Almatydaǵy Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversitetinde «Qazaqstanda AES ne úshin salynýy kerek?» atty taqyrypta ótken dóńgelek ústelde baiandama jasaǵan mamandar derbes elektr stantsiiasynyń qajettigin alǵa tartty.
Máselen, elimizdiń óńirlerinde sezilip otyrǵan energiia daǵdarysyna az-kem toqtalsaq, soltústik aimaqta ahýal turaqty, al ońtústikte tapshy kórinedi. Iaǵni, elimizdiń ońtústiginde halyq sany kóptigine bailanysty 2030 jyly elektr energiiasynyń tapshylyǵy 2,7 GVt-qa jetýi múmkin.
Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversiteti Elektroenergetika jáne elektrotehnika institýty direktory Jubanysh Ábdimuratovtyń (sýrette) aitýynsha, soltústikten ońtústikke jóneltiletin energiiany qaita aidaý kezinde aýqymdy bóligi joǵalyp ketedi eken.
«Bul energiianyń 50 paiyzyn shyǵyn etedi. Onyń ústine generatsiialaityn qýattyń negizgi bóliginiń qoldaný merzimi 40 jyldan asyp ketken. Sondyqtan energetikalyq júieni modernizatsiialaý máselesi ózekti», – deidi ol.
AES salý týraly Prezident Q.Toqaev ta jii tilge tiek etip júr. «Qazaqstanda atom energiiasyn qurý múmkindigin jan-jaqty zertteý kerek. Menińshe, bul máseleni egjei-tegjeili qarastyratyn ýaqyt jetti, sebebi Qazaqstanǵa AES kerek. Taza atom energiiasy bolmasa, búkil ekonomikamyzdy joǵaltamyz» degen edi joldaýynda. Demek, naqty maqsat pen jospar bar, endigi másele – oryndalýynda.
Sonymen, qurylysyna 11 mlrd AQSh dollary kózdelgen AES-ti salatyn oryn retinde Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýmaǵy tańdaldy. Alaida, AES-ti qai memleket salady? Bizge qai eldiń reaktory tiimdi? Sheshim arnaiy baiqaý arqyly anyqtalyp, qurylys jumysyna 2025 jyly kirisip ketsek, 2035 jyly paidalanýǵa berilýi múmkin.
Búginde álem boiynsha qýaty 391 GVt bolatyn 439 reaktor jumys isteidi. AES 32 elde bar, olardyń ishinde AQSh, Frantsiia, Japoniia jáne Úndistan kósh bastap tur. Qazir 19 elde elektr qýaty 55 GVt bolatyn 52 reaktor salynyp jatyr.
Bul tizimge Qazaqstan qashan qosylady?
Dóńgelek ústelde baiandama jasaǵan mamandardyń pikirine qulaq assaq, AES salýda ózindik tájiribesi men áleýeti bar 4 memlekettiń ishinde Reseidiń «Rosatomy» óz elinen bólek álemniń 8 elinde, atap aitqanda Túrkiia, Vengriia, Bangladesh, Iran, Egipet, Qytai, Belarýsta 21 reaktor jobasyn salyp jatyr.
Sodan keiingi orynda Frantsiianyń «EDF Energy» kompaniiasy Qytai, Ulybritaniia, Frantsiiada 3 reaktor salý jobasyn qolǵa alǵan. Al Qytaidyń CNNC iadrolyq korporatsiiasy Pákistanda 5 reaktor, Ońtústik Koreianyń ICHNP kompaniiasy BAÁ-de 3 reaktordyń qurylysyn sátti júzege asyrýda.
Aita ketý kerek, Qytai, Koreia, Resei, AQSh jáne Frantsiiadan 6 vendordan tehnikalyq-kommertsiialyq usynystar tústi. Sonyń nátijesinde iadrolyq-energetikalyq tehnologiialardy salystyrmaly taldaý jáne baǵalaý úshin Frantsiianyń «Assystem» kompaniiasymen birlesip qujattardaǵy usynymdar negizinde kriteriiler júiesi ázirlendi. Jalpy, sheteldik atomdyq tehnologiialar vendorlary (III jáne III+ býyndy) usynǵan jańa zamanaýi reaktorlardyń 13 jobasy zerdelenip, daiyn tur.
AES: Artyqshylyǵy
«Qazaqstandyq Atom elektr stantsiialary» JShS Jańa iadrolyq jáne energetikalyq tehnologiialar boiynsha bas menedjeri Asýan Siiabekovtyń aitýynsha, eki bloktan turatyn joǵary qýatty AES-te 2000 adam jumys isteidi. Búginde Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary 2010-2022 jyldar aralyǵynda atom salasy úshin 2 193 bakalavr, 909 magistr jáne 135 doktor daiyndaǵan.
«Birinshiden, ǵylymi-tehnikalyq áleýetimiz artyp, joǵary bilikti kadrlar paida bolady. Qurylys kezinde 8 myńdai adam jumyspen qamtylsa, AES paidalanýǵa berilgen soń 2 myń maman turaqty eńbek etedi. Budan bólek elimizge investitsiia salatyndar qatary artyp, salyq qorjynyna 2,5-3 mlrd AQSh dollary túsedi» degendi aitady.
Al Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversiteti Elektroenergetika jáne elektrotehnika institýty direktory Jubanysh Ábdimuratovtyń pikirinshe
AES salynsa, elektr energiiasyn óndirý arzanǵa túsedi.
«1000 MVt qýatqa ie JES jylyna 8 million tonna ottegi jutady. Al AES ottegini qajet etpeidi, ziiandy tútin shyǵarmaidy. JES-ti qurý úshin iri kómir ne gaz ken oryndary kerek. Olarǵa kómir men gaz jetkizý kóp qarajatty qajet etedi. Al AES-ke qajetti ýran bir júk mashinasymen ǵana ákelinedi. Qoldanylatyn otyn, qaita óńdelip odan taǵy da otyn retinde paidalanýǵa bolady», – dep táptishtep túsindirdi.
Almas YSQAQOV, Iadrolyq fizika institýy neitrondy fizika zerthanasynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri:
Atom salasynda jumys isteitin mamandarǵa suranys artady
– Eger AES salynsa, Iadrolyq fizika institýty qandai kómek bere alady? Birinshiden, institýtta Qazaqstandaǵy jalǵyz reaktor jumys istep tur. Onda 70-ten astam joǵary bilikti maman eńbek etýde. Dál sol mamandar bolashaqta salynatyn AES-te jumys isteýge daiyn. Sebebi, tájiribe bar. Qazir joǵary oqý ornyn bitirgen mamandardyń 30 paiyzy ǵana sala boiynsha jumys isteidi.
Ókinishke qarai, memlekette tolyq baza joq. Institýt sany az. Iadrolyq fizika institýtynda 500 maman jumys istese, Kýrchatovta 400-dei. Eki institýtta bar-joǵy myń adam.
Bul salaǵa degen suranys endi artady. Sondyqtan AES taza elektr kózin óndirip qana qoimai, ǵylymi-tájiribelik bazany kóteredi. Tipti, tehnokrattyq dáýirge osy joba arqyly enetin shyǵarmyz.
Asýan SIIaBEKOV, «Qazaqstandyq Atom elektr stantsiialary» JShS Jańa iadrolyq jáne energetikalyq tehnologiialar boiynsha bas menedjeri:
3+ býyndaǵy reaktorlar balqyp ketpeidi
– 2021 jyly 15,8 GVt bolsa, 2050 jyly 38 Gvt jetedi degen boljam bar. Iaǵni, eki ese júkteme artady. Memleket basshysy Qazaqstandaǵy AES salý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrdy. Qazirgi tańda bizdiń mekemeniń atqaryp jatqan sharýasy kóp. 2018 jyly tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemeniń marketingtik bólimin ázirledik. Onda AES qýaty, ornalasý aýmaǵy jazyldy. Biz jazda Túrkiiadaǵy Akkýia AES-ne bardyq. 4 energoblogy bar atam stantsiiasynyń birinshi energoblogy kelesi jyldan bastap iske qosylady. 1200 mbt energiiamen búkil Túrkiiany qamtamasyz etpek.
Bizde jurt áli AES salýdan qorqady. Sondyqtan halyqty da túsinýge bolady.
Alaida, onyń bári otynǵa, ýrannyń úlesine bailanysty. Onyń ústine biz qarastyryp jatqan 3+ býyndaǵy reaktorlar. Bul Fýkýsimadan keiingi shyqqan. Bular balqyp ketpeidi, radioaktivti qaldyqtar syrtqa shyǵyp ketý qaýpi joq, sýmen janaspaidy.
Sol sebepten qorqýdyń qajeti joq. AES-ti ortasha eseppen 60 jyl paidalanýǵa bolady. Eger suranys bolsa jiyrma jyldy qosyp, uzartýǵa bolady.
Ár eldiń reaktory ózinshe jaqsy. Bári birdei elektr qýatyn óndiredi. Biz aldymen radiatsiialyq iadrolyq qaýipsizdigine mán beremiz. Qorshaǵan ortaǵa áseri, sosyn ekonomikalyq turǵydan qarastyramyz. MAGATE-niń alǵyshartyn eskerip, Qazaqstannyń normativtik bazasyna sai ma, joq pa, bizdiń kadrlardy daiyndap bere ala ma, joq pa, bárin qaraimyz.
Bizde ýran qory kóp. Jylyna 30 myń tonna ýran óndiremiz, al AES-ke keregi 150-200 tonna. Sondyqtan reaktorlarǵa ýrandy ózimiz qoisaq deimiz. Olar sondai tehnologiiany bere me, bul kriterii de mańyzdy.
Aýqymdy joba bolǵan soń qarjylandyrý jaǵy áli sheshilgen joq. Eki kelisim-shart bar. Qazaqstan tarapy 10 nemese 20 paiyz aqshasyn quisa, AES salatyn el ózi qarjy quiady. Ekinshi, búkil aqshasyn ózi shyǵaryp salady da, biraq bizge elektr energiiasyn berip, qalǵanyn ózderi paidalanýy múmkin.
Búginde AES salynatyn aimaqtar muqiiat zerdelenip jatyr. Abai oblysynyń Kýrchatov aýdany men Almaty oblysynyń Úlken aýyly barlyq talapqa sai bolyp otyr.
Almas SAÝHIMOV, AEjBÝ ǵylymi jáne innovatsiialyq qyzmet jónindegi prorektory:
Elimizde bir emes, úsh AES salý qajet
– Elimizde elektr energiiasy tapshylyǵy qatty sezilip jatyr. AES salý týraly talqylaý 2012 jyldan beri bastalyp, endi ǵana toqtamǵa keldik. Bizge báribir turaqty energiia kózimen qamtamasyz etetin atom elektr stantsiiasy kerek.
Bizde kómir, atom, jańartylǵan energiia kózderi, gaz bar. Eń tiimdisi – AES. Ony salý úshin bizde bári bar. Ýran qory boiynsha álemde ekinshi oryndy alamyz.
Sondyqtan Úlken aýylynan bólek, bolashaqta ekinshi AES-ti Kýrchatovta, úshinshisin Mańǵystaý oblysynda salý josparlanǵan.
Biz oqý ornynda kadrlar daiyndaý úshin 2019 jyly oqý baǵdarlamasyn jasadyq. Qazir bizde 4 institýt bar. Búkil salada ǵylymi jobalarmen jumys isteimiz. Endigi másele – injenerlik kadrlar tobyn jasaqtap, biliktiligin arttyrý kerek. Osy turǵyda arnaiy júie qalyptasýy kerek.
P.S. Keńestik kezeńnen kele jatqan quraldar apatty jaǵdaida tur. Olar ári ketse, on jyl ǵana jumys isteidi. Sosyn oǵan eshqandai jóndeý jumysy da kómektese almaidy. Al energiianyń 70 paiyzy kómir arqyly qamtamasyz etilip tur.
«Parij kelisimine» sáikes, eki jyldan keiin transshekaralyq kómir salyǵy engiziledi. Bul ekonomikanyń básekege qabiletsizdigin kórsetpek. «Qazaqstan atom elektr stantsiialary» JShS bas direktory Timýr Jantikin «Qazaqstanda AES salynbasa, onda joǵary kómirtekti energetikamen qalady. Onsyz jasyl ekonomika maqsattaryna jetý múmkin emes» degen sóziniń jany bar.
