldap, Eýropaǵa keńinen tanytty.
Sondyqtan da arabtildi ortaǵasyrlyq filosofiia kóne grektik filosofiianyń alǵashqy murasy retinde shyǵarmashylyq jaǵynan damytyp, jańa deńgeilerge kóterdi. Ál-Frabi Shyǵys pen Eýropa mádenietterin bailanystyrýshy «kópirge» ainaldy.
– Ál-Farabi muralaryn zertteýdegi Eýropa ǵalymdarynyń úlesteri qandai boldy?
– Óz kezeginde ál-Farabi muralaryn tanýda HIH-HH ǵǵ. Eýropalyq ǵalymdardy da aita ketken jón. Olar: HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ortaǵasyrlyq arabtildi Shyǵys rýhani mádenieti jaily eńbekter jazǵan nemis ǵalymy M.Shteinshneider, 1890 jyly ál-Farabidiń segiz filosofiialyq traktatyn londondyq, leidendik jáne berlindik jazbalardan jariialaǵan Fridrih Detritsii, nemis jáne aǵylshyn tilderinde jaryq kórgen «Islam filosofiiasynyń tarihy» eńbeginiń avtory, gollandyq ǵalym De Býr boldy. Ortaǵasyrlyq arab filosofiiasyn zerttegen frantsýz ǵalymdary, sonyń ishindegi farabitanýshylar: I.Forget, S.Dýgat, L.Lýther, S.Mýnk, E.Renan, I.Finnegen t.b. aitýǵa bolady. E.Renannyń «Averroes i averoizm» (Parij,1952) eńbeginiń mańyzy zor. Tanymal frantsýz shyǵystanýshysy R.Erlanje 1930-1935 jj. ál-Farabidiń mýzykaǵa qatysty «Kitab ál-mýsika ál-kabir» («Mýzykanyń úlken kitaby») kitabyn Parijde túpnusqadan aýdaryp, jaryqqa shyǵardy. Bizge belgilisi, HH ǵasyrdyń basynda shyǵystyń rýhani mádenietin zertteýde ál-Farabi muralaryn zertteý óz jalǵasyn tapty. Kóptegen shyǵystanýshy ǵalymdardyń, A.Mets, L.Massinon, R.Blasher, A.Masse, F.Gabrieli, E.fon Griýnbaým, F.Koplston t.b. eńbekteri jaryqqa shyqty. Sondai-aq, reseilik: I.Krachkovskii, E.Bertels, V.Bartold syndy shyǵystanýshy-filosoftardyń da qosqan úlesterin atap ótken jón.
Ál-Farabi jaily eńbekter Angliia, Ispaniia, AQSh syndy memleketterde de jaryqqa shyqty.
Dúniejúziniń oqymystylary Farabi muralaryn 1000 jyl boiy tynbastan zerttep keldi. Olardyń ishinde arab-parsy tilderinde jazǵan Ibn ál-Nadim (995j), ál-Baihaki (1169), Ibn ál-Kifti (1248), Hadji Halifa (1657), latyn tilinde jazǵan Venike (1484j), Kamerariýs (1638), frantsýz tilinde jazǵan Genrih Zýter (1902) jáne t.b. bar.
Farabidiń álemdik mádeniet pen ǵylymǵa qosqan úlesin zertteýdiń mańyzyn alǵash ret shetel ǵalymdary G. Sarton, D. Berkal jáne A. Koire negizdep berdi. Mýzyka salasynda Farabi ár alýan shyǵarmalar men qatar «Mýzyka týraly úlken kitap» atty irgeli eńbegin frantsýz tilinde I. Madkýri men G. Farmer jariialap, ǵylymi túsinikteme jasady.
Farabi muralaryn zertteýde tek qana shyǵys, orys ǵalymdary ǵana emes, Batys ǵalymdary da zerttep, eńbekterin jariialaýda. Bul turǵyda amerikalyq ǵalym Nikolas Resherdiki aitýǵa turarlyq eńbek. Nikolos Resher – AQSh-tyń Pitsbýrg ýniversitetiniń professory. Ol – Farabi jáne onyń shákirtteriniń ǵylymi muralaryn kóp zerttegen ǵalym. Nikolas Resher uzaq izdenýdiń nátijesinde 1962 jyly aǵylshyn tilinde «Farabidiń annotatsiialanǵan bibliografiiasy» dep atalatyn, Farabidi zertteýshiler úshin qundy eńbegin jariialady. Munda 1000 jyl boiynda Farabi jóninde kim ne jazdy, Farabi shyǵarmalary qai tilderge aýdaryldy, onyń murasynyń asa qundy ekenin dáleldeidi.
– Otandyq farabitanýdaǵy súbeli eńbekter týraly oiyńyz qalai?
– Otandyq farabitanýdaǵy súbeli eńbek týraly aitatyn bolsaq, 1975 jyly Ábý Nasyr əl-Farabidiń 1100 jyldyǵyna arnalǵan úlken halyqaralyq ǵylymi konferentsiia «Máskeý-Almaty-Baǵdad» qalalarynda bolyp ótti. Sóitip Almaty az ýaqyttyń ishinde əl-Farabi muralaryn zertteitin ǵylymi ortalyqqa ainalyp, ol jumystar shetel ǵalymdary arasynda da keńinen tanymal boldy. Sondai-aq, 1975 jyly Máskeý qalasynda belgili shyǵystanýshy ǵalym B.G. Ǵafýrov pen A.H. Qasymjanovtyń orys tilinde shyqqan «Ál-Farabi mədeniet tarihynda» («Al-Farabi v istorii kýltýry») atty kitaby arab-musylman filosofiiasy men mádenietin, farabitanýmen shuǵyldanýshy ǵalymdar arasynda úlken suranysqa ie bolsa, al 1982 jyly Máskeý qalasyndaǵy «Mysl» baspasynan ǵalymnyń «Al-Farabi» atty kitaby kópshilikke keńinen tanymal boldy. Sondai-aq, belgili jazýshy, qoǵam qairatkeri Anýar Alimjanovtyń «Ustazdyń oralýy» atty romany qazaq oqyrmandary arasynda úlken rezonans týǵyzdy.
Qazirgi tańda jarty ǵasyrdan astam el ǵalymdarynyń izdenisteri tereń tarihqa ainalyp ta úlgerdi. Alaida, ál-Farabi muralarynyń elimizde tamyr jaiýynda jáne aýdarý men zertteý jumystaryn júrgizýde keńestik ideologiianyń kóńilinen shyǵý ońaiǵa tigen joq. Sol kezdegi farabitanýdyń basynda turǵan otandyq ǵalymdardyń jankeshti eńbekteri men ǵylym aldyndaǵy adaldyqtary – olardyń búkil ómiri men shyǵarmashylyqtaryn ǵulama muralaryn zertteý, nasihattaý, álem kitaphanalarynan izdeý jumystaryna arnaǵany aiǵaq. Osy oraida aitatyn nárse álem muraǵattary men kitaphanalarynda saqtalǵan Farabi murasyn jinap, júielep, zerttep, ǵylym igiligine, ult múddesine jaratýdy Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N.Á.Nazarbaev basshylyǵymen jasalǵan «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde ál-Farabidiń on tomdyq eńbekteriniń jaryqqa shyǵýy úlken mańyzǵa ie. Qazaqstanda Farabi murasyna degen qyzyǵýshylyq Farabi ilimin zerttep, zerdeleýge umtylǵan ǵalymdardyń ekinshi jańa tolqyny ómirge keldi.
– Elimizdegi eń úlken bilim ordasy, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti jáne onyń janynda qurylǵan «Ál-Farabi» ǵylymi ortalyǵy ǵulamanyń qundy muralaryn nasihattaýda qandai jumystar júrgizip keledi?
– Qazaqstan Respýblikasy táýelsizdiginiń tańymen qazaqtyń ǵylymy men biliminiń qara shańyraǵy atanǵan Qazaq Ulttyq ýniversitetine 1991 jyly Ábý Nasyr ál-Farabidiń esimi berildi. Al 1993 jyly ál-Farabi ǵylymi-zertteý ortalyǵy ashyldy. Ortalyqty otandyq farabitanýdyń negizin qalaýshylardyń biri professor A.H. Qasymjanov basqardy.
[caption id="attachment_16304" align="alignright" width="249"]
Ál-Farabi zertteý ortalyǵynda ál-Farabi murasyn zerttep, nasihattaýǵa qatysty monografiialar men kóptegen ǵylymi maqalalar jaryq kórýde. Sondai-aq ál-Farabi babamyzdy álemdik deńgeide tanytýda da irgeli jumystar jasalynýda. 2010 jyldyń 18 qarashasynda Parij qalasyndaǵy IýNESKO-nyń shtab-páterinde belgili qoǵam qairatkeri, aqyn Oljas Súleimenovtiń uiymdastyrýymen «Ál-Farabi jáne eýropalyq órkendeý dáýiri» atty dóńgelek ústel ótti. Bul jiynǵa ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ ǵalymdary men qazaqstandyq farabitanýshy ǵalymdar óz úlesterin qosty.
Qazirgi tańda ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetinde arnaiy ashylǵan ál-Farabi murajaiy jumys jasaidy.
Aita keterlik jait, ýniversitet rektory akademik Ǵ.M. Mutanov myrzanyń bastamasymen ál-Farabi ǵylymi-zertteý ortalyǵy halyqaralyq Abai klýby men onyń Prezidenti, belgili jazýshy Rollan Seisenbaevpen birlese otyryp ál-Farabi traktattaryn qaita basyp shyǵarý jumysy jolǵa qoiyldy. Bul eńbekterdiń qaita oralyp, jańaryp bastyrylýy jas urpaqtar úshin Farabi muralaryn tanyp-bilýde úlken septigin tigizeri anyq.
QR BǴM qoldanbaly ǵylymi zertteýler jumystary aiasyndaǵy ortalyqtaǵy shyǵarmashylyq top ál-Farabi muralaryn zertteý boiynsha granttyq jobalardy sátti júzege asyrýda.
2014 jyldyń 2-12 sáýir aralyǵynda ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń 80 jyldyq mereitoiyna orai tuńǵysh «I Halyqaralyq Farabi oqýlary» ótti. Bul dástúr jyl saiyn jalǵasyn tabýda. Qazaq Ulttyq ýniversitetinde «AL-FARABI UNIVERSITY SMART CITY» atty Qazaqstan men Ortalyq Aziiadaǵy tuńǵysh ǵylymi-innovatsiialyq joba qolǵa alynyp, iske qosylýda. Ál-Farabidiń ámbebap rýhani qundylyqtar negizinde qurylǵan «qaiyrymdy qala» áleýmettik ideal ideiasy osy jobanyń mańyzdy rýhani-adamgershilik bastaý-bulaǵy bolyp tabylady.
– Ál-Farabi iliminiń qazirgi qoǵam damýyna yqpaly qandai dep aita alamyz?
– Uly jerlesimiz, ǵulama ǵalym ál-Farabi eńbekteri kúni búginge deiin mańyzyn joǵaltqan joq, muralarynyń qazaq dalasyna qaita oralýy jáne onyń memleket basqarý jónindegi tujyrymdary, áleýmettik-etikalyq, saiasi, filosofiialyq, dini kózqarastary qazirgi jahandaný aiasyndaǵy qoǵamymyz úshin óte mańyzdy.
Sózimizdi qorytyndylai kele kelesi oidy aitqymyz keledi: uly adamdardyń shyǵarmashylyǵyna zeiin salyp qarasaq, olar óz zamanynyń perzenti retinde ózderi ómir súrgen dáýirdiń aiqyndaýshy beinesi bolyp tabylady. Qazaq dalasy Otyrarda dúniege kelip, túrkilik dúnietanymnyń múmkindigin álemge pash etken Ábý Nasyr ál-Farabi adamzattyń kemeldikke degen úzdiksiz umtylysyn beineleidi! Batys pen Shyǵystyń órkenietter aralyq suhbattastyq idealyna jaqyndai túsýine jaǵdai jasaidy. Álemdik órkeniette óz ornyn oiyp alǵan uly jerlesimiz ál-Farabi ilimine qaita oralý, tanyp bilý, ult múddesine jaratý – taýsylmas rýhani azyq, baǵa jetpes rýhani qundylyq.
Suhbattasqan T. TAŃJARYQ
