Ókinishke orai, qazir aýyl sharýashylyǵy ónimderi týraly statistikalyq derekterde úilespeitin, bir birinen alshaq aqparattar bar.
Osyǵan bailanysty kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Ákimderdiń málimetinshe, biylǵy jyly 16 million gektardan 16 million tonna astyq jinalǵan eken.
Degenmen, biyl daqyldardyń ósý kezeńindegi qurǵaqshylyq ónimge óte qatty ziian keltirgeni anyq. Al batys óńirlerdiń, Aqmola, ásirese, Qostanai oblystarynyń birqatar sharýashylyqtarynda eginniń bir bóligi múldem kúiip ketti. Osyǵan bailanysty, astyq óndirisimen ainalysatyn mamandar men ǵalymdardyń biylǵydai óte qurǵaq aýa raiy jaǵdaiynda gektarynan 10 tsentnerden, iaǵni ortasha ónim alynǵanyna úlken kúmáni bar.
Statistika boiynsha, ótken jyly kartoptyń jalpy túsimi shamamen 4 million tonnany qurady, onyń 2,1 million tonnasy nemese óndiristiń jartysynan kóbi jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa tiesili.
Teńgerim durys bolǵan jaǵdaida, bul kólemdegi kartop bizge aýyl sharýashylyǵy jylynyń sońyna deiin jeter edi. Biraq ózderińizge málim kóktemde onyń baǵasy kúrt kóterilip ketti jáne 4 aida elimizge kartop burynǵydan 67 ese kóp importtaldy.
Osyndai, aýylsharýashylyq statistikasyn qalyptastyrýdaǵy júieli problemalardy kórsetetin kóptegen mysaldar keltirýge bolady.
Qazir, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kólemi týraly esepti tek zańdy tulǵalar ǵana tapsyrady, al sharýa/fermer qojalyqtarynan jáne jeke qosalqy sharýashylyqtardan bul derekterdi interviýerler iriktemeli ádispen jinaidy.
Sharýa qojalyqtarynyń tek 30%-y jáne qosalqy sharýashylqtarynyń bar bolǵany 2,5%-y ǵana esep beredi, iaǵni olardyń 97,5% eshqandai esep bermeidi. Basqasha aitqanda, aýyl sharýashylyǵyndaǵy óndiris kóleminiń edáýir úlesi ákimder jinaityn ákimshilik aqparatqa negizdelip aiqyndalady. Búginde Úkimet aýyl sharýashylyq salasynda tsifrlandyrý boiynsha belsendi sharalar qabyldaýda.
Biz jaqynda Tsifrly úkimet ofisiniń jumysymen tanystyq. Úkimet jumysyndaǵy osyndai jańa baǵyttardy qoldaý kerek dep sanaimyz.
Biraq, sonymen qatar ákimderdiń aýyl sharýashylyǵynyń jai-kúii boiynsha jinaǵan aqparatynyń durystyǵyn qamtamasyz etý jónindegi jaýapkershiligin arttyrýymyz kerek.
Statistika basshylarynyń ózderi atap ótkendei, jergilikti atqarýshy organdar óz reitingilerin arttyrý maqsatynda egin ónimdiligi boiynsha joǵary kórsetkishterge múddeligi statistika derekterin burmalaýynýyna ákelý qaýipi bar.
Al burmalanǵan aqparattar «qisyq aina» áserin týdyryp memlekettik organdarynyń mańyzdy sheshimder qabyldaýyna, sonyń ishinde azyq-túlik balansyn retteý jumystaryna negiz bolýy múmkin.
Ekinshi másele, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Agroónerkásiptik keshendi sýbsidiialaýdaǵy jaǵdaidy túbegeili jaqsartý jóninde naqty nusqaýlar berdi. Osy salada jaqynda jariia bolǵan memlekettik qarajatty jappai urlaý faktilerine azamattarymyz óz narazylyqtaryn ádil bildirýde. Biz qarastyryp otyrǵan biýdjette agrarlyq salany sýbsidiialaýǵa 2022 jyly 303 mlrd teńge bólý josparlanyp otyr.
Osydan on jyl buryn aýyl sharýashylyǵynda 15 túrli sýbsidiia bolǵan, al sońǵy jyldary olardyń sany 51-ge deiin ósti, iaǵni 3,5 ese. Biraq budan memlekettik qoldaýdyń tiimdiligi asa artqan joq.
Munyń sebebi osy saladaǵy kelesidei júieli úsh másele bolyp tabylady.
Birinshiden, kóptegen memlekettik qoldaý túrleriniń maqsaty túpkilikti nátijege jetýge emes, aralyq tehnologiialyq protsesterdi oryndaýǵa baǵyttalǵan. Óz kezeginde, sýbsidiia alýshynyń jaýapkershiligi de joq, óitkeni erejelerde jumys nátijeliliginiń naqty indikatorlary anyqtalmaǵan.
Ekinshiden, sýbsidiia bólý erejelerinde belgilengen sáikestiktiń kóptegen kriteriileriniń anyqsyzdyǵynan, osy baǵdarlamalardy ákimshilendirýdiń kúrdeliliginen sybailas jemqorlyqtyń oryn alý deńgeii joǵary.
Úshinshiden, kóptegen aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin sýbsidiialardyń qoljetimsizdigi. Sýbektilerdiń, negizinen orta jáne usaq sharýashylyqtardyń 80%-y memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkize almaidy. Sonymen qatar, durys josparlanbaǵandyqtan, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler bekitilgen kvotalar aiasynda da sýbsidiia ala almaidy, bul memlekettik qoldaý júiesiniń boljaýsyzdyǵyna ákelip, salaǵa investitsiialardy tartýda edáýir tejegish bolyp sanalady.
Máseleni sheshý jolynda ne usynbaqpyz?
Birinshiden, sýbsidiialardy alýdyń negizgi kriteriii retinde eńbektiń túpkilikti nátijesi, iaǵni óziniń óndirip satqan óniminiń kólemi bolýy kerek. Mundai kórsetkishti burmalaý qiyn, sondai-aq ony baqylaý da ońai.
Sonymen qatar, investitsiialyq sýbsidiialardy alýda da kemshilikter bar bolǵandyqtan, onyń mehanizmin jetildirýdi usynamyz. Ýaqyt óte kele, memlekettik qoldaý júiesinde salanyń tehnikalyq jáne tehnologiialyq qamtamasyz etilýi turaqtanǵan kezde, banktik syiaqy mólsherlemesin sýbsidiialaý esebinen fermerlerge uzaqmerzimdi jáne arzan nesielerdi bólýge basty nazar aýdarýǵa bolady.
Ekinshiden, sýbsidiia alýshylar úshin josparlaýdy engizý qajet. Bul memlekettik qoldaýdy júielilikke ákeledi, qajetti biýdjet qarajatynyń kólemin dál esepteýge, investitsiialaýdyń neǵurlym ózekti baǵyttaryn qoldaý úshin jaǵdai jasaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, qazirgi «Qoldaý» sýbsidiia berý júiesi tehnikalyq jaǵynan jetildirilmegen, eń bastysy, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler tarapynan kóptegen shaǵymdar týyndatýda. Sondyqtan, aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń sýbsidiialardy bólýdiń ózindik memlekettik júiesi bolýy kerek jáne de ol bul qyzmetti tegin kórsetýi tiis.
Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy ministrliginde sýbsidiialaý tetikterin jetildirý jumystary bastaldy. Bul jumys durys baǵytta júrip jatyr. Aýyl sharýashylyǵy ministrimen kelisim boiynsha Senat depýtattary – aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandar jumys tobynyń quramyna kiretin bolady.
