«Abaidyń sońǵy kúnderi». Umytylǵan eskiniń bári jańa
– Abai týraly televiziialyq jáne kino ónimder az túsirilip jatqan joq. Kóp dúnie jaryqqa shyqty. Bul filmniń olardan ereksheligi bar ma?
– Biz aqyn ómiriniń bir kezeńine ǵana toqtaldyq. 1904 jyly Balashaqpaq jailaýynan Abaidyń súiegi qaitty. Ýásilá Maǵaýiiaqyzynyń aitýynsha, hákimniń demi Balashaqpaqtaǵy Qyryqoshaq degen jerde úzilgen. Osy Qyryqoshaqta bolǵan qaiǵyly oqiǵaǵa deiingi aqynnyń qyryq kúni filmde qamtylǵan.
Abaidyń danyshpan ekenin bárimiz bilemiz de, qarapaiym adam ekenin qaperge ala bermeitin siiaqtymyz. Ómirinde jasyp kórmegen, ǵajaiyp qairat, kemel aqyl iesi Ospan, Ábish qaitys bolǵanda qatty kúizeldi. Biraq, Maǵaýiia tiri bolatyn. Bar súienishi, úmit artqany qasynda boldy. Alaida, jasynan jabysqan dert aqyry Maǵashty da alyp tynady. Bul qaza Abai ómirindegi eń aýyr soqqy boldy. Film osy Maǵaýiia qazasymen bastalady.
Abai qazaqtyń rýhani ákesi dárejesine kóterilgenimen ózimiz siiaqty et pen súiekten jaralǵan adam. Ákelik ýaiym-qaiǵysy men Qunanbai áýletindegi orny baian etiledi. Kórermen qaýym aqyn beinesin jańa qyrynan kórip, ómiriniń sońǵy kúnderindegi rýhani hálin tani túsedi dep úmit etemiz.
– "Habar" arnasynyń jańa televiziialyq maýsymynyń mańyzdy jobalarynyń biri bolǵaly turǵan bul derekti filmniń keiipkerleri kimder? Qai jerde túsirildi?
– Bizdiń keiipkerlerimiz – Abai týraly sóz bolsa, gazetten, efirden sóileitin spikerler emes. Olar Abai aýylynda týǵan, aqyn ómiriniń shejireli qatparlarynan habary bar adamdar. Shubartaýda turatyn Nástilek Sámenbetuly – Abaidyń aqyn, ánshi shákirti kerei Ýáiistiń týǵan jieni. Onyń Abaitanýǵa qosqan úlesi jaily ataqty ǵalym Qaiym Muhamedhanov jazǵan. Abai qaitys bolarda aýryp jatqanda shubartaýlyq bir-eki kisi arnaiy barǵan. Olar jai ǵana barmaǵan. Aqyn ómirine arasha túspek boldy. Olar – adam dárigeri Bójei Myńǵatuly men baqsy Shoqbatar. Shubartaýlyq shejireshi sol áńgimelerdi aitady.
Taǵy bir keiipkerimiz – Manatai Baltaqaiuly. Toqsanǵa taiap qalǵan Manatai aqsaqal Yrǵyzbai tuqymy. Óskenbai bidiń týǵan baýyry Myrzataidan taraǵan urpaq. M. Áýezovtiń dosy Baltaqai Tolǵambaevtyń uly. Ákesinen estigen áńgimeleri bar. Ári áýlettiń de syryna qanyq.
Ózderińiz bilesizder «anadan tórteýmiz» deitin Abaidyń ózinen keiingi inileri Ysqaq pen Ospan 1901 jáne 1891 jyldary dúnieden ótedi. Aqyn hál ústinde jatqanda aǵasy Táńirberdi ǵana boldy. Muhtar Áýezov «Abai joly» romanynda aǵa men ini arasyndaǵy rýhani alshaqtyqty jazǵan. Biraq ómir saparynyń sońynda bir ana, bir ákeden týǵan aǵaiyndylardyń bitispei ketýi múmkin be? Olardyń háli, sońǵy sózderi qandai boldy? Osy suraqtardyń jaýabyn Táńirberdi Qunanbaiulynyń tikelei urpaǵy qaraýyldyq Qusman Berleshov aǵamyzdan suradyq.
Túsirilim Abai oblysynyń burynǵy Shubartaý aýdany men Abai aýdany jáne Semei qalasynda boldy.
– Filmde buryn kezdespegen tyń derek, málimetter aityla ma?
– Umytylǵan eskiniń bári jańa degen sóz bar. Biz «Abaidyń sońǵy kúnderin» túsirý kezinde Baitoryuly Balǵabaidyń esteligin qaita jańǵyrttyq. Shyńǵystaý eliniń azamaty Balǵabai - Abaidyń denesin Jidebaiǵa deiin kóterip barǵan adamdardyń biri. Tipti, qabirin de qazysqan. Aqynnyń qabirin laqattaǵan taǵy bir adam - rýy Ánet, Kújkeńuly Keńesbai degen kisi bolypty.
– Uly oishyldyń aqyrǵy kúnderi týraly dúnieni túsirgen shyǵarmashylyq top jaiynda bilgimiz keledi.
– Bul filmdi ázirleýge at salysqan azamattardyń barlyǵynyń ádebietke qatysy bar. Stsenarii avtory Baǵashar Tursynbaiuly Abai ainalasyn zerttep júrgen synshy, M. Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri. «Til men júrek», «Sózdiń joly» syn kitaptarynyń avtory.
Rejisser – Bekzat Smadiiar. Bekzattyń alǵashqy mamandyǵy filolog. Ál-Farabi atyndaǵy QUÝ aiaqtaǵan. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasynda kino rejisser mamandyǵy boiynsha bilimin jetildirgen. "Adasqaq" kórkem filminiń redaktory, "Uly dalanyń alyp jyrshysy" derekti filminiń rejisseri.
Operator – Erzat Ýáli. T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq Óner akademiiasynda Kino jáne Televiziia
rejisseri mamandyǵy boiynsha bilim alǵan. “Qazaqstan” arnasynyń tapsyrysymen “Oralý” teleserialynda Rejisserdiń kómekshisi jáne ekinshi róldegi aktior. «Jambyl Jabaev» derekti filminiń qoiýshy operatory bolǵan.
Prodiýserimiz – belgili aitysker aqyn, halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń iegeri Serik Qaliev aǵamyz.
– Áńgimeńizge kóp rahmet. Isterińizge tabys tileimiz!
