Ádebiet demokratiialy bolýy kerek (sońy)
AÝYLShYLDYQ SINDROMYNYŃ ÁLEÝMETTIK-MÁDENI SALDARLARY
Qazaq tilinde jazatyn jazýshylardyń arasynda Reseidegidei aýylshyldyqqa qarsy dáiekti jáne tegeýrindi qarsylyq kóreste alatyn qala ziialysynyń bolmaýy, biliktiń qoǵamdyq ǵylym ókilderine bul máselege aralasýǵa tiym salýy, baspasózdiń osy baǵytty únemi jáne qyzý qoldaǵan materialdardy tópelep berip otyrýy aýylshyldyq virýsynyń buqaralyq sanany tolyq meńdep alýyn qamtamasyz etti. Sol kezdegi ziialy qaýymnyń basym kópshiligi qazaqtyń aýyldy jerlerge qonystanyp, tili men mádenietin sonda saqtaýy kerektigine shyn senetin boldy. Olarǵa senip ergen qazaq halqy bir tekti aýyl halqy bolyp qalyp, áleýmettik artta qalýdyń tutas kesheniniń zardabyn tartty.
Keńes biligindegi qazaq ulty 80-jyldardyń ortasyna qaraǵan shaqta áleýmettik artta qalýdyń barlyq qiyndyqtaryn basynan keship, aýyr jaǵdaida ómir súrip jatty. «Alys» dep atalynatyn aýdandarda, ekologiialyq apatqa ushyraǵan aimaqtardyń mańynda turatyn qazaqtar, ol kezde urpaǵy múgedek, mádenieti tyǵyryqqa tirelgen, morali tozǵan, tili turmys aiasyna tyqpalanǵan, saiasi táýelsizdik pen áleýmettik órleýden kúder úzgen bolatyn. Keleshekte «ult pen tildiń joiylatynyn», «birtutas Keńes halqyna» qosylyp ketýdimoiyndaǵan, eń bastysy, rýhani tozyp, geografiialyq uǵymǵa ainalǵan, órkenietten jyraqta qalǵan, aýyl sharýashylyq shikizatyn óndiretin, kommýnistik biliktiń arzan eńbek resýrsyna ainalǵan bolatyn.
Árine, bul baǵyttyń jónsizdigin sezgen azdaǵan mádeniet qairatkerleriniń arasynan qazaq jastaryn aýyldy eldi mekenderde turaqtandyrýǵa qarsy bolǵandar da boldy. Olar túbinde halyqty qala órkenietinen jyraqtatyp tastaýǵa bolmaitynyn eskertti. Biraq olar san jaǵynan óte az boldy. Olardyń qarsylyǵyn buqara qoldamady, aitaryn bapasóz jariialamady. Osy baǵytqa qarsy ideiamen baspasózge shyqqan biren-saran «avantiýrister» aýylshyl qara nópirden ońbai soqqy jedi.
Osylai qazaq ádebietinde mádenietti azshylyqty jeńip shyqqan mádenietsiz kópshilik osy ýaqytqa deiin sol ústemdigin júrgizip keledi. Sonyń saldary retinde Qazaqstanda EjelgiRimdegidei, klassikalyq mádeniettiń ornyna, “buqaralyq” dep atalatyn, mazmuny taiaz, ermekke kóbirek uqsaityn, sharýanyń mentalitetine sai, sonyń talabyn qanaǵattandyratyn, ózgelerge tarala almaityn, sýbkýltýra ústemdigin ornatty.
TARIHI ANALOGIIa
Ejelgi Rimde, plebeiler ústemdigi ornyqqan kezden bastap eki mádeniettiń, eki ideologiianyń bolǵany belgili. Olardyń birinshisi – Rim patritsiileri jasaǵan klassikalyq mádeniet. Ol keiinnen dúniejúzine áigili jáne úlgi boldy. Ekinshisi – bilikke kelgen plebeiler qoldaǵan, talǵamsyz bolsa da, tómengi tap ókilderiniń ózderi quraityn áleýmettik ortadaǵy tutynýshysynyń kóptiginen taralǵan sýbkýltýra. Talǵamy joǵary tutynýshynyń azdyǵynan klassikalyq mádeniettiń ornyn sýbkýltýranyń basýy Rim imperiiasyn tyǵyryqqa ákelip tiregen bolatyn.
Shynailyǵynda, plebei ataýlynyń ómirsheń mádeniet jasaýǵa zaýqy da, qaýqary da bolǵan emes. Plebei – mádenietti jasaýshy emes, jasalǵandy búldirýshi kúsh. Plebei mádeniet úshin emes, ermek úshin ómir súredi. Rimniń klassikalyq mádenietin búldirýimen, qala sharýashylyǵyn uiymdastyrýǵa qulqynyń bolmaýymen, eń bastysy, “nan men ermekti” ǵana ómirlik maqsat tutqan mentalitetimen, plebeiler adamzat órkenietiniń besigi jáne úlgisi bolǵan Rim qoǵamyn qulatqan bolatyn.
Osylai, qazirgi qazaq ádebieti negizinen aýyl turmysy taqyrybyna ǵana jazatyn, sharýa sýbkýltýrasy jáne kontrkýltýrasy deńgeiinde ómir súretin, sonysymen kontenti aýyldyqtardan ózge buqarany qyzyqtyrmaityn ádebiet bolyp qalyp otyr. Onda sýbkýltýra men kontrkýltýraǵa tán belgilerdiń bári bar: ideialyq baǵyty ulttyq-memlekettik múddelerge qaishy, taqyryby shekteýli, tek sharýaǵa arnalǵan, sol taptyń mentalitetine sai (qazir onyń talabyn da qanaǵattandyra almaityn), sharýadan ózgeler úshin ózekti emes, kórkemdik oryndalý deńgeii tómen, básekege qabiletsiz, sonysymen suranys týdyra almaidy. Qazaq tilin úirenýge suranystyń tómendiginiń basty sebepteriniń birin osydan – zamanaýi qazaq ádebieti kontentiniń qoǵam músheleriniń basym kópshiliginiń júregine jol taba almaýynan izdeý kerek.
* * *
Qazaq mádenietin, kórkem ónerin basqarý tutqalaryn ustap kelgenderdiń deni qarapaiym hrestomatiialyq qaǵidalardy sanasyna sińirip, oi qorytpady, dúniejúziniń ózge halyqtary siiaqty, qazaqtyń da órkenietti qaladan izdeýi kerek ekenin, ult bolý úshin aldymen ulttyq ekonomikanyń negizgi tutqalaryn – qala ónerkásibin qolǵa ustaýǵa umtylý qajettigin, ónerkásipte isteitin, áleýmettik kúsh retinde kórine alatyn ulttyq tehnika ziialysy bolýy kerek ekenin túsingisi kelmedi.
Agrarlyq dúnietanym qarapaiym amaldarmen kóz jetkizýge bolatyn aqiqattardyń syryna úńilýge, kenttenýdiń búkil dúnie júzi halqyna jáne qazirgi zamandaǵy damýǵa tán jalpyǵa birdei, ámbebap úderis ekenin túsinýge yryq bermedi. Sonyń saldarynan omyrylý syzyǵynyń aýyl jaǵynan shyqqan jazýshylardyń basym kópshiligi indýstriialy ómirge úrke qaraýynan jazbady. Olar qoǵamnyń áleýmettik damý zańdylyqtary turǵysynan alyp qaraǵanda bul qubylystyń qazaq halqynyń ulttyq múddelerine de, adamzat tarihynyń progresine de qaishy ekendigin túsinbedi. Ult taǵdyryn ony tek aýylda turaqtandyrýmen sheshý ideiasynyń ózi ol basta búkiladamzattyq órkeniet damýynyń ámbebap zańdylyqtaryna qaishy,ujymdyq aýtizm bolatyn.
Qazaq «alpysynshyjyldyqtarynyń» ideiasy ǵylymi zertteýdiń nátijelerinen qorytylyp shyǵarylǵan teoriiadan da, bul baǵyttyń halyqqa tiimdiligin apriori kórýden de týyndaǵan joq. Bul ideia olardyń basyna qalyptasqan ahýaldan – qazaqtyń aýylda shoǵyrlanyp qalýynan ǵana týyndady. Qisyn óte qarapaiym boldy: qazaqtyń kóbi aýylda turady eken, endeshe, aýyldy áspettei berý kerek. Jalpy damýǵa qatysty alǵanda onysynyń absýrd bolyp shyǵyp jatqanymen olardyń isi bolmady, aýyldan shyǵarmaýǵa kúsh salýmen, halqyn áleýmettik progresten aýlaqtatyp júrgenderin túsine almady.
Kórkem óner qairatkerleriniń kóbi jergilikti ult ókilderin qalaǵa keltirmeý baǵytyn ustanǵan kommýnistik ákimshiliktiń ádiletsiz demografiialyq saiasatynyń mánin de ańǵarmady. Olardyń sharǵysyn moinyna ilip alyp, ákesiniń aqylyn tyńdaǵysh balasha, aitqanyna ilanyp, «qazaq jastaryn aýylda turaqtandyrý» úshin baryn salyp baqty.
Eger qatardaǵy sharýa bala kezinde alǵan biliminiń jetimsizdiginen belgili bir tuiyq ideialar sheńberinen shyǵa almai, kúni ótip ketken kózqarasymen qalyp qoisa, ony keshirýge bolady: ne suraisyń, ol qatardaǵy sharýa ǵana-ǵoi. Al ýniversitet bitirip, qalaǵa kelip, jáili páterge enip, túsimdi qyzmetke ornalasyp, romandar jazyp, tomdap tańdamaly bastyryp júrgen jazýshy bala kezindegi aýyl mektebinen alǵan bulyńǵyr túsinikterinen aryla almai, halqyn aýyl rezervatsiiasynan shyǵarmaýǵa kúsh salyp júrse – mundai qubylysty qalai kvalifikatsiialaý kerek?
A. Masloý mundai qubylysty mádeniettegi transtsendenttik uǵymyn qoldaný arqyly túsindiredi. Amerikalyq ǵulamanyń sipattaýynsha, «transtsendentsiialylyqpen ózin ózektilendire alǵan adam – ámbebap adam. Ol – adamzattyń adamy. Ol ózin qorektendirgen mádenietten joǵary tur, oǵan táýeldi emes... Ózin ózektilendire alǵan adamdar qorshaǵan mádeni ortanyń áserine qyńbaidy.... Onyń mádenietke kózqarasy adam belgili bir kúige túsetin jáne ony synshyl, redaktorlyq, aiaýsyz kózqaraspen baqylaityn psihoterapevtik effektige uqsaidy,... Ol (tól mádenietin – Q.J.) synǵa alýy, keide maquldaýy, talqyǵa salýy, basqarýy múmkin, munyń bárin ol (tól mádenietin – Q.J.) ońǵa bastyrý, ózgertý úshin isteidi». (Masloý A. Dalnie predely chelovecheskoi psihiki.- SPb.: «Evraziia», 1997. 282-b.)
Tanymal ǵalym-ádisnamashy L.Fevrdyń ziialy adam «barlyq dáýirdiń adamy» bola bilýi kerek (Fevr L. Chývstvitelnost i istoriia // Boi za istoriiý. «Naýka», Moskva. 1991. 116-b.) degeni bar. Árine, barlyq adam barlyq dáýirdiń bel balasy bola almaidy. Al ýniversitettiń diplomyn arqalaǵan, ziialy sanatyndaǵy adam aýylda týyp, óstim eken dep, eseigende de kóńdi aýylynda qalyp qoimai, jańa ortaǵa – indýstriialy qoǵamǵa beiimdele alýǵa mindetti edi. Biraq qazaq jazýshylarynyń derliktei bári ózderi shyqqan úńgiriniń ókili bolyp qalyp qoidy, indýstriialy qoǵamnyń adamyna ainala almady. Sanalarynda refleksiia, mádeniette transtsendentsiia jasai almady, adamzattyń adamy da bola almady, dáýirdiń adamy deńgeiine de kóterile almady. Jan dúniesimen jaz bolsa – jailaýdaǵy kiiz úiinen, qys bolsa – saban japqan toqal tamynan shyqpai qoidy. Barlyq jaǵdailary – materialdyq igilikteri, rýhani azyǵy jetkilikti bola tura, órkenietti ómirdi kóre almady, tani almady. Jan dúniesin iektegen idiosinkraziia psihologiiasynyń tutqynyna ainalyp alyp, qalaǵa, órkenietke qarsy kektengen sezimniń qushaǵynda qala berdi.
Halqyna jany ashityn adam ony aimaqtan órkenietke qarai baǵyttaýy – qazaqty qalanyń záýlim úilerine engizýge, tehnikany, tehnolgiiany meńgertýge, osyǵan deiin ózge júrttar ókilderi ustap kelgen ónerkásip jáne bilik tutqalaryn ustaýǵa talasýǵa shaqyrýy kerek edi. Halyqty aýyldyń mesheýliginen, kedeiliginen qutqarýǵa, qala órkenietin qundylyq baǵdar retinde qabyldaýǵa, til men mádenietti qalaǵa engizýge baǵyttaýy kerek edi.
Keńes kezinde, qazaqty qalaǵa jolatpaý maqsatyn kózdegen, qatań ideokratiialyq rejimniń ústemdigi jaǵdaiynda da, kórkemóner týyndylary arqyly halyqtyń qalaǵa kóbirek oiysýyn násihattaý múmkindigi bolmai qoiǵan joq. Alǵashynda gýmanitarlyq salalarda – bilim berý men mádeniette, baspasózde qazaqtildi mikroortany qalyptastyrýǵa, birtindep ózge salalarǵa dendep kirýdi nysanalap, buqarany soǵan baǵyttaý kerek edi. Ult retinde ornyǵýdyń tek qalada, kapitalistik óndiris jaǵdaiynda, naryqtyq taýar-aqsha qatynastary ornaǵanda júzege asyrylatynyn, olardy sheshýdiń ǵylymi jáne saiasi joldary bar ekenin de barlyq JOO-nyń qoǵamdyq fakýltetterine arnalǵan oqýlyqtardan taýyp alýǵa múmkindik boldy. Biraq, qazaq aýylshyldarynyń muny túsinýge intellekt qýaty jetpedi. Olar túgel kerisinshe áreket etti, halqyn damýdyń agrarlyq basqyshynan kóteriltpeý úshin, sharýashylyǵyn indýstriialy ádispen júrgizetin azamattyq qoǵamǵa jetkizbeý úshin, qalaǵa, órkenietke kese kóldeneń qoiyp, siresken, belsendi kúres júrgizdi. Órkenietke qarsy oqyrmanynyń óshpendilik sezimderin shabaqtaýdy jalǵastyra berdi. Árine, olar óz halqyna qastandyqty satqyndyqtan jasaǵan joq. Aýylshyl qazaq jazýshylary aljasýshylyqtyń tarihi úlgisin bilmestikten, rýhani qorashtyǵynan, rýhani biliksizdiginen, saiasi saýatsyzdyǵynan jasady.
Árine, tarihtan oryn alǵan, qoǵamdyq sipattaǵy qateleri úshin kinálini izdeý, olardy jazalaý áreketterin jasaý izgilikke jatpaidy. Degenmen, qazirgi qazaqtyń áleýmettik-rýhani aialardaǵy máseleleriniń birin de sheshe almai, «táýelsizdigimizdi saqtai alamyz ba, almaimyz ba» dep, «saqtai almasaq, endi kimniń otary bolǵanymyz durys» dep, omalyp otyrýyna alyp kelgen faktor týraly sóz qozǵamaý múmkin emes. Ótkenge sarap tarihi qatelikterdiń keleshekte qaitalanbaýy úshin, urpaqty taǵy adastyrmaý úshin qajet. Túptep kelgende, qazaqty órkeniettiń omyrylý syzyǵynyń arǵy jaǵynda qaldyrý baǵytyn ustanyp kelgen jazýshylardy moraldyq jaýapkershilikten eshkim arashalap ala almaidy. Eger kimde-kim, V.Shýkshinnen úlgi alyp, óz áreketteriniń keleńsizdigin moiyndap jatsa, olarǵa túsinistikpen qaraý kerek.
* * *
Eger jazýshylar aýyl ómirin shynaiy sipattap, aishyqty beineler jasaǵan tatymdy týyndylar bere berse, oǵan eshkim eshteńe demes edi. Eshkim aýyl týraly nege kóp jazasyńdar degen suraq qoimas edi. Máseleniń úlkeni basqada – qazaq jazýshylarynyń, jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boiy, halqyn artta qalǵan agrarly basqyshtan shyǵarmai, indýstriialy qoǵamǵa qarsy qoia otyryp, sonyń saldarynan ultyn damýdyń barlyq parametrleri boiynsha artta qaldyryp, taǵdyryn meiilinshe shielenistirý jaǵdaiyna ákelip soqtyrýynda, sonysymen, týǵan halqyna ózge eshkim jasai almaityn kesirdiń eń irisin jasaýynda bolyp otyr.
Ideia men dúnietanym arasyndaǵy bailanystardyń tereńde jatqan syrlaryn kezinde aǵylshyn filosofy Djon Lokk taldap, túsindirip bergen edi. Onyń topshylaýynsha: «Aqyldyń oilaýy men zerdeleýinde ol qaraityn jáne qarai alatyn bir-aq nárse bar – ol óziniń menshikti ideialary, ózge tóte obekt joq. Bizdiń tanymymyz tek sol ideialarǵa ǵana qatysty» [Djon Lokk. Opyt o chelovecheskom razýmenii // Soch. T. 2. M.: Mysl, 1985. 3-b.]. Bul tustan qazaq aýylshyldarynyń dúnietanym aiasynyń tarlyǵynyń aqyldyń zerdeleýin tejeý aiǵaǵyn kórýge bolady. Tiisinshe, zerdeniń tejelýi olardy ideialyq laǵýǵa ákelip tiregen. Jetekshi ideia retinde aýyldy nysanalaǵan olar rýhani damýdyń ózge aialarynda bolyp jatqan qubylystardy tani almady, aýyldan ózge keńistikte, indýstriialy qoǵamnyń ómir aialarynda baǵyttyq qatelerge jol berdi, ana tili men ulttyq mádeniettiń máseleleriniń birde-birin tyńǵylyqty sheshe almady, tiianaqty is tyndyra almady, keleshekke, jas urpaqqa tatymdy eshteńe usyna almady.
Sonyń saldary retinde, qazaq kórkem ádebieti barlyq janrlar boiynsha múshkil halge tústi. Qazir qai janrdy alsań da semý qubylysy baiqalady, toqyraý belgileri menmundalap tur. Kórkem óner men onyń tutynýshylary arasyndaǵy bailanys múldem úzilýge jaqyn. Mádeniet týyndylaryn, shet jurttyqtardy aitpaǵanda, Qazaqstan qoǵamy músheleriniń, sonyń ishinde qazaq ulty ókilderiniń ózderi tolyǵymen qabyldamaidy, qazaq tilin biledi dep eseptelinetinder, onyń da bári emes, belgili bir bóligi – jastaiynan kórkem ádebiet oqyp ósken egde adamdar, til men ádebit sabaǵynyń muǵalimderi... ǵana tutynady.
SYNAÝ EMES, FILOSOFIIaLYQ TALDAÝ QAJET
Jazýshylar arasynda jariialylyq pen ashyqtyqtyń jetispeýinen, burynnan mandymai, eki aiaǵyn teń basyp kete almai júrgen bir janr bar. Ol – syn janry. Qazaqta eshqashan «syn túzelgen emes», sonyń saldarynan «min de túzelmedi». Ádebiette immanentti kemshilikter únemi aitylǵanymen, is júzinde ol kemshilikter únemi qaitalanady. Alǵa jyljý mardymsyz. Bir orynda taptap turý bar, keide keri ketý bar. Jylt etken bir jańalyqtyń artynda, oisyraǵan omyrylý bar.
Ashyqtyq pen jariialylyqtyń bolmaýynan, qazaq syny erkin emes, áldebir virtýal faktorlarǵa táýeldi. Synshy syzylyp tastalǵan sheńberden shyǵa almaidy. Syn mádenietiniń tómendiginen, ádette, adresantta obektivtilik bola bermeidi. Synnyń bireýdi urý úshin aitylatyn kezderi de az bolmaidy. Maqtaityn, jartylai maqtaityn shyǵarmalardy synshy aldyn ala bilip otyrady. Synalǵan adresat qarsy kúreske shyǵady. Sonyń saldarynan, syn júrgen jerde ylǵi «bas jarylyp, kóz shyǵyp» jatady.
Qazaq synshylary shyǵarmany keń taralǵan ádebi kategoriialarmen ústirt taldaidy: taqyryby anadai eken, keiipkerleri mynadai eken, siýjeti sylbyr eken, tili byljyr eken,.. degen shamada. Nemese qai jyldary, kimniń ne jazǵanyn tizip shyǵady. Muny ádebi úderiske sholý dep ataidy.
Keńes qazaq ádebietinde syn ideologiiaǵa táýeldi boldy. Kórkem shyǵarmanyń qundylyq kriterii retinde joǵarydan sotsialistik realizm týraly teoriia túsirildi. Synshylardyń osy teoriia aiasynan shyǵýǵa qaqysy bolmady. Bul baǵyttyń basty teoretigi akademik M.Qarataevtyń qazaq ádebietinde sotsialistik realizmniń qalyptasýy týraly eńbegi Keńes kezindegi qazaq synynyń shyńy bolyp esepteldi. Ózge synshylar men ádebiet teoriiasyn zertteýshiler de osy mańaidan tabyldy. Al táýelsizdikten keiin sotsialistik realizmniń baǵyty retinde ǵylymi dáieksizdigi áshkerelenip qaldy. Bul Keńes kezindegi qazaq synynyń adasyp júrgenin aiǵaqtap bergen qubylys boldy.
Orys synshysy V.Belinskii bylai degen edi: «Syn jáne óner. Ekeýi qosylǵanda dáýirdiń sanasyna teń. Al syn degenimiz – filosofiialyq sana, óner – sananyń ózi (Belinskii V.G. Rech o kritike // SS. T.5. M.: Hýdojestvennaia literatýra, 1979. 67-b.). Orys synshysynyń oiyn zamanaýi filosof-postmodernist Iu.Habermas bylai sabaqtastyrady: «filosofiia men ádebiettiń arasyndaǵy janrlyq aiyrmashylyq óte az, sondyqtan filosofiialyq mátinder óziniń tól maǵynasynda ádebi-synshyldyq turǵydan taldap túsindirýge yńǵaily bolyp turady» [Habermas Iu. Filosofskii diskýrs o moderne. – M.: «Ves mir». 2003. S. 198.].
Aitsa aitqandai, bizdiń synshylarymyzdyń filosofiialyq sanasy tym taiaz boldy. Olar kórkem shyǵarmany tek ontologiialyq sipattamalary turǵysynan ǵana taldady, ádebiettiń fýnktsiiasy, muraty jáne onyń buqaralyq sanaǵa áseri týraly máseleler únemi kúńgirt qalyp otyrdy. Sol sebepten, qazaq ádebieti halyqty ǵasyrlyq uiqysynan oiatýshy fýnktsiiasyn atqara almady, sharýanyń sońynan erýshi kúiinde qala berdi. Syn kórkem shyǵarmanyń ideialyq nysanasyn halyqtyń áleýmettik muraty turǵysynan túsindirip bere almady. Qazaq ádebieti Keńes basshylarynyń qazaqty aýyl sharýashylyq ónimderin óndiretin arzan jumys kúshine ainaldyrýdy kózdegen áleýmettik saiasatyn júzege asyrý úderisindegi soiyl soǵýshysyna ainaldy. Bul mindetin ol uzaq jáne táýir oryndady.
Qazaq jazýshylarynyń kóbiniń qubylystyń saiasi-áleýmettik jáne quqyqtyq astarlaryna úńilýge shamalary jetpedi. Olar ulttyq múddeler men demokratiialyq qundylyqtardyń da mánin túsine almady. Liberaldyq sana, saiasi saýat, demokratiialyq mádeniet jetpegendikten, ózderin ár qashan da qoǵamdyq úderisterden, saiasattan tys ustady. Al ádebiet bolsa, paidasynan ziiany mol, laqqan ideologiialyq aǵystarǵa toly boldy, dúnietanymdyq fýnktsiiasyn oidaǵydai atqara almaidy. Qoǵamdyq ómirde bolyp jatqan qubylystardyń sebepterin teris túsindirý sozylmaly syrqatqa ainalyp, onyń kesiri ulttyq mádenietke soqqy bolyp tiip jatty.
Tushymdy qorytyndy shyǵarýǵa bolmaityn, ǵylymi dáieksiz túsindirýge ilanyp, basyna oralǵan tumannan aiyǵa almai, «qańǵyrtqan men úrkitkenge» qarǵys aityp qana, túk bitirmei otyra berý qazaqtyń ádetine ainalǵan. «Ailaly qoǵamnyń ákki saiasatyna» biz nege qarsy tura almadyq, ózimizdi ózimiz qorǵai almasaq, onda bizdi kim qorǵamaq?» degen suraqtarǵa jaýap izdelmedi. Batys postmoderniniń ókili M.Bloktyń “eshqashan mea culpa (kiná menen) dep bastaýdyń ziiany bolmas edi» (Blok M. Apologiia istorii ili remeslo istorika. M.: «Naýka», 1986. – 19-b.) degenin eshkim esine túsirmedi. «Bárine ózimiz, saiasi kúresti durys júrgize almaǵan ózimizdiń qarańǵylyǵymyz kináli emes pe?», – deitin ádebietshi bolmady. «Taǵdyrǵa jalbarynyp, yńyrsi bergendi qoiaiyq; Endi budan bylai kim tarapynan, qandai ákki saiasat júrgizilse de, qańǵyrmaýdyń, úrikpeýdiń jolyn tabaiyq; Basqa túsken qyrsyqtyń sebebin ózgege aýdarmaiyq; Qarańǵylyqty serpip tastaiyq, saiasi-quqyqtyq saýatymyzdy kótereiik, belsendiligimizdi arttyraiyq; Jańa mádenietti, básekege qabiletti qoǵamdy qurý ózimizdiń mindetimiz; Erkin adamdarsha alǵa umtylyp, erlershe jetistikke óz kúshimizben jeteiik; Óz taǵdyrymyzdy ózimiz qolǵa alaiyq» degen baǵdar ustalmady, áreketke bastaityn lebiz estilmedi. Sol burynǵysha, «sum ýaqyt, ailaly qoǵam, ákki saiasat qaita oralmasa eken» dep, alaqan jaiyp, aspanǵa qaraý ǵana boldy. Osylai qazaq jazýshylary ótkenniń surǵylt oqiǵalaryn aityp zar ileýden, kelesi «aidyń ońynan týǵanyn» qudaidan jalbaryna surap, bet sipaýdan aryǵa bara almady, elin kúnshýaqqa, pármendi áreketke qarai bastaityn, oqyrmandy jasampazdyqqa jeteleitin tegeýrini men rýhy bar shyǵarma bere almady. Bul qazaq ádebietiniń dúnietanymdyq fýnktsiiasyn atqara almai otyrǵanyn pash etedi.
Qazaq jurty «taýyp aitatyndarǵa», qyzyl sózdiń artynan qashaǵan qýǵandai túsetinderge ár qashan da kende bolǵan emes. Qaidaǵy bir virtýal keńistiktegi, tutatyn iligi joq, tiianaqsyz, amorfty birdeńe týraly uiqastyra, lepire sóilep turǵan «sheshenniń» aitqandaryna bas shulǵyp, qol soǵyp otyra berýdi ádetke ainaldyryp alǵan. Ainalany qorshaǵan dúnieni durys tani almaǵandyqtan, qaidaǵy bir saǵymnyń sońynan ilesip, únemi jorta berýdi ádetke ainaldyryp alǵan.
Kórkem ónerdiń kóp fýnktsiialy bolýy kerektigi týraly V.Belinskii bastaǵan orys synshylary az jazǵan joq. Kórkem ónerdiń aldyna qoiylatyn mindetterdiń bastylarynyń biri onyń buqaraǵa ainalada bolyp jatqan qubylystardyń syrlaryn sanaǵa sińimdi sipattap bere alýynda. Demek, kez kelgen kórkem shyǵarma ómirlik praktikada bolyp jatqan úderister men qubylystardy kórkemdik-estetikalyq ádispen reprezentatsiialap bere alýymen qatar, ol buqaranyń dúnieni taný kókjiegin keńeitýge, ásirese, basqarý-baǵyný aialarynda bolyp jatqan oqiǵalardy saiasi-filosofiialyq jáne tanymdyq turǵydan obektivti túsindirip berýge mindetti edi.
Ádebiettiń tól fýnktsiiasyn – buqaranyń tanym kókjiegin keńeitý mindetin atqara almaýynyń, kerisinshe halqyn mesheý áleýmettik ortadan shyǵarmaýǵa tyrysýynyń, synnyń adýynsyzdyǵynyń túpkilikti sebebi qazaq filosofiiasynda. Keńes biligi jyldarynda qazaq tilinde tatymdy filosofiialyq shyǵarmalar jazylǵan joq. Azdaǵan qazaq filosoftarynyń orys tilinde kommýnistik ideologiia rýhyndaǵy, «dialektikanyń qazaqstandyq mektebi» sheńberindegi oi keshýlerinde rýhani damýdy qazaq ulty múddeleri turǵysynan qarastyrǵan týyndylar bolǵan joq. Sondyqtan, qazaqtyń rýhani aspanynda bolyp jatqan qubylystardyń syrlary tolyq ashylmai qaldy. Osy úrdis áli saqtalyp keledi.
QUBYLYSTYŃ SYRY NEDE? AREALDY LINGVISTIKA
Endigi másele qalyptasqan ahýaldyń sebebin anyqtaýda jáne budan bylai ne isteý kerek ekendigin durys baǵdarlap ala bilýde bolsa kerek. Sońǵy jarty ǵasyr qazaq ádebieti ónerkásip taqyrybyn igerýi kerektigin kótergen uranmen ótti. Qazaq jazýshylarynyń aldyna óndiris taqyrybyna shyǵarmalar jazý mindetteri únemi qoiylyp otyrdy. Biraq, olar burynǵysha otbasy men oshaq qasynyń oqiǵalarynan siýjet qurýdan, aýyl ómiri jáne týystar arasyndaǵy qatynastardy sipattaýdan alystap kete almady. Qazirgi alasapyran reformalar zamanynda, ándi qoiyp, roman men epopeiaǵa qaqtyǵysty siýjet bolarlyqtai oqiǵalar kún saiyn bolyp jatqanda, qoǵamda kórinis bergen bir qubylysty, oryn alǵan bir oqiǵany nemese individým ómiriniń bir mezetin saiasi nemese áleýmettik mán shyǵaratyndai, qazaqtan basqaǵa da túsinikti bolatyndai deńgeide kórkemdep sipattap berýge qazaq avtorlarynyń shyǵarmashylyq qýaty jetpedi. Nege?
Bul qubylystyń syryn arealdy lingvistikanyń qaǵidalaryna súiene otyryp, túsindirip berý qiyn emes. Agrarly qoǵam adamynyń lingvemasy aýyl turmysy men mal sharýashylyǵyna qatystylardy beineleýge jetedi, ózge, indýstriialy salalarda bolyp jatqandy sipattaýǵa jetpeidi. Bizdiń jazýshylarymyzdyń tili, tiisinshe, oiy men áreketi de, sol agrarly qoǵam kemerinen asa almai, tuiyqtalyp qalǵan. Ulttyq kórkem ónerdiń mazmunynyń agrotroptylyǵy aýyl adamynyń lingvemasynyń agrarlyq sipatymen – villanolektisimen sharttandyrylyp tastalǵan. Endi ol mazmun jazýshylardyń kognitivtik keńistiginde ainadaǵydai kórinis berýde. Sanasyna mentaldyq deńgeide myǵym ornaǵan aýylshyl ideiadan sytylyp shyǵýǵa jazýshynyń intellektilik qýaty men eriktik shamasy jetpeidi.
Psiholingvistika qaǵidalary boiynsha adam óziniń sózdik qorynda joqty is júzine asyra almaidy. Al ózge keńistiktegi shynaiylyqty, indýstriialy qoǵam ómirinde bolyp jatqan oqiǵalardy, qubylystardy, úderisterdi sipattaýǵa adekvatty leksikalyq korpýs – indýstriialy qoǵam adamynyń lingvemasy jáne ony paidalanyp, ýrbanolekt stilinde sóilei bilý qajet. Sol sebepten, órkeniet satysynyń agrarly basqyshynda turǵan qazaq jazýshylary indýstriialy qoǵam ókiliniń beinesin jasai almady.
Avtorlar sanasynda til-oi-áreket determinatsiiasynyń bolmaýynan, olardyń indýstriialy qoǵam ómirine beiimdele almaýynan, ózin ózektilendire almaýynan, bala kezderinen tanys qoi men qasqyrdan, jailaýdaǵy nemese qystaýdaǵy oqiǵalardan basqaǵa kóz salmady. Aýyldan basqa ózge de eldi meken bolatynyn, eki aýyldyń ortasyn jalǵastyratyn qara joldyń shańyn burqyratyp, áldekimdi «saǵynyp» ketip bara jatqannan basqa da ómir bar ekenin eskermedi. Olardyń ózge geografiialyq keństikte bolyp jatqan jailardy sipattaýyna leksikalyq resýrsy, oilaý energiiasy jetispeidi, kórkem ónerge tiek bolarlyq ómirlik materialdy (ishinara tarihi taqyryptarǵa qalam tartýdan basqany) kóre almady.
Jalpy, qazaq ziialylary aýylda mádeniet jasalmaidy degen qaǵidamen sanasýy kerek. Onda bilim sapasy da jaqsarmaidy. Aýyldaǵy bilim men mádenietiń eń tómengi deńgeide qalyp otyrýy ondaǵy áleýmettik jaǵdaimen sharttandyrylyp tastalǵan.
Aýyl lingvemasynda jasalyp jatqan týyndylar rentabeldilikke qol jetkize almaidy, kópshiliktiń suranysyn týdyratyndai deńgeige kóterile almaidy. Bul – syrttai qaraǵanda solai kórinetindei, ádebietke kesilgen úkim emes, sotsio-ekstra-arealdy-lingvistikalyq zertteýlerdiń nátijelerinen qorytylyp shyǵarylǵan tujyrym. Másele mynada: qazaq tili indýstriialy qoǵamnyń tiline ainalmai, ol tilde indýstriialy qoǵam adamynyń rýhani talabyn qanaǵattandyratyn kórkem óner jasalmaidy. Bar qyrsyqtyń bastaýy qazaq tiliniń agrarly qoǵam adamynyń lingvemasy sapasynda, tuiyqtalǵan alapta qalyp qoiyp, anomaldy qoldanylýynan bolyp otyr.
Shyn mánindegi klassika deńgeiinde kórkem dúnie jasaimyn degen jazýshy bárinen buryn ózinde tómendegidei rýhani faktorlardyń qamtamasyzdyǵyn oilaýy kerek. Aldymen keregi indýstriialy qoǵam ómirine laiyqtalǵan grammatikamen rettelgen tildiń jetkilikti leksikalyq qorynyń bolýy. Bylaisha aitqanda, leksikalyq resýrs qamtamasyzdyǵy jaǵdaiynda, naqty ajyratylǵan stilde, sóz ornyqtylyǵy saqtalatyn semantikalyq júieni meńgerý degen sóz. Sonan keiin sanany indýstriialandyrý, aýyl sheńberinen shyǵyp kete alatyn transtsendentti dúnietanymnyń bolýy, ómirde oryn alǵan konstelliatsiiany ańǵarý, arasynan kórkem ónerge obekt bola alatyndaryn iriktep ala bilý kerek. Ol úshin jazýshyǵa intellektilik qarym keńdigi qajet.
Tildiń sózdik qoryn tolyqtyrý, individtiń intellektilik qarymdylyǵyn keńeitý – bular iske asyrylýy asa qiyn sharýa emes. Zamanaýi aqparattyq tehnologiiamen oǵan qol jetkizý qiyn emes. Tek bulardyń mańyzdylyǵyn, qajettiligin tushynyp, seziný kerek, áreket etý kerek. Biraq, qazaqta osy bolmai otyr. Áreketsizdiktiń sebebi – jeke bas erkindiginiń bolmaýy. Ol adamdy alǵa jyljytpaidy, erikti adym basýǵa jibermeidi. Rýhani jutańdyq, jariialylyqtyń bolmaýy, býaldyr tsenzýra qazaqtardyń kemshiligin aitqyzbaýǵa, máseleni talqylatpaýǵa, paidaly sheshim qabyldattyrmaýǵa jetkizip otyr. Osylai, qazaq tek bilikke qarap aýyz ashyp otyra beretin, rýhani júdeýliktiń qursaýyna túsip alyp, tolyq áreketsizdikke ábden boi aldyrǵan.
Til-oi-áreket triadasynyń birinshi jáne úshinshi býyndarynyń arasyndaǵy bailanystarǵa kóńil aýdarǵan reseilik professor V.Harchenko «sózdik qordyń kedeiligi kedeiliktiń eń qaýipti túri – sheshim qabyldaýdaǵy kedeilikke ákelip soqtyrady» [Harchenko V. Rýsskii iazyk: bednost ili bogatstvo? «Znamia» 2006, № 6. 187-b.] dep túiindegen eken. Aitsa – aitqandai, ulttyń rýhani daǵdarysy til-oi-áreket determinatsiiasynyń barlyq býyndarynan kórinis beredi, qazaqtyń jan álemin túgel qamtyǵan. Sonyń saldarynan adekvatty oilai almaý, ideia tapshylyǵy jáne teris áreketter oryn alýda. Bylaisha aitqanda, qazaqtyń rýhani álemi tarihi damýdyń indýstriialy basqyshynda turǵan, azamattyq qoǵam qurǵan halyqtardyń jan áleminen ózgeshe bolyp qalyp otyr.
Kórkemdiktiń ózi de salystyrmaly. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtarynda qazaq tilinde jazylǵan, ózimizde myqty dep baǵalanǵan azdaǵan kórkem shyǵarmalar dúniejúzilik deńgeiden qaraǵanda bestseller qataryna qosyla almaidy, keibireýleri orta qol týyndylardyń arasyna da kire almaidy, dúniejúzilik naryqta básekege qabiletti emes. Ózge tilge aýdarylǵan eńbekter kóbinese koniýnktýralyq eseppen nemese aqy tólep aýdarylǵan, zamanaýi oqyrmannyń suranysyna ie bola alǵandary shamaly.
Qazaq jazýshylarynyń ózderiniń saýat pen talǵam tapshylyǵynan zardap shegip, aýylda qoishy nemese traktorshy bolyp júrgen kezderinde sezimge bólenip, tamsanyp oqyǵandary qazirgi qazaq oqyrmanyn sondai sezimge bólemeidi de, tamsandyrmaidy da. Kezinde qazaq arasynda táýir dep tanylǵan jazýshylardyń mektep baǵdarlamalaryna engen shyǵarmalary qazirgi oqýshyny selt etkizbeidi. Qazir bul shyǵarmalardy, ózgeni qoiyp, sol jazýshylardyń ózderiniń balalary men nemereleri de oqymaidy. Óitkeni, olar jahandaný, kenttený, aqparattaný tolqyndary ilestirip áketken, azamattyq qoǵamnyń azat adamy úshin dáiekti aqparat kózi bola almaidy, oǵan áser bere almaidy, olardyń mentalitetine jat, ózekti emes, kompetenttigin qalyptastyrýǵa septigin tigizbeidi.
ÁDEBIET DEMOKRATIIaLY BOLÝY KEREK
Ádette avtoritarlyq rejimder ornyqqan elderde mazmuny men ideiasy bilikke jaqpaǵandyqtan jaryq kóre almaityn shyǵarmalar ushyrasyp jatady. Qazaqstanda dissidenttik shyǵarmalar joqtyń qasynda. Munyń sebebi qoǵamda ashyqtyqtyń, jariialylyqtyń jetkiliksizdiginen ǵana emes, taǵy da sol, qazaq qalamgerleriniń buiyǵylyǵymen, ótkir máselelerdi alǵa tartýdan qaimyǵatynymen, qaharman tańdaý jáne shyǵarmanyń ideialyq baǵdaryn aiqyndaýda biliktegilerdiń álsiz jerin ańdyp otyryp, solarǵa jaǵatyndy ǵana izdeitinimen, eski súrleýdi shiyrlai beretinimen túsindiriledi. Shyǵarmashylyq zerdeleýden, izdenisten, batyl sóz aitýdan aýlaq bolý qazaq avtorlaryna tańylyp tastalǵan. Olar ashyq oiyndaǵysyn aitýǵa, ózgelerge túsindirýge tyryspaidy.
Aldyńǵy qatarly elderdiń damý tájiribesi kórsetkendei, kórkem ónerdiń damýyna qajetti basty shart – qoǵamda shynaiy demokratiianyń bolýy. Óitkeni, «ádebiettiń taǵdyry onyń tsenzýraǵa túspei, demokratiialyq erkindik keńistigine (sóz erkindigimen, pikir erkindigimen t.b.) shyǵyp kete alýyna bailanysty. Ádebietsiz demokratiia, demokratiiasyz ádebiet joq» [Derrida Jak. Esse ob imeni / SPb.: Aleteiia, 1998. – 49-50-b.b.]. Qandai jaǵdaida bolsa da, olardy aiyrýǵa bolmaidy. «Belgili bir ádebi shyǵarmanyń tsenzýraǵa ushyraýy demokratiiaǵa tóngen qaýiptiń kórinisi bolyp tabylady, mundaimen kelisýge bolmaidy» (sonda. 50-b.). Demek, qazaq ulttyq óneriniń tyǵyryqqa tirelýiniń sebepterin de Qazaqstan qoǵamyndaǵy demokratiialylyqtyń jetispeýinen izdeý kerek.
* * *
Qazirgi qazaq mádenietiniń máseleleri týraly orys tilinde jariialanǵan zertteýlerde bir qatar tushymdy pikirler bar. Zertteýshi G.Shalabaevanyń pishindeýinshe «mádeni dástúrdijalǵastyrýshy – ony óziniń rýhani bolmysyna ainaldyrýshy, ony jańadan qaita qurýshy. Ár adammen birge mádeniet ótkennen qazirgige sekiris jasaýy kerek» [Shalabaeva G.K. Etnos. Kýltýra. Samosoznanie. – Almaty.: Atamura, 1995. 188-b]. Al qazirgi qazaq ulttyq mádenietin jasaýshylar keshegiden búginge qarai ózderi de sekire almai, ózderimen birge mádenietti de sekirte almai otyr. Olarda «ulttyq mádeni dástúrdi búgingi kúnniń dúnietanymy turǵysynan qaita qaraý, etnostyń dúnieni sezinýin jetildirý» (sonda. 188-b.) jaǵy qolǵa alynbai otyr.
Táýelsizdik jyldarynda jekelegen avtorlardyń jetistikterine qaramastan, tutastai alǵanda ulttyq mádeniet, sonyń ishinde kórkem ádebiet toqyraýdan shyǵa almady. Qazaq tilinde mádeniet týyndylaryn jasaýshylar bolyp jatqan iri saiasi oqiǵalardyń mánin qazirgi zaman adamynyń talǵamyna sai, joǵary kórkemdik deńgeide sipattaǵan shyǵarmalardy dúniege ákele almady. Jazǵan kitaptary oqylmady, gazetter men jýrnaldary ákimshilik pármenmen taratyldy; eshkimdi qyzyqtyrmaityn teleberilimdermen efirlik ýaqytty toltyrdy, sonysymen jastardyń namysyna tidi, olardy qazaq ónerinen jeritti, ózgelerdiń óneriniń sońynan erýge májbúrledi.
Oqyrman ár tanymal jazýshynyń sońǵy shyǵarmasyn izdep júrip oqymasa, kórermen teatrdyń ár qoiylymyna biletti talasyp alyp jatpasa, izdenýshi ǵylymda qandai jańalyqtar ashylyp jatqanyna tánti bolmasa, buqara kúndelikti aqparatqa yntyqpasa, ata-ana mektepte ne oqytylyp jatqanyna aralaspasa, ol – sol tilde jasalyp jatqan rýhani igilikterdiń kómeskilene bastaǵanynyń, qazaq tildi ónerdiń, bilimniń, baspasózdiń kópshilikpen túsinistik taba almaǵanynyń kórinisi. Al til, belgili ǵalym H.-G. Gadamer aitqandai, sol tildiqoldaýshylarmen «ózara túsinistik júzege asyrylǵanda ǵana naǵyz bolmysyna ie bolady» [Gadamer H.-G. Istina i metod: Osnovy filos. germenevtiki.- M.: Progress, 1988. 516-b].
* * *
Qazir buqaranyń kórkem ádebietti oqýynyń azaiyp, ózge aýdio-kórinisti aqparat quraldaryn paidalanýǵa den qoiyp ketý úderisiniń bar ekenin árkim biledi. Budan qazirgioqyrmanǵa ádebiettiń keregi joq degen uǵym týmaýy kerek. Ózge tilderde jazatyn avtorlardyń shet tilderine aýdarylyp, qoldan qolǵa tarap júrgen shyǵarmalary barshylyq. Pornografiia men atys-shabys emes, kádýelgi adamnyń ómirlik bolmysy, qyzmeti, sezimi, armany, taǵdyry, ómiriniń máni týraly tereń oi salatyn, zamanaýi jáne ózekti shyǵarmalar bar. Solardyń biri – dúniejúzine tanymal jazýshy Paýlo Koelonyń kitaptary.
Retine qarai aita ketý kerek, tanymal jazýshy bylai deidi: «Álemniń rýhy adamnyń baqytynan nár alady. Adamnyń birden bir mindeti – aqyryna deiin óz Taǵdyryn jasaý. Bar mán – osynda. Eger Sizdiń zaýqyńyz soqsa, qalaýyńyzdyń júzege asýyna búkil álem selbesedi» [Koelo Paýlo. Alhimik. – K.: «Sofiia», 2004. – 208 b. ]. Adamzat tarihy osy qaǵidanyń durystyǵyn únemi dáleldep keledi. Daǵdarys qanshalyqty tereń bolsa da, odan shyqqysy kelgen qoǵam sytylyp shyǵa alady. Óitkeni, jaqsylyq úshin kúres bastalǵanda ony qoldaý ózinen-ózi kóbeie bastaidy. Qazirgi qazaq mádeniet qairatkerleri osyny túsinýi kerek, tuńǵiyqqa batyp bara jatqanyn zarlap aitýdy qoiyp, mádenietti básekege qabiletti etýdiń joldaryn myqtap izdestirýi jáne sol jolda taisalmai, tabandy ilgerilei berýi kerek. Sonda bar túiinniń sheshýi olardyń óz qolynda bolar edi.
Alaida qazaq mádeniet qairatkerlerinde basqa túskendi kúńirene, kúrsine baiandaý, kóbinese pessimistik sarynǵa boi aldyrý, pármendi áreketti tek bilikten kútý bar. Muny ulttyq sipat alyp ketken, sharýa dúnietanymynyń kórinisi dep qaraý kerek. Óitkeni, A.Shveitser atap ótkendei, «mádeniet pen dúnietanym arasynda tyǵyz bailanys bar. Mádeniet optimistik-etikalyq dúnietanymnyń ónimi bolyp tabylady» [Shveitser A. Kýltýra i etika // Ýpadok i vozrojdenie kýltýry. M.: Prometei, 1993. – 293-b.].
Agrarlyq qoǵamda týyp, ósip, ómir súrip, eńbek etken adam, qanshalyqty daryndy bolsa da, óziniń týyndysymen indýstriialy qoǵam adamynyń rýhani qajettigin ótei almaidy. Folklordyń yqpalynan shyqpaǵan, agrarlyq mádeniettiń tamtyǵyn ǵana mise tutyp otyrǵan, pessimistik oqshaýlaný psihologiiasyna sanasyn meńdetken qazaq mádenietin jasaýshylar dúniejúzilik mádeni qaýymdastyqqa kirigýge daiyn bola almady. Tildiń agrarlyq sipaty men avtordyń sharýatektiligi oǵan múmkindik bermedi. Ol basta keleshegi joqty kúiittegen dalbasanyń saldary osylai bolýǵa tiis edi.
Bul tustan biz kórkem ónerdi toqyraýǵa tiregen sebepterdiń negizgi ekeýine nazar salǵanymyz jón. Birinshisi – ónerkásipti qoǵamda bolyp jatqan qubylystardy kórkem sipattaýǵa jeterlik sózdik qordyń tapshylyǵynan zardap shekken qazaq tiliniń toqyraýy; ekinshisi – sharýadan shyqqan qairatkerdiń bilimi-intellektýaldyq qýatynyń shekteýliligi.
KÓRKEM ÓNERDI DAMYTÝ BAǴYTTARY
(Qorytyndy ornyna)
Qazirgi qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń dekadanstyq jaǵdaiy ziialy qaýym ókilderinen ózderiniń igilikti qyzmetinde shuǵyl betburys, batyl qimyldar jasaýdy talap etedi.
Kórkem ónerdi qutqarý úshin ziialy qaýym adamdardyń rýhani ósýine selbesip, olardy saiasi úderisterge aralasýǵa, estetikalyq sanasyn ósirýge, talǵamyn kóterýge, saiasi mádenietin qalyptastyrýǵa, kórkem beineli dúniege baǵyttaýy kerek. Kórkem shyǵarma qoǵamnyń, ulttyń taǵdyryna qatysy bar ózekti máselelerdi batyl kótere otyryp, sonysymen buqarany indýstriialy, azamattyq, quqyqtyq jáne zaiyrly qoǵam qurýǵa baǵyttai bilýi kerek.
Buqarany sońynan ertip, aldyńǵy qatarly órkenietke qosý ziialy qaýymnyń tól missiiasy bolyp tabylady. Qoǵam ziialy qaýymnan kórkem mádeniettiń damý baǵdaryn zamanaýi qoǵamnyń rýhani suranysy turǵysynan zerdelei otyryp, zamandastar ómiriniń shynaiylyqtaryn, sonyń ishinde, ásirese, rýhani aiany demokratiialandyrýǵa qatysy bar oqiǵalar men qubylystardy kórkemdikpen meńgerý ádisterin únemi jetildire otyryp, ózekti shyǵarmalar berip otyrýdy talap etedi.
Ulttyq mádeniettiń qaita jańǵyrýyna jańa impýls berý úshin, eń aldymen, kórkem ónerdegi taqyryptyq saiasat qaita qaralýy kerek. Mádeniet qairatkerleri:
– ult múddesine qaishy, zamanaýi turǵyndardyń sanasyna idiosinkraziialyq psihologiiany meńdetetin, keleńsiz ideia retinde aýyldy áspettei sipattaýdan, aýyl turmysy men tirshiligin idealdandyrýdan, qazaqty aýylǵa qaitarýǵa úgitteýden, bolmaǵan uǵym retinde «aýyl mádenietin» kóterý týraly jalǵan teoriiadan;
– keńestik ideologiia turǵysynan Batys órkenietteriniń mádenietterine qarsy kontrkýltýra jasaýdan;
– aýylshyl patriottyq turǵydan qalaǵa jáne onyń turǵyndaryna qarsy ideialar kótergen shyǵarmalar jazýdan;
– kórkem shyǵarmaǵa arqaý bolýǵa tatymaityn taqyryp retinde, ásirese án janrynda, týystardy jyrlaýdan bas tartýy kerek.
Týystar týraly án shyǵarý – qazaqi otbasylyq sýbkýltýra. Onyń zamanaýi ónermen úsh qainasa sorpasy qosylmaidy. Avtorlardyń kórkem ónerdiń missiiasy men muratyn túsinbeitinin aiǵaqtaityn faktorlardyń saldarynan týyndaǵan oǵash qubylys. Jeke adamnyń jaqyn týysyna qatynasy salihaly óner shyǵarmasy sýretteitin obekt bola almaidy. Ol avtordyń sanasynyń turmys aiasynda qamalyp qalýynyń «jemisi», onyń dúnietanymynyń tarlyǵyn, intellektiniń shekteýliligin, mádenietiniń tómendigin kórsetedi. Ózin ózi qadirleitin aqyn, kompozitor bul taqyrypqa óleń jazyp, án shyǵarýdan, al ánshi ony oryndaýdan bas tartýy kerek.
* * *
Qazaq ziialy qaýymy kórkem mádeniet aiasynda tómendegi trendterdi júzege asyrýǵa tyrysýy kerek:
– basqarýda, qarajat aiasynda, bizneste, ónerkásip oryndarynda, halyqaralyq uiymdarda qyzmet etip júrgen, eldegi saiasi-quqyqtyq, áleýmettik ómirge belsendi aralasatyn, óz qolymen azamattyq qoǵamdy qurýǵa kirisip júrgen, rýhani damý ústindegi, zamanaýi qala adamynyń beinesi somdaýymen, indýstriialy qoǵam ómirin kórkem sipattaýymen qazaq tilinde jasalyp jatqan ulttyq ádebiet pen óner týyndylaryna kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzý;
– demokratiialyq úderistermen bailanysty dúniejúzinde bolyp jatqan iri oqiǵalar men qubylystardy kórkemdikpen igerý, kórkem shyǵarmalar arqyly aldyńǵy qatarly Batys qoǵamdarynyń qundylyqtaryn buqaralyq sanaǵa sińirý;
– qazaq teatrlary úshin qazirgi zaman adamynyń ómiri men qyzmetin, qoǵammen araqatynasyn, áleýmettik belsendiligin, ómir súigishtigin, qysyltaiań shaqtarda jol taýyp shyǵatyn intellektin, optimizmin, kóńil aýanyn, armanyn, tolǵanystaryn sipattaityn kórkem dramatýrgiia jasaý. Shyn maǵynasynda «ulttyń mektebi» deńgeiine jetý úshin zamanaýi teatrlar repertýarynyń ózekti saiasi-áleýmettik dramalardan, qalǵan mazmuny qazirgi qoǵamnyń dertine dárý bolatyn klassikalyq shyǵarmalardan quralýyn ditteitin, aqtalǵan formýlany eskere otyryp, repertýar saiasatyn durys júrgize bilý;
– klassikalyq mýzykaǵa – simfoniiaǵa, opera jáne balet ónerine erekshe mańyz berilip, intellekti kúshterdi jumyldyrý; ánder ár adamnyń basyna kelýi múmkin, ómirdiń tereń qoinaýlaryndaǵy turpatty ahýaldar jyrlanatyn, zamandastardyń sezimderi men armandaryn qozǵaityn, ózekti taqyryptarǵa jazylýy jáne qazaqstandyqtarǵa ǵana emes, kez kelgen adam túsinetin jáne qabyldai alatyn deńgeide oryndalýy;
– kórkem ónerdiń dástúrli túrlerin damytý qazaq tiliniń normalaryna sai oiyn jetkize alatyn, jeke bas mádenieti men intellekti joǵary, JOO-da arnaiy baǵdarlamamen daiyndalǵan mamandardyń kúshimen júzege asyrylýy kerek.
* * *
Zamanaýi qazaq jazýshysy aldymen tilin jónge keltirýi, villanolekt qoiyrtpaǵynan arylyp, tildi indýstriialy qoǵam ómirin reprezentatsiialai alatyn deńgeide meńgerip, shyǵarmalaryn qazirgi zaman adamy túsinetindei, onyń ideialaryn qabyldaityndai jáne qoǵamynyń rýhani múddelerine sai keletindei etip jazýǵa mindetti.
Kórkem ádebiette ǵana emes, jalpy ulttyq mádeniet aiasynda qalyptasqan konstelliatsiiany ańǵarý jáne olardyń damý perspektivasyn aiqyndaý úshin filosoftardy, sotsiologtardy, áleýmettik psihologtardy, ózge qoǵamdyq-gýmanitarlyq mamandyqtar ókilderin tarta otyryp, diskýrstar uiymdastyrý udaiy úderiske ainalýy kerek.
Kórkem ónerdiń demokratiialylyǵy negizinde qoǵamda demokratiiaornaitynyn ár ziialy esinde saqtaýy kerek.
https://dalanews.kz/17206
https://dalanews.kz/17273
https://dalanews.kz/17448
