Kósh basyn ustaǵan kósemniń úmiti men kúdigi almasyp, qýanyshy men qamyǵýy qatar júretindei. Ádiletke umtylǵan saiyn kedergiler - jeti qabat jut bolyp, jeti jerden keregesin kerer. Aqiqatqa umtylsa azýyn aqsityp aibat sheger.
Qazaq qoǵamy jańa sapaly, jańa sipattaǵy jańǵyrý kezeńdi kútti. Halyqtyń minezi ózgerdi. Burynǵy keńestik júiege eti úirengen «meniń qojaiynym kim bolsa da báribir deitin, belsendilik pen jigerden aiyrylǵan, rýhani múmkindikteri kenjelep qalǵan» halyq emes. Otyz jyl azat ómir súrgen, táýelsiz memlekettiń erkin, batyl, týra sózdi, bilimdi, jańa tolqyny qalyptasty.
«Qazaq ózgerdi» -depti Muqań. (Muhtar Áýezov) Sonaý keńestik júieniń ózinde. «Sizder budan qyryq jyl burynǵy qazaqty izdep áýre bolmańyzdar, budan qyryq jyl burynǵy qazaq qazir joq. Qazirgi qazaqtyń mádenieti de, turmys-tirshiligi de, oi-sanasy da, minezi de ózgergen» degen oiyn dáleldi aitypty. Órkendemeitin, damymaityn, óspeitin halyq ǵana toqyraidy degendi meńzegen bolar ǵulama sýretker.
Táýelsiz Qazaqstannyń tórtinshi on jyldyǵy – ózgerister men damýdyń jańa dáýirine qadam basty.
Prezident Q.K. Toqaevtyń ádiletti memleket qurý, birtutas ult bolyp uiysyp is atqarý, berekeli qoǵam kelbetin qalyptastyrý qadamy kúttirmeitin kezeń edi. Kútetin bolsaq kesh qalatyn, kesh qalsaq tóńkeriske ákele jatqan daǵdarys aldyndaǵy kezeń edi.
Ulttyq tabystyń igiligin jurttyń bári birdei kóre almai, qoǵamda kedeiler sany artyp, halyqtyń turmysy nasharlai túsken kez. Halyq turmys-tirshiligine arqaý bolyp otyrǵan jerinen aiyryla bastady. Jer máselesi sheshilmeitin daýǵa ainaldy. Halyqtyń igiligine ainalatyn sýarmaly jerlerdiń jekeshelenip ketýi, sheteldikterge satyla bastaýy, halyqtyń narazylyǵyn týdyryp, ashyndyra tústi.
Osy tusta júz jyl burynǵy qazaq halqynyń basynan ótken aýyr kezeń qaita ainalyp kele jatqandai kórindi. Ol dáýir qazaq halqyna aýyr tigenin, ultty qasyretke uryndyryp, aýyr kúizeliske ákelgenin ult qairatkeri Álihan Bókeihan ashyna jazǵan eken.
«Qazaq-qyrǵyzdyń bolystary, qýlary paida qylamyn dep eldiń jerin kelimsek orysqa jaldaǵan. Keler jyly qazaq-qyrǵyzdyń osy jeri artyq dep jaldama jerdi aldymen kelimsekke alyp bergen. Eldi satqan, qarǵys atqan qýlar batsha ókimetimen, kelimsek oryspen taiaqty qazaq-qyrǵyzdyń arqasyna birge soqqan, elin, jerin satyp júziqaranyń tonyn kigen» (Á.Bókeihan «1916-1926» maqalasy) -depti.
Jasyratyny joq týra osy tásil táýelsizdigin alǵan alańsyz jurtty tóńirektep kelip, aiaqtan shalyp, alqymnan qysa bastady. Ýshyqqan másele tereńge tamyr jaia bastaǵan. Alash qairatkeri Álihan babamyzdyń «jerin satyp, júzi qaranyń tonyn kigender» bizdiń qoǵamda da eldiń jaǵdaiyn tyǵyryqqa tiredi.
Memleket basshysy Q.K. Toqaev: «Halqymyz úshin jer máselesi qashanda asa mańyzdy. Bul – memleketimizdiń berik negizi jáne qasietti simvoly. Qazaqtyń jeri sheteldikterge satylmaidy. Men mynandai naqty sheshimder qabyldadym. Birinshiden, sheteldikterge jáne sheteldik zańdy tulǵalarǵa aýyl sharýashylyǵy jerlerin satýǵa, jalǵa berýge zań júzinde birjola tyiym salýdy tapsyramyn. Bul sheteldikterdiń úlesi bar zańdy tulǵalarǵa da qatysty. Jer sheteldikterge satylmaidy jáne bul máselege endi qaityp oralmaimyz» degendi ashyq jariia etti. Igerilmegen jáne tiimsiz igerilgen jerlerdi anyqtap, ony alyp qoiý maqsatymen ǵaryshtan monitoring jasaýdy zańnamalyq turǵydan bekitip, 12,8 mln gektar igerilmegen jerdiń 7 mln gektaryn memleketke qaitaryp aldy.
Esesi ketip bara jatqan el demin ishine tartyp bir kúrsindi. Bul ońai bolǵan joq, árine! Toqaevtyń saiai reformasyna qarsy kúres pen kedergiler bas kótere bastady. Bul qater alǵashqyda qarapaiym halyqty asa alańdata qoimaǵanmen eldiń damýyna tusaý, órkendeýge tuzaq qurylǵan saiasi belsendi toptyń jan-jaqty qarsy kúresi edi. Júzi qaralar kezeń-kezeńimen Otanǵa ot shashyp «oinady» bul ylań qarapaiym halyqtyń yǵyryn shyǵaryp, kúizeliske saldy. Onsyzda qalt-qult etip otyrǵan halyqty qalaida kóteriliske aidap salý áreketterin júzege asyrmaqqa bel býdy.
Órkenietti memlekettermen salystyrǵanda kez-kelgen damýshy eldi basqa damyǵan qiyndyqtar men kedergilerdiń aldyn tosyp turatyny belgili.
Eń áýeli qaýipsizdik qateri, damýǵa tóngen qater, adam quqyǵy men zańdylyqty saqtaýdyń qateri. Bul qaýip-qater syrttan kelmegendei boi jasyrǵanmen ishki iritýdi, ishki alaýyzdyqty qozdyra otyryp, tóńkeristi qoldaityny da belgili ádis. Mundai tásilderdi tájiribesiz, álsiz saiasatker aýyzdyqtai almaidy. Sondyqtan soǵys órti tutanady. Órtti basýǵa eshkim de yntaly bolmaidy. Sebebi ol ár memlekettiń ishki saiasi daǵdarysy.
Otyz jyl irgesi qalanǵan táýelsizdikke tóngen qater ońai emes edi, ásirese otyz jyl ishinde túiini sheshilmei turǵan daǵdarysqa arqaý bolyp, eleń de, alań kúi keshken tusta júzege asýǵa tiisti naqty qadam jasaityn reformator qajet edi. Buǵan deiingi aldamshy, naýqanshyl reformalardy bastan ótkizgen halyqtyń senimi turaqsyzdanyp, kókeiinde kúmán qonaqtaǵan. Olardy selt etkizip sendirý de asa qiyn edi.
«Quldyqta júrgen halyqqa qorqaqtyq, ekijúzdilik, sóztasýshylyq, jabaiylyq tán; olardyq qatygezdigi shekten shyǵarlyq. Quldardyń qoly jer óńdeý men qunarlandyrýǵa qabyletsiz bolady. Belsendilik pen jigerden aiyrylǵan olarda izgilik te, aqyl da, talant ta joq; olardyń rýhani múmkindikteri jetilmei qalǵan, olar ónerge de, saýdaǵa da jer óńdeýge de durys qaramaidy» (K.A. Gelvetsii «Adam týraly»)
Rýhsyzdyq jailaǵan jerde memleketshildik, otanshyldyq, erkindik sónedi. Mundai elde is bastaityn adam da bolmaidy. Memlekettiń bolashaǵy úshin budan ótken qaýip bolmas.
Memlekettik qyzmetshiler hattamalar toltyrýmen, jaýapty organdarǵa mátin jazý jattandylyǵymen qalyptasyp qalǵan. «El shetine jaý tidi» dese de, qaǵazǵa mátin jazyp, onyń útir-núktesin túzep-kúzep otyra berýge boiusynyp, qatyp qalǵan. Barlyq erkindik te, jiger de, is-áreket te qaǵaz júzinde qala beredi. Memlekettik qyzmetkerdiń dástúrli jumys tásili solai, kózqaras solai, talap ta sol tárizdi....
Memlekettik qyzmetkerdiń psihologiiasy ózgerý kerek. Ol Otanshyl ma?.. Álde, kerisinshe memlekettik jaýapkershilikke qaltaǵa túsetin jalaqysynyń mólsherimen ǵana qarai ma?.. Nemese memlekettik qyzmetke kelýdegi maqsat –bedel men óz esebin túgeldeý ǵana ma...
Memlekettik qyzmetker mansapqa qanshalyqty qumar bolsa, memleket aldyndaǵy paryz ben jaýapkershilik odan da ústem bolýy shart. Kóp jaǵdaida memlekettik qyzmetker mansapty joǵary bedel, ústemdik etýshi qural retinde qoldanady. Halyqtyń aldynda is bitirerlik jankeshti jaýapkershilikten bas saýǵalaidy.
Qasym-Jomart Kemeluly: «Bizge jańa kadrlar, iaǵni kásibi bilikti, ozyq oily jáne bastamashyl mamandar asa qajet» dedi. Prezidenttiń bul sózi saiasi reformalardyń tejelip otyrǵanyna qatysty aityldy dep oilaimyn. Álihan Bókeihan Qazaq avtonomiiasyn qurý jolynda: «Bizdiń qazaq is atqaratyn adamǵa jutap otyr», -dep is atqaratyn adamnyń azdyǵyn birneshe ret aýyzǵa alypty.
Q.K.Toqaev 2020 jyly halyqqa Joldaýynda «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstan: is-qimyl kezeńi» dep atady. Saiasi reformalardy iske asyrý úshin shat qimyl, tez nátije kórsetý - zamannyń talaby. Joldaý baǵyty qurǵaq sózden iske jumyldyrý áreketin talap etip otyr. Memleket basshysy óz sózinde:
«...Bizge sapalyq turǵydan jańa memlekettik basqarýshylar kerek. Memlekettik qyzymetshilerdi irikteý jáne jumystan bosatý júiesin zaman talabyn eskere otyryp, qaita jasaqtaý qajet. Memlekettik qyzmet jeke sektordaǵy kásibi mamandar úshin barynsha ashyq bolǵany durys. Kadrlyq rezervti nyǵaitý kerek» -deidi.
«Belasý» diplomatiialyq ocherkinde Li Kýan Iýdyń: «Kómekshilerden bastap, joǵarǵy satydaǵy sheneýikterdiń anketasynda kórsetilgen aqparatpen ǵana shektelmei, olardyń moraldik jáne iskerlik qasietin búge-shigesine deiin anyqtaý kerek.
Kóptegen demokratiialyq institýttardyń syndary men aitqandaryn tyńdai berýdiń qajeti joq. Onan góri aldymen óz halqyńnyń tynysh ómiri men toq bolýyn oilaǵan abzal» -degen keńesine Q.K. Toqaev erekshe mán bergen eken. Bálkim, shyndyǵynda da iskerlik qasieti tómen sheneýiktiń anketadaǵy kórsetkishi sáikes kelmeitini de shyndyq.
Memleket basshysynyń ár qadap aitqan saiasi sheshimderi búgingi kúnde óz nátijesin qapysyz berýi kerek.
Qazirgi tańda elimizde júrgizilip jatqan reforma búgin iske assa ǵana halyqtyń tańdaýyndaǵy Ádiletti qoǵam saltanat qurmaq.
Ádiletti qoǵam
Ádildik azamattardyń ómiri men erkindigin qorǵaidy. Kimnen qorǵaidy?.. Adamdy adamnan qorǵaidy!!! Demek, ádiletsizdikti adam adamǵa jasaidy. Qylmys, qiianat ádiletsizdigi ZAŃ arqyly qorǵalady. Qandai qaishylyq pen qorǵansyzdyq, deseńizshi.
Adam janyna izgilik uia salǵanda ǵana aqiqat pen ádildik saltanat qurady. Aqiqat pen ádildik saltanat qurý úshin ZAŃ izgilikke qurylady. Ádette biz izgilikti ádebietten, ónerden, tarih taǵlymdarynan ǵana izdeimiz. Dinniń negizi de tek izgilikten turady, biraq dinge degen senimdi dinshildik pen fanatizm qoljaýlyq etip, áýelgi oiymyzǵa selkeý túsirýge tyrysyp baqty. Dinge kúmánmen qaraityndar boi kórsetti. Adam dinnen de saqtana bastady. Biraq dástúrli dinniń izgilikten bastaý alatyny aqiqat!
Izgiliktiń taǵy bir shýaǵy - Ádebiet pen Óner . Ádebiet pen ónerdiń missiiasy ár adamnyń boiyndaǵy izgilikti tiriltý.
Izgi qoǵam qurýǵa o basta dinniń úlesi qandai orasan bolsa, adamzattyń taǵy bir rýhani kúshi ádebiet pen óner. Adamzat úshin ádebiet pen ónerdiń úlesi ushan-teńiz boldy. Erte ǵasyrlardaǵy oishyldar izgilikke «saiasi izgilik» degen uǵymdy kiristirdi.
«Izgilik - Otanǵa jáne Teńdikke degen súiispenshilik» (Sh.L. Monteske) dep tujyrym jasaǵan eken.
Izgilik - ádiletti zań, izgilik -bilim , izgilik - mádeniet.
Batys elderinde ótip jatqan sot protsesiniń bir úzindisin teledidardan kórip tań qalǵan edim. Kólik júrgizýshi qarsy kele jatqan kólikke abaisyzda soǵylyp, zań aldynda aiypty bolady. Ákesi «kólikti baiqaýsyzda soǵyp aldym», -deidi. Qateligin moiyndap, úsh-tórt jyl, bálkim odan da kóp jylǵa jazasyn óteitin bolady. Biraq ákesimen birge kólikte otyrǵan bala: «Ákem kólikti qaqqan joq», -dep kýálik beredi. Sot aldynda ákeli-balaly ekeýiniń sózi sáikes kelmeidi. Ákesi tań qalyp, óziniń kináli ekenin jáne balasynyń jalǵan aityp turǵanyn sot oryndaýshylaryna eskertedi. Sot jasóspirimge jalǵan kýá bergeni úshin aiypty bolatynyn eskertedi, biraq bala birbetkeilik tanytyp, aitqanynan qaitpaidy. Bul onyń ákesiniń túrmege ketýine úzildi-kesildi qarsylyǵy edi. Ákesine degen ǵajap súiispenshiligi edi, ákesin túrme torynan qalaida qutqarý aldyndaǵy jantalas, ákege degen taza mahabbattyń kózsiz erligi edi.
Sot osy súiispenshilikke erekshe nazar aýdarady. Zalal keltirilgen kóliktiń iesine tolyq ótemaqy berý arqyly sot úkim shyǵarady. Ákeli - balaly ekeýin jalǵyzdyq qasiretinen, tragediiadan saqtaý úshin sot izgi jol izdeidi. Balanyń ákege degen sheksiz mahabbatyna sot izgilik jolyn qarastyrady. Men sottyń sol jolǵy izgiligine qairan qalyp, tipti tańdanyp, súisinip edim...
Qoǵam saiasi izettilikke de súiene alýy shart. Aqiqatynda izgilik –iman. Qiianatqa barmaý, qylmys jasamaý, tákapparlyqtan saqtaný, barynsha ádiletti bolý, bireýdiń haqysyn jemeý, qazynaǵa qol salmaý, adamdy-adamnyń jaqsy kórýi. Bul jeke adamǵa ǵana emes, qoǵamǵa, memleket ustanymyna da qatysty. Biraq kóp jaǵdaida izgilik aýyzben aitylǵanmen júrekte bolmai shyǵady.
Sonymen qatar qoǵamda shyndyq jáne búlik degen uǵym bar. Qoǵamda shyndyqty tek qana búlik qorǵai alatyndai piǵyl basym. Qoǵamdaǵy shynshyl kim? Búlikshil kim? Búlikshilde adýyn kúsh bar, zerde joq nemese zerde álsiz. Búlik arqyly halyqshyl bolyp kóriný, dańqqa bólený, jalǵan qurmetke umtylý. Búliktiń áreketi – qaqtyǵys, teketires, soǵys.
Shyndyqtyń ustanymy – Aqiqat. Shyndyq - Ádildiktiń dosy. Shyndyq zańǵa arqa súieidi. Shyndyq zańmen qorǵalady. Ádilet atty uǵymdy qalyptasqan zańdar qorǵaidy. Ádiletti zań –halqynyń teńdigin saqtaidy, adamdardyń bir-birine ádiletti bolýyn májbúrleidi.
«Erterekte memleket basshylarynyń qasyna saiqymazaq atyn jamylǵan dana adamdy qosyp, olarǵa qai kezde aqiqatty aitý kerektigine múmkindik berilip otyrǵan. Ol aqiqaty aityp, ádil sóileitin bolǵan; joǵarydaǵylar sol úshin de bulardy jek kórdi. Saiqymazaqtar mártebeli taqsyrlardyń janynda júrip tózimin ábden tozdyrǵan sońǵy DANALAR edi. Olar keiinnen bilikke unamady, sondyqtan bilik te qyzmetterin joiyp jibergen» (K.A. Gelvetsii «Adam týraly»)
Qorqyt Ata men Buhar jyraý danalyǵy da aibarly han men qol bastaǵan bekterdi aqylymen demep otyrǵan, sabyrymen tejep otyrǵan.
Memeleket basqarý isi - aldymen óz ultynyń danalyǵynan kúsh alady dep oilaimyn.
Memleket basshysynyń Ulttyq Keńes qurý, Ulttyq Quryltai shaqyrý ideiasynyń tórkini de osynda jatsa kerek. Q.K.Toqaev elimizdegi saiasi naqty qadamdardyń baǵytyn túsindire otyryp, el-aǵalarynyń, halyqtyń únin estýdiń jolyn tańdady.
«Biz kópti kórgen el-aǵalarynyń aqyl-keńesine júginemiz. Belsendi azamattyq ustanymy bar orta býynnyń tájiribesin eskeremiz. Jańasha oilaityn jastardyń tyń ideialaryn qoldaimyz» deýi oiymyzǵa dálel.
Memleket basshysyna qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin naqty saiasi qadam jasaýǵa týra keldi. Óitkeni qoǵam qaterli shielenistiń aldynda turdy. Halyqtyń bilik basyndaǵylarǵa degen ashý-yzasy artty. Osynsha óreskel, qym-qýyt, berekesizdiktiń aldyn tek qana saiasi iri qadam ǵana ózgerte alar edi. Ol úshin Q.K. Toqaevqa halyqtyń senimi kerek boldy. Halyqtyń senimi uly betburystardy talap etti.
Ádiletti memleket qurý – ult sanasyn ózgertý. Halyqtyń BILIK týraly túsinigin ózgertý. Óziniń tańdaýy bolmaǵan halyqtyń qiianat kóretini de, qyjalat tartatyny da, samarqaýlyq pen enjarlyq kóńil-kúiden arylmaityny da ras. Sondyqtan bilikke degen senimsizdik, narazylyq árkez týyndap otyrdy. Halyq pen Bilik birin-biri estimeitin jaǵdaiǵa keldi.
Memleket basshysy halyqtyń únin estitin, halyqqa esep beretin, jańa bilik júiesiniń baǵytyn usyndy. Prezident osy arqyly halyqtyń óz tańdaýyn jasaýyna múmkindik berdi. Bilikti monopolizatsiialaý qaýpin aitarlyqtai azaitty, prezidentti bir merzimge ǵana sailaý normasyn engizýdi usyndy. «Biz bilikti jasaqtaýdyń jáne onyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń órkenietti qaǵidattaryn bekitýge tiispiz» dedi ol.
Prezident Q.K.Toqaev jyl sońyna deiin reformada kózdelgen konstitýtsiialyq ózgertýlerdiń barlyǵyn zań arqyly bekitip, aiaqtap, jedel iske kirisýdi talap etip otyr.
Qazaqstan jańa dáýirge aiaq basty. Saiasi reforma Parlament pen máslihattardyń partiialyq tizim jáne bir mandatty okrýg boiynsha jasaqtaý tásilin iske asyrý arqyly shyn mánindegi Ádiletti memleket qurýdyń demokratiialyq jolyn, jańa saiasi dáýirdiń aiqyn kórinisin tanytty.
Ádilet jolyn tańdaý aldynda túrli qaýip-qaterge Prezident te, Halyq ta bel bailady, táýekelge bas tikti. Jylmiyp turyp, jyrylyp top qurǵandar tuzaq saldy... Qarsylyq pen qaishylyq shielenisi sharyqtaý shegine jetti. Qańtardyń qara daýyly táýelsiz eldiń tynyshtyǵyn shaiyp, jaipap óte salǵysy kelgen. Damýdyń kúndesi – kedergi.
Halyqtyń qoldaýy men senimi saiasi reformanyń júzege asýyn údere qoldap ketti. Sol sátte memleket basshysynyń báige atyndai shabysy qara terge malshyntyp, býyrqanyp - býsanyp, býlyqqan da shyǵar. Qaharyn tógip, kárine mingende quiqa teri júz jiyrylyp, myń jazylǵan bolar.... Biz sondai sátterinde janynda bolmasaq ta sezindik!!!
Qolǵa alynǵan saiasi reformanyń kúshi des bermedi, HALYQ prezidentin qoldap, ádiletti qoǵamnyń týyn tikti.
Bul birtutas ulttyń el táýelsizdigi jolyndaǵy, jerimizdiń tutastyǵy jolyndaǵy bereke-birliginiń kórinisi. Endigi uranymyz da, birlik-baǵytymyz da, ustanǵan baǵdarymyz da Táýelsizdiktiń máńgiligine qyzmet etý.
Táýelsiz Qazaqstan
Táýelsizdik – qazaq memleketiniń uly Jeńisi.
«Táýelsizdik qazaqqa op-ońai kele saldy» dep teris oi aitý keshegi men búgingini salystyrmai, ótken tarihtyń janqiiar kúresine kóz jumyp qaraǵandardyń dálelsiz aita salǵan daýryqpa pikiri dep oilaimyn.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda baǵdarymyz ben belesimizdi aiqyndaýymyz kerektigin aita kelip, «Otyz jylda biz qandai jetistikterge jettik?», «Keler urpaqqa qandai eldi amanattaimyz?», «Memleketimizdi nyǵaita túsý úshin taǵy ne isteimiz?» degen saýal tastady, barshamyzǵa.
Otyz jyl ishinde shyn mánindegi táýelsiz memlekettiń irgetasy qalandy. Memlekettiń bilik júiesi, ulttyq valiýtasy, Qarýly Kúshi, Dilomatiialyq bailanysy, kórshi memlekettermen shekara shegendeldi.
«Qazaqstan táýelsizdigin eń sońynan jariialady» dep syrttai sókkender de boldy. Biraq «Nege?» -degen suraqtyń astaryna úńile almadyq. Kezinde Álihan Bókeihannyń da janyna batyp, jumbaǵyn sheshýde qabyrǵasyna batqan tusy osy edi. «Qazaq bolyp avtonomiia bolamyz desek, aldymyzda sheshýshi bir jumbaq bar...» dep edi.
Sol jumbaq kúpti, kúdikti jumbaq edi.Ol jumbaq sheshilmeitin, sheshilse bútin qazaqty birneshe aimaqqa bólip jiberetin, bólinip ketken aimaqtyń basy bútin bir el bolyp, eshqashan birikpeitin jáne biriktirýge qarsy syrtqy saiasi kúshtiń basym bolatyndyǵy edi. Bul saiasi shatqaldan saqtanýdyń qandai joly bar edi? Ishtegi bóten ultty bólmei, qazaqqa sińistirip jibergende ǵana óz jerinen kóshpei, ataqonysyn jat jurttyqqa bermei qalaida saqtap qalý.
«Túbinde qazaq ulty bir avtonomiia bola qalsa, ishtegi orysty da ala ketemiz be degen úmit. Ishtegi orys muny maquldaityn kórinedi...» depti Álihan Bókeihan. Tarih synynda eki jolaiyryq turdy, ekeýi de qazaqqa qaýipti edi.
Qazaqstan táýelsizdigin jariialar sátte osy synaqqa saiasi jan bitip, aldynan kese kóldeneń shyqqanyn bilemiz. Otarshyl kózqaras áreket- tásilinen esh ainymaityny qashanda belgigili edi. Jetpis jyl boiy «halyqtar dostyǵy» degen ideologiiany jalaýlatyp kelgen Keńester Odaǵynyń Bas Hatshysy M.S.Gorbachevtyń: «Qazaqstannyń bes oblysy da Reseige tiisti. Qazaqstan bizden bólinip shyǵatyn bolsa, biz soltústik oblystardy ózimizge qaitaryp alamyz» degen ashyq málimdemesi jariia boldy. Bolashaqta osyǵan kúsh salatyndary da ras edi, ári bul aimaqtardaǵy qonystanǵan mujyqtardyń urpaǵynyń sany da qazaqtardan áldeqaida basym bolatyn. Osyǵan qaramastan eshkimniń sheshimin kútpei Táýelsiz Qazaqstan batyl saiasi qadam jasady.
Táýelsizdiktiń ULY jeńisi N.Á. Nazarbaevtyń Elordanyń týyn Arqa tósine ákelip tigýi boldy. Bul tarihi sheshim!!! Osylaisha qazaq eli óz jerin qantógissiz saqtap qalý múmkindigine qol jetkizdi.
Biraq memleketti basqarý júiesindegi mamandardyń tym azdyǵy da, tájiribesizdigi de qiyndyqtarmen betpe-bet kelgeni jasyryn emes. Álem elderi Qazaqstandy táýelsiz el retinde tani bermedi. Osy sátte memleket múddesi jolynda jan aiamas, jańa serpin, bilikti maman, alǵyr saiasatker, kúresker qazaq balasy kerek-aq edi. Jetpis jyl boiy «aǵaǵa ini» bolyp, qolbaladai qalbaqtap qalǵan minez bir sátte aiaqasty ózgere qoia ma?.. Súiekke sińip ketken ol minezden halyqty kim azat etedi?.. Keshegi Alash qairatkerlerindei teń quqyqty talap etetin, eldiń eńsesin ózge jurtqa bastyrmaityn, empeńdep, eminip qul bolmaityn saiasi tartystarda ese jibermeitin TULǴA kerek edi qazaqqa. Álihan Bókeihan sózimen aitqanda «Is atqara alatyn ADAM» kerek edi, qazaqqa!!!
Taǵdyry talai sáttilikterdi tartý etken Qasym-Jomart Toqaev Reseidiń jańa laýazymǵa taǵaiyndap otyrǵan usynysynan óz erkimen bas tartady. «Halqymyz ańsaǵan, armanǵa toly jańa dáýir keldi. Aianbai eńbek etip, bar kúsh jigerimdi týǵan elim – Qazaqstan igiligine aiamai jumsar sát týdy» - deidi. (Q.Toqaev «Belasý»)
Táýelsizdigin endi quryp, keregesin kóterip jatqan qazaqta kásibi diplomat joq edi. Eldestiretin elshisi joq eldiń saiasi ahýalynyń ilgeri jyljýy da kúmándi edi.
Ol jańa memlekettiń syrtqy baǵyt-baǵdaryn aiqyndaityn kontseptýaldi usynystar engizdi. Al ondai usynystar tájiribe jinaǵan, jastaiynan diplomatiialyq qyzmettiń túrli baspaldaǵynan ótken, álem elderiniń saiasi elitasymen qoian-qoltyq aralasqan Toqaev syndy el táýelsizdigi jolynda is bastai biletin tulǵa ekeni de aiqyn boldy.
Álemdik saiasatta oza shaýyp, eliniń múddesine jankeshtilikpen is atqardy. Diplomat retinde moinyna quryq saldyrmaityn júiriktigi, alǵyrlyǵy syrtqy elderge tanylyp úlgerdi. Toqaev óz eline kelgende boiyn jasyryp ustady. Boiyn qansha jerden jasyryp ustasa da ol – memleketshildik sanasy ábden qalyptasqan, saiasi kózqarasy memlekettik múddeden ainymaityn turaqtylyǵymen ózgelerden ozyq turdy.
Resei elshiliginde qyzmette júrgen jas jigitke (Toqaevqa) áigili saiasatker Li Kýan Iýdiń qyraǵy kózi nege tústi?...
Li Kýan Iu Resei elshisi Iu.I.Razdýhovpen kezdesý barysynda elshiden góri nazaryn qaita-qaita qazaq jigitine qarai bura tarta berýi neni meńzedi?.. Reformatordyń sonshalyq jyly itipat tanytyp, Toqaevtan: «Sizdiń babalaryńyz Keńester odaǵynyń qai tustarynda turady?» dep ish tarta suraýy Razdýhovtyń kóńiline nege jaqpai qaldy?
Sol joly jas diplomat Toqaev Singapýr memleketin qurǵan refromator, kúresker Li Kýan Iýdiń ustanymynan neni ańǵardy?
«Meniń qytai ultynan ekenim ainaǵa qaraǵanda ǵana esime túsedi. Al anyǵynda men naǵyz aǵylshynmyn» - dedi reformator.
Bul shyn sózi me?.. Ózgelerge unaityn, biraq ózine unamaityn sóz be?.. Astarly, salmaǵy bar saiasi sóz be?.. Álde rasynda qytai ulty ekeninen bas tartyp otyr ma?... Dál osy pikirdi – saiasi ahýaldy retteý úshin aityp otyrǵan joq pa eken?.. Singapýr siiaqty irgeli memlekettiń qaýipsizdigi, damýy, órkendeýi jolyndaǵy ezýge kúlki uialatyp, senimge selkeý túsirmeitin «saiasi» áreket pe?..
Óitkeni alǵan bilimi men qabyldaǵan mádenieti aǵylshyn bolǵanymen Li Kýan Iýdyń búiregi Qytaiǵa buryp turǵany Toqaevqa aiqyn kóringen. Saiasattyń san qyrly ótkir júzi mynaý saliqaly tulǵanyń tereńinde ne jatqanyn sezdirdi. Sondyqtan ol óziniń nazaryn jas jigitke kóbirek aýdara otyryp, tamyryna qan júgirtkendei boldy. Dana qart jas jigitke: «Ishińdegi ózegiń - ózińdiki. Sodan aiyrylma, qaraǵym!!!» degeni me eken, kim bilsin...
Dáýir daýysy nemese Álihan Bókeihan
Ótkenge qarap, bolashaq boljanady. Qazaqstan táýelsizdigine qol jetkizgen tusta da taqyr jerden egin orylǵan joq, bilektiń kúshi naizanyń ushymen qorǵalǵan babalar armany men maqsaty, qol jetkizgen uly murat boldy. Aiqasyp ta, shaiqasyp ta bas kótergen, qol jinap, qanǵa bókken qazaq dalasy dáýirdiń talai synyn bastan keshkeni aqiqat.
Kenesary han kóterilisinen keiin Álihan Bókeihan bastaǵan Alash qairatkerleri Teńdik pen Táýelsizdikke qol jetkizý úshin otarshyl eldiń saiasatyna qarýly kóterilispen tótep berýdiń zamany áli týmaǵanyn, ashyq kúrestiń áli erte ekendigin ishtei túsindi. Sondyqtan damyl tappai, ultty oiatyp, órkenietti elderdiń mádenietinen, ǵylym, óner-biliminen úlgi alý, úirený jolyn úilestirdi. Ult ziialylarynyń basyn osy maqsatta biriktirýge umtylys jasady.
Álihan Bókeihan qazaq ultynyń qan tamyrynan ózegine deiin tarihy men shejireli tegine deiin, folklory men ádebietin tereń zerttep, maǵlumat jinady. Álihan Bókeihannyń ǵylymi tujyrymdamalary qazaq ǵylymynyń negizine ainaldy. Halyqtyń turmys-saltyn, adamgershilik, mádeniet turqyna, dini men saltyna úńildi. Qazaq neni kásip etse, neniń paidasyn kóksese sonyń negizine, túp-tereńine Álihan Bókeihan ǵumyry men bilimin arnap otyrdy. Qazaq ultynyń teń quqyly memleket bolýynyń jolyn izdedi, sanaly túrde osy jolda bel bailap, basyn tigip, ult taǵdyry jolynda qaitpas kúreskerilikti betke aldy. Osy maqsatta shet el ǵalymdarymen de, saiasatkerlerimen de tipti masondar qoǵamyna da kirýden tartynbady. Biraq Ýaqytsha úkimettiń basynda otyrǵan masondardyń qazaq halqyna avtonomiia berýden bas tartýyn bilgen sátte-aq, kadet partiiasynyń Ortalyq komitetinen de, partiia qatarynan da shyǵýyna týra keldi.
Ult muraty jolynda aianar jany qalmady. Ult azattyǵy jolynda Álihan Bókeihan kúresker, kemel saiasi qolbasshy edi. Ekonomika qaǵidalarymen saýatty qarýlanǵan, saiasi kúrestiń ádis-tásilderin ábden igergen, tájiribe-synaqtan múdirmeitin Álihan Bókeihandy otarshyl piǵyl tańdaǵan jolynan jańyldyra da, adastyra da almady. Qai tustan bolsa da ulttyń paidasyna janyn salyp baqty. Kimmen bolsa da ymyraǵa kele otyryp, ult bolashaǵyn órkenietti elderdiń qataryna qosý - Álihan Bókeihannyń uly armany edi.
Reseidiń túpkir-túpkirinen qazaq dalasyna kóldei aǵylǵan qarashekpendilerge dem bergen P.Stolypinniń reformatorlyq saiasatyn Álihan Bókeihan batyl synǵa alady. Saiasatker kóregendigimen, saiasi áreketterimen oi-armanyn júzege asyrar bolsa Álihan osy jolda talai belestiń tóbesine tý tikti.
Jala júrmeitin, biliktiligi bultartpaityn, saýattylyǵy ses kórsetetin Álihan tulǵasy otarshyl generaldardyń tynyshtyǵyn buzdy. Tyrnaq astynan kir tapqysy keletin saiasi kózqaras - kir turmaq «tyrnaqtyń» ózin tappai dal urǵandai edi. Óitkeni Álihan ult teńdiginiń joqtaýshysy retinde jan-jaqty saýatty kúresker boldy.
Álihan Bókeihan óziniń boiyndaǵy búkil bilim-qýatyn da, tájiribesin de, saiasi baǵyty men ustanymyn memleket qurý jolyna arnady.
Álihan Bókeihan «Avtonomiia bolamyz desek, sheshýi qiyn bir jumbaq bar» dei kele ol oiyn da ashyq jazady.
«... Qazaq bolyp avtonomiia bolamyz desek, aldymyzda sheshýi qiyn bir jumbaq bar. Oral, Torǵai, Aqmola, Semeide kóp mujyq bizben qonystas; bul oblystarda mujyq pen qazaq qym-qiǵash aralas. Mujyqpen aralas qazaqty tastap, alǵy qazaq bolyp shyǵamyz desek, qazaq orysta qalady, qazaqty bul jerden kóshirip alamyz desek, bul qazaq ata qonysynan kóshpes; kóshse aqylsyzdyq bolady: qazaq jeriniń eń jaqsysy osy mujyqpen aralas otyrǵan jer...» demek qazaq shuraily jerinen aýa kóship ketýge tiisti emes. Qazaq ózi otyrǵan jerge ielik etpek. Qazaq qonystanǵan jer onyń óz jeri!!!
Saiasi kúres joly bir tolastamady. Qazaqtyń jer taǵdyry da qyl ústinde edi. Jii-jii abaqtyǵa túse berýdiń aqyry Álihan Bókeihannyń ULY armandarynyń jolyn jaýyp, ózegin tarylta tústi. Taǵy da abaqty...
«...Men Semeide abaqty boryshymdy kútip júrgende Shahkerim, Kákitai, Turaǵul ádeii qalaǵa kelip, taǵy da biraz kún bolǵan edik. ...Men abaqtyda jatqanymda olar taǵy kelip amandasqan. Buǵan ózge qazaq jaramaidy-aý, deimin. Abaqtydan shyqqan soń, bir tún Qarajan úiinde bir bolyp, meni Qarqaralyǵa Omarbek, Kákitai shyǵaryp salyp, hosh aitysqan jerde qushaqtap jylasty. Jaýǵa bel bermeimin dep qarysyp, tistenip, býyndyrǵan qysany syrtqa shyǵarmadym. Beker jylamaǵan ekenmin, tastan qatty dep oiladyńdar ma? Esil er shyraqtarym-ai! Sonan beri, Omash, Kákishti kórgenim joq. Armandy kestelep jazýǵa qalam, shirkin, shorqaq...»
Bul Álihannyń Abaidyń inisi Ysqaqtyń úly Kákitaidyń opat bolǵanyn estigende jazǵany eken.
«Býyndyrǵan qysany syrtqa shyǵarmadym» depti ult kúreskeri. Qazaq memleketin qurý jolynda ábden saǵyn syndyrmaqqa qurylǵan qaiys buǵaýdan tal qarmanar amal izdep ishtei yshqynyp otyryp jazsa kerek. Artynda qalyp bara jatqan qazaq jurttynyń taǵdyry qyl ústinde turǵanyn, oiyndaǵy arman-maqsatynyń qashan, qai kezde júzege asatynyn oilap, qamyqsa kerek. Uly iske umtylǵanymen ýaqyttyń júgi bul oilaǵandai bolmaǵanyna, teńdiktiń kúni, táýelsizdiktiń tańy alystan jyltyraǵan juldyzdai birde óship, bir janyp, birde jalyndap, birde byqsyp óleýsirep tutanyp turǵandai bolar. Saiasi kúrestiń órti talai kúidirse de ÁDILETTIŃ áppáq tańyn kútken bolar. Tat basqan temir buǵaýdyń da kúnderdiń bir kúninde irip-shirip, shashylyp túsetinin sezgen bolar. «Armandy kestelep jazýǵa qalam, shirkin, shorqaq» dep jazýy da armandaryn iske, áreketke asyrmaq joldaǵy «qysany syrtqa shyǵara almaǵan» ashy zapyran aralas ÚMITI me eken?..
Ol ańsaǵan úmit –halqy saýatty, sharýasy qýatty, jeri bútin, óz aldyna memleket qurǵan TÁÝELSIZ elin armandady. Is bastar urpaqqa amanatyn júktep, armanyn kestelep qaldyrdy.
Keler urpaq búgingige min taqpaityn ÁDILETTI qoǵam, ÁDILETTI zań úlgisin jasaý. Qazaq eliniń máńgiligine birtutas ult bolyp, berekeli qoǵamnyń irgetasyn qalaý jańa kezeńniń, Jańa Qazaqstannyń úlesinde.
Roza MUQANOVA, jazýshy
