Qazaqstanda AES salýǵa qulshynyp otyrǵan Resei buǵan argýment retinde: “Esesine aýa tazarady. Ekologiialyq ahýal túzeledi. Kómir jaǵyp, kúnniń kózin kók tútin tumshalamaidy. Balamaly qýat kózi paida bolady, taza aýamen tynystap, taza energiiaǵa qaryq bolasyzdar”, – degendi alǵa tartýda.
Túneýkúni Komsomolkaǵa suhbat bergen Reseidiń Qazaqstandaǵy elshisi Aleksei Borodovkin de jurtty soǵan sendirýge tyrysqan-tuǵyn:
“Rosatom zaýyttyń qaýipsizdigi men ekologiialyq tazalyǵyna kepildik bere otyryp, bul jobany qabyldaýǵa daiyn. Orys atomy týraly fobiialardyń shyndyqqa janaspaitynyn atap ótkim keledi. Reseilik AES-tarda qoldanylatyn eń zamanaýi tehnologiialar qurylys kezinde de, osy obektilerdi paidalaný kezinde de qaýiptiń bolmaýyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, AES jobasy elektr energiiasynan basqa Qazaqstan ekonomikasynyń kóptegen salalaryna serpin beredi, bilikti jumys oryndaryn ashady jáne iadrolyq fizika salasyndaǵy joǵary bilim sapasyn arttyrady,- depti Resei elshisi.
Alaida Máskeýdiń Orta Aziiaǵa qatysty qýlyq-sumdyqtaryn kúni buryn sezetin AQSh: “Reseidiń qorshaǵan ortaǵa jany ashyp otyrǵany shamaly”, – deidi.
Amerikadaǵy Iadro qarýynyń taralýyn zertteitin ǵylymi ortalyqtyń sarapshysy Margarita Pol muny Kremldiń kezekti saiasi jobasy dep sanaidy.
Onyń oiynsha AES salý arqyly Kreml Orta Aziiadaǵy “geosaiasi aktivteriniń” sanyn arttyra túsedi.
“Qazaqstan AES salyp qana qoimai, oǵan servistik qyzmet kórsetetin Reseidiń qas-qabaǵyn baǵyp, aldaǵy 30-40 jylǵa jipsiz bailanady. Kreml aimaqtan aiyrylyp qalmaýdyń túrli joldaryn izdep, alasuryp júr. Sonyń biri - Atom elektr stantsiiasyn salý. Bul jobanyń saiasi motivi bar”, – deidi ol.
Ekolog Azamathan Ámirtai da osy oida.
"AES salý Resei úshin óte tiimdi.Resei sol arqyly Qazaqstandy baqylai alady. Bul da bir áskeri orynǵa ainalady deýge bolady. Jáne bul Reseige kommertsiialyq jaǵynan óte tiimdi. Óitkeni, sol úshin Qazaqstan olarǵa aqsha tóleidi. Olardyń biznes kompaniialary sol arqyly aqsha tabady. Ol reseilik oligarhtar men Memlekettik Dýmadaǵy, Kremldegi lobbisterge paida ákeledi", – deidi ol.
...
Reseidiń AES salý týraly usynysy qoǵam tarapynan tegeýrindi qarsylyqqa tap boldy. Sonyń ishinde qazaqtildi aýditoriia bilikten bul máselege qatysty úzildi-kesildi jaýap berýdi talap etýde.
Saiasatker Muhtar Taijannyń pikirinshe, bizdiń bilik “kónbeidi de, kónbeimin demeidi de”.
Onyń pikirinshe Resei tarapy salamyz dep sailanyp otyrǵan AES-te jarylys bolsa, HHI ǵasyrdaǵy eń úlken tragediia osy bolady.
- Reseidiń birde bir atom elektr stantsiiasyn Qazaqstanǵa kirgizbeý kerek! Chernobyldegidei bir jarylys bolsa, Qazaqstanda XXI ǵasyrdaǵy eń úlken tragediia bolady. Munyń shyǵyny Asharshylyq apatynan da zor bolýy múmkin.
Bul máselege - taýlardaǵy demalys oryndary men dárethanalarǵa barýǵa úzildi-kesildi qarsy bolyp júrgen «ekologtarymyz» ne aitar eken? Olardyń da tegeýrindi qarsylyqtaryn kútemiz…”, – deidi Taijan.
…
Al AQSh sarapshysy aldaǵy jyldary Reseidiń nazary Orta Aziiaǵa aýyp, ýystan shyǵyp bara jatqan aimaqty óz yqpalyna qaitarý úshin jantalasady deidi.
“Qyrymdy otarlaǵannan keiin sanktsiiaǵa urynyp, jalpaq álemnen oqshaýlanǵan Kreml AQSh pen Batysta ketken kegin Orta Aziiadan alýy ǵajap emes. Atalǵan aimaqtan ózge saiasi júris jasaityn keńistigi de joq, Kremldiń tynysy tarylyp tur”, – deidi ol.
Onyń aitýynsha Qazaqstan biligin aldap-sýlap AES salyp alsa Kreml odaqtasyn qolynda oinatady. Qazaqstanǵa bir enip alsa, ári qarai aimaqtaǵy basqa elderge de emeýrin bildirýi yqtimal.
“Belarýstegi reseilikter salyp bergen AES biylǵy jyly iske qosylýy kerek edi. Bul endi sheshilgen sharýa. Qazaqstan biliginiń tilin tapsa, kelesi kezekte Ózbekstan tur”, – deidi sarapshy.
…
Májilis depýtaty Aidos Sarym da Reseidiń Qazaqstanda AES salý ideiasyna túbegeili qarsy.
Sarymnyń pikirinshe Reseimen bailanysty kez-kelgen birlesken jobaǵa saqtyqpen qaraý kerek, óitkeni onyń arjaǵynda Qazaqstannyń ishki isine tumsyq tyǵý degen pasyq piǵyl jatyr.
Odan buryn buǵan halyq qarsy. Bilik halyqtyń pikirine keraǵar sheshim qabyldasa, ózi qaitalap júrgen “estitin memleket” qaǵidasyna qarsy kelgen bolady.
AES salý ideiasyna jappai qarsy shyǵyp, óre túregelgen álemjelidegi jurttyń ashý-yzaǵa toly ashyq hattary men petitsiiasy Toqaevqa jetip, prezident byltyrǵy jyldyń qazanynda bul jobaǵa pármen berýden bas tartqan.
“Bizdiń el mundai avantiýraǵa bas suqpaýy kerek. Búgingi ekonomikalyq jaǵdaiǵa shynaiy kózben qarap, áleýmettik ahýaldy esepke alǵan jón”, – deidi Aidos Sarym.
Reseimen áriptestiktiń Qazaqstanǵa paida ákelgen kezi joq. Májilis depýtaty Resei jalǵa alyp otyrǵan Baiqońyrdy mysalǵa keltirip, sonyń saldarynan bolǵan ekologiialyq apat týraly aitypty.
Resei zymyrandarynyń qaldyǵy Qyzylorda oblysynyń aýmaǵynda úiilip jatyr. Olardan taraǵan ý jergilikti turǵyndardyń aǵzasyn ýlap, óńirdiń klimatyna da teris áser etýde.
Depýtat Sarym osy kúnge deiin Qazaqstannyń ekologiiaǵa qatysty talaptaryna qulaq aspai kele jatqan Kremldi aiyptap otyr.
“Bizdiń el AES salý týraly ideiadan bas tartqanyn kesip aitsa da, Máskeýdiń Orta Aziiadaǵy propaganda quraldary jobany jarnamalaýdy doǵarar emes. Úgit-nasihattyń arjaǵynda Máskeýdiń suǵanaq saiasaty men astyrtyn ambitsiiasy jatqany beseneden belgili. Osydan-aq bul jobaǵa kimniń shyn “muhtaj” ekenin ańǵaramyz”, – deidi Sarym.
…
Reseidiń Qazaqstandaǵy elshisi AES salý týraly ideiaǵa biyl bolmasa da, kelesi jyly qaita ainalyp soǵýy múmkin. Sebebi bul bastama búgin qana kóterilgen joq. Osydan 3 jyl buryn dál sol Borodovkin: “2019 jyly bul másele boiynsha naqty sheshimge kelemiz”, – dep málimdegen.
2019 jyldyń sáýirinde Pýtin prezident Toqaevqa Resei tehnologiiasyn paidalana otyryp AES salýdy usynǵan. Elimizdiń Energetika ministrligi AES salý úshin Almaty oblysynyń Úlken aýyly qolaily ekenin aitqan.
Pýtinniń usynysy qoǵam qarsylyǵyna ushyrap, Toqaev el pikiri eskerilmei elde AES salynbaitynyn aitqan edi.
«AES qurylysy taqyryby qoǵamda úlken rezonans pen pikirtalas týdyrdy. Bul problema óte kúrdeli. 2030 jylǵa qarai Qazaqstan elektr energiiasynyń tapshylyǵyna tap bolady. Sondyqtan, bul máseleni qazir sheshý kerek. Sonymen birge, eldiń pikirin eskermei, atom elektr stantsiiasyn salý týraly sheshim qabyldanbaidy», - dedi ol.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
