Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev
Adamzat órkenietiniń tarihy san márte dáleldegendei, uly tulǵalar kóbine kóneniń kúirep, jańanyń boi kóterip, qoǵamnyń bir sapadan ekinshi sapaǵa aýysar dáýirinde dúniege keledi. Jaratýshy óz meiiri túsken erekshe jannyń boiyna nurly sipat darytyp, zamananyń san alýan faktorlary onyń qaitalanbas dara bolmysyn somdaidy.
Abai Qunanbaiuly tulǵasy da – sondai aralyq kezeńniń jemisi. Eskiniń sońy men jańanyń basyn jalǵaǵan altyn kópir. Ol ómir súrgen tusta qazaq qoǵamy burynǵy handyq basqarý júiesinen birjolata qol úzip, «óz qolynan óz yrqy ketken» aldy bulyńǵyr ýaqytqa tap boldy; kóshpendilik salttary daǵdarysqa ushyrap, otyryqshylyq órkeniet belgileri entelep ene bastady; bahadúr alamandyqtyń beti qaityp, zamanaýi bilimge bet buratyn kez týyp kele jatty.
Uly aqyn, dana oishyl Abai HIH jáne HH ǵasyrlar toǵysyndaǵy Aǵartýshylyq nemese Oianý dáýiriniń kóshbasshysyna, eldiń bolashaq baǵdaryn aiqyndap bergen rýhani temirqazyǵyna ainaldy. Úlken bilimpaz Qudaibergen Jubanov Eýropa rýhaniiatymen salystyra aitqandai, Abai – «óz ortasynyń Dante siiaqty adamy», iaǵni halyqtyń dástúrli sóz ónerin, tanym júiesin, minez bitimin túbirimen jańasha túletken sanatker. Orystar úshin – Aleksandr Pýshkin, aǵylshyndar úshin – Ýiliam Shekspir, nemister úshin – Iogann Gete, amerikalyqtar úshin – Ýolt Ýitmen qandai bolsa, qazaqstandyqtar úshin Abai da – sondai rýhani uly tulǵa.
Myzǵymastai kóringen Keńes imperiiasy qulap, táýelsiz jas memlekettiń negizin qalaý missiiasy maǵan buiyrǵanda, tarihtyń «soqtyqpaly, soqpaqsyz» kúrt ainymaly sátinde hákim Abaidyń ósietine júginip, elimniń bolashaǵyna jańasha kózqaraspen qaraǵanym haq.
Baiqaýymsha, ulylyqty uǵyný – bir bólek te, onymen tabysý jáne toǵysý, iaǵni túpsiz tereńine boilap, jeke bolmysyńa jaratý – óz aldyna qyryq qatpar qubylys.
Osyǵan orai «Meniń Abaidy tanýym áýelde neden bastaldy?» degen saýalǵa den qoiǵanda, álbette, uly aqynnyń sózderi besik terbegen áldimen birge qulaqqa sińdi desem, asyra aitqandyq bola qoimas. Ras, óleń sózge júirik, el ádebietine qanyq ájem Myrzabala men anam Áljan kishkentai kúnimde tini úzilmegen dástúrli tárbie aiasynda halqymyzdyń ertegi, ańyz, qissalaryn jadyma barynsha sińirdi. Bul Abai álemine aparatyn joldyń bastaýy bolatyn.
Al keleshegime báiek bop júrgen qairan sheshem meni toǵyzynshy synyp bitirgen soń Qaskeleńge óz qolymen jetektep aparyp, Abai atyndaǵy qazaq orta mektebiniń tabaldyryǵynan attatqanda, aldymnan múlde basqa álemniń esigi ashyldy. Uly aqynnyń esimin ielengen oqý ordasynyń shákirti bolýdyń ózi – bir jaǵynan maqtanysh, ekinshi jaǵynan jaýapkershilik ekenin uqtym. Árine, biz Abaidyń mektep jasyna laiyqtalǵan oqý, ǵylym, adamgershilik, tabiǵat taqyrybyndaǵy hrestomatiialyq óleńderin jurt qatarly jatqa aitatynbyz. Ásirese, ózim aqynnyń filosofiialyq astarǵa toly «Eskendir» poemasyn qaita-qaita qumarta oqyǵanym esimde. Qazaq tili men ádebieti pániniń muǵalimi Ǵabbas Beisenbetovke túsinbegen jerlerime qatysty tosyn suraqtar qoiyp, sońynan qalmaitynmyn. Bul yntyzarlyq meniń kóne grek álemine, onyń bilik pen danalyq júiesine balalyq qiialmen sapar shegip, oiymnyń órisi keńeiýine edáýir septigin tigizdi.
Dana Abaidyń «talapty erge nur jaýar» degen qaǵidasyn basshylyqqa alyp, 1958 jyly mektepti bitirgen boida táýekelge bel bailap, Arqa tósine attandym. Ar jaǵy – Ýkrainanyń Dneprodzerjinsk qalasy... Bul meniń taǵdyrymdaǵy betburysty sátterdiń biri bolǵany anyq. «Jalǵa júr, jat jerge ket, mal taýyp kel» demep pe edi jaryqtyq Abai daladaǵy qoi sońynda júrgen qazaq balasyna. Ondaǵysy «alys-jaqyn demei, baratyn jerińe baryp, mańdai ter, taban aqyń arqyly kásip úiren, nápaqańdy ji» degeni ǵoi. Biz qarshadaiymyzdan eńbekqor bolyp óstik. Qatarlastar bárimiz áke-sheshelerimizge qolǵabys etip, birge eńbekke aralasyp, shóp shaýyp, mal jailap, otyn jaryp, jemis ósirip, baqsha salyp, jyldyń tórt mezgilinde úzilmei kezektese kelip otyratyn sharýany atqarysyp, qara jumysqa ábden tóseldik. Keiin týǵan jerden shalǵaidaǵy Temirtaýda, «Karmetkombinattaǵy» ot-jalynda balqyǵan bolattyń ortasynda quryshtai shyńdaldyq.
Keide bizdiń býyn ómir boiyna uly Abai mektebinen, iaǵni ǵulamanyń muhittai shalqar oi qazynasynan tolassyz bilim alyp kele jatqandai kórinedi.
...Tarih talqysy qyzyq. Abaiǵa deiingi zamanǵa zer salsaq, at jalyn tartyp mingen qily zamandarda ómir súrgen jyraýlardyń arqa súiegen, sóz arnaǵan eltutqasy bolypty. Áride Tonykóktiń – kemeńger Bilge qaǵany, beride qutty qonys izdegen Asan Qaiǵynyń – Jánibek hany, munan soń kómekei áýlie Buqardyń – Abylai hany, tipti odan da keiinirekte Nysanbai jyraýdyń Kenesarysy úlgisinde el basshysy men danagói sóz iesi arasyndaǵy qarym-qatynas ult tarihynda Uly dalanyń ásem jarastyǵynyń aiǵaǵyndai iz qaldyrypty.
Al Abaidyń mańdai tirep, oi bólisetin, nazyn aitatyn aldiiar hany bolǵan joq. Óitkeni óktemdigin ornatqan imperiia reformalarynyń nátijesinde Shyńǵys tuqymy eki tizgin, bir shylbyrdan tolyǵymen aiyryldy. Al tipti aqyr sońynda qazaq úshin biliktiń eń zory, ári ketse, bolystyq, aýylnailyq nemese resmi keńsedegi tilmashtyq qana bolyp qaldy. Condyqtan jany kúizelgen dana Abai salmaqty sóziniń bir bóligin «qalyń el, qairan jurty – qazaǵyna» baǵyshtasa, qalǵan ýaqytta «molasyndai baqsynyń, jalǵyz qaldym – tap shynym» degen sarynda ózimen ózi muńdasty. Ata-teginde el basqarý úrdisi bar, ákesi Qunanbaidyń aǵa sultandyǵyn bylai qoiǵanda, ózi de birneshe ret bolystyq qyzmet atqarǵan Abai bilik júiesiniń mán-mazmunyn «Kóp shýyldaq ne tabar, Bilemese bir kemel», «Edinitsa bolmasa, Ne bolady óńkei nól» degen kontseptýaldyq paiymǵa syiǵyzdy.
Daýylpaz jyraýlardyń sońǵy tuiaǵy, «Halyq – meniń shyn atym» dep tutas ǵasyrdyń júgin arqalaǵan Jambyl Jabaev «Abaidyń sýretine» atty óleńinde ózinen bir jas úlken rýhtas aǵasynyń ishki dúniesine boilai otyryp:
Tereń oidyń túbinde teńizi bar,
Tesile kóp qarasań, kóńil uǵar.
Sol tereńge súisinip jan úńilmei,
Esil sabaz yzamen ótken shyǵar!.. –
dep Abai tragediiasynyń shet-pushpaǵynan habardar etedi.
Másele sol ár qazaqtyń Abaidyń «tereńine súisinip úńile bilýinde» jatqan joq pa?!
Abai zamanynda tolyq bodandyqqa dýshar bolǵan qazaq jeri butarlanǵan, bólshektelgen. Qarmaityn tal qalmai, el tuńǵiyqqa súńgigen. Kezinde tórtkúl dúnie tarabyn toǵystyryp, alash jurtynyń aibynyn asyrǵan, máńgilik uitqysyna ainalǵan kindik shahar – Túrkistan óz mártebesin joǵaltqanyna biraz ýaqyt ótken. Shyn máninde, Abaidyń iek artyp, táý etip baratyn astanasy da joq edi. Eldikti ańsaǵan, birlikti kóksegen danyshpan úshin munan artyq qasiret tabylmas. Búgingi kúni álemdi aýzyna qaratqan saltanatty elordasy bar egemen memlekette ómir súrip jatqan onyń jasampaz urpaǵy mundai ulttyq sheksiz qundylyqtyń qadirin bilip, mańyzyn túsinýge tiis. Abaidyń osy armanynyń oryndalǵanyna, Esildiń jaǵasynda eńseli baitaq qalanyń irge teýip, boi kóterýine muryndyq bolǵanyma myń da bir shúkirshilik etemin.
Táýelsizdikti jariialamas buryn elimizde jahandyq deńgeidegi asa mańyzdy sheshim qabyldandy. Ol – Semei iadrolyq synaq poligonyn jabý týraly jarlyq.
Qarańǵy túnde taý qalǵyp,
Uiqyǵa keter balbyrap.
Dalany jym-jyrt del-sal ǵyp,
Tún basady salbyrap.
Shań shyǵarmas jol daǵy,
Silkine almas japyraq.
Tynshyǵarsyń sen daǵy,
Sabyr qylsań azyraq, – degen joldar arqyly Abaidyń Getemen jáne Lermontovpen sóz jarystyra otyryp beinelegen týǵan topyraǵyn 40 jyl boiy surapyl jarylystar arqyly astan-kesteń etip, jappai zobalańǵa ushyratqan tajaldyń úni solai óshti. Sonda halqynyń beibit turmysyn, jeke eldik qalpyn ulyqtaǵan dananyń rýhy qaita baiyzdaǵan shyǵar deimin.
Jańa memlekettiliktiń negizin qalaý barysynda kókeiimde «Óz elimdi ushpaqqa qalai shyǵaramyn? Álemniń eń aldyńǵy qatarly jurttarynyń qataryna qalai qosamyn?» degen saýaldar meniń oiymdy onǵa bólip, sanamdy san saqqa júgirtip keledi.
«Adamzattyń bárin súi baýyrym dep...». Bul – Abaidyń máńgi jasaityn qaǵidasy. Munyń ǵajaiyp úlgisin men qarshadaiymnan kózben kórip óstim. Shamalǵan aýylynda zulmat zamannyń taýqymetin tartyp, sonaý jer túbinen eriksiz qonys aýdaryp kelgen túrli ult ókilderi japsarlasa kún keship, qoian-qoltyq aralasa ómir súrdi. Olardyń arasynda meshet túrikteri, sheshender, ingýshtar, ýkraindar, nemister, qarashailar bar edi. Biz ózimiz quralpy basqa jurt balalaryn esh jatsynbai, bir úidiń balasyndai, bir qoldyń salasyndai sezinip, qulyn-taidai tebise júrip jetildik. Al ákem Ábish bolsa, túrine qarasań – taýlyq, tiline qarasań – qazaqshadan aiyrmasy shamaly bir malqar (ol kezde balqar deýshi edi) otbasyn úiimizge ákep panalatyp, jumysqa ornalastyrdy. Ishken asymyz, jasaǵan tirligimiz, kórgen qyzyǵymyz, shekken qiyndyǵymyz ortaq bolǵandyqtan, tez arada týysyp kettik. Osyndai ortada óskendikten, adamzat balasyn alalamaityn minez boiyma erte darydy-aý deimin.
Álem tarihyna úńilseń, rý men rý, taipa men taipa, odan ári ult pen ult, sodan soń memleket pen memleket arasyndaǵy irili-usaqty kikiljińniń kóbiniń ar jaǵynda Adam Ata men Haýa Anadan taraǵan jumyr basty, eki aiaqty pendelerdiń birin-biri tegine, túrine, tiline, iaǵni násiline qarap jatyrqaýy jasyrynyp jatatyn kezder jii ushyrasady. Dinine qarai bóliný indeti de sumdyq zardaptarǵa uryndyrǵan. Abai aitqan osyndai «alty baqan alaýyzdyqtyń» saldarynan talai jurt ózara qyrqysa júrip, jer betinen birjola joiylyp ketkeni málim. Keńes Odaǵy ydyraýynyń barysynda jáne táýelsizdigimizdiń eleń-alańynda óz ishimizde neshe túrli iritki salǵysh, irge bólgish piǵyldar oianyp, syn saǵaty týǵan kezde el tizginin ustai otyryp, tarihi turǵydan qalyptasqan kópetnostylyq pen kópkonfessiialyq jaǵdaiyn birinshi kezekte eskerý qajettigin ańǵardym. Bir jaǵynan separatistik áreketter boi kótergeni baiqalsa, ekinshi jaǵynan ultshyldyq dabyl qaqqan alasapyran kezeńderdi bastan ótkerýge týra keldi. Sondai kúrdeli ahýalda túsinistikten tatýlyqqa, ymyradan yntymaqqa qol jetkizý arqyly ǵana tutastyǵymyzdy saqtadyq. «Altaý ala bolsa – aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa – tóbedegi keledi» deidi eken dana babalarymyz. Qazir aitýǵa ońai, sol ýaqytta biz «qaitsek, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaramyz» dep arpalysa júrip, eldigimizdiń shańyraǵyn shaiqaltpai ustap qaldyq. Turmys tapshylyǵyn da bir taiqazannan as ishkendei birge eńserdik. Ol qazaqtyń keń qoltyq, aq júrek meiirbandyǵynyń jáne Altai men Atyraý arasyn sol qazaqpen aralasa jailaǵan ózge ulttardyń Abai ónege etip qaldyrǵan baýyrlastyǵynyń arqasynda júzege asty.
Kezinde jer júzinde teńdesi joq institýt atanǵan Qazaqstan halqy assambleiasynyń meniń bastamammen dúniege kelip, eldegi tatýlyq pen turaqtylyqtyń uitqysyna ainalýynyń ózi el birliginsiz esh uly maqsattyń oryndalmaitynyn jete túsingendikten júzege asty dep paiymdaimyn.
El birligi uranyn baǵzy zamandardan beri talai suńǵyla babalarymyz qaita-qaita kóterip otyrǵan. Sonaý HVIII ǵasyrdyń ózinde Buqar jyraý:
...Eger Abylai aldynda bitpeseń,
Atasyn bilmes alyspyn.
Kóshiń keter bir jaqqa,
Malyń keter bir jaqqa.
Kósh sońynan jete almai,
Esiń shyǵar sol shaqta, – dep birlikke shaqyrsa, Abai «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep, HIH ǵasyrda-aq birlik arqyly kúlli adamzattyń kóshine ilese bilýge shaqyrdy. Bul – kemeńger tulǵanyń kóregendiginiń belgisi edi.
Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýy jolynda men árbir sóilegen sózimde el birligi, ult tatýlyǵy máselesin udaiy eske salyp otyratynym sondyqtan. Abaidyń 150 jyldyq mereitoiyna arnalǵan saltanatty jiynda: «Biz de búgin ultishilik tatýlastyqqa da, ultaralyq tatýlastyqqa da, álemdegi barlyq el, barlyq halyqtarmen yntymaqqa da, mádenietter arasyndaǵy sabaqtastyqqa da Abaisha qarap, Abaisha qasterleýge erekshe mán beremiz», – degen edim. Osy qaǵida – meniń eshqashan ainymaityn ómirlik ustanymymnyń biri.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti retindegi ókilettigimdi óz erkimmen toqtatý týraly sheshim qabyldamas buryn bolashaq el basqarar azamatqa qajet qairatkerlik tájiribe men taǵylym jaiyn oi tezine, kóńil bezbenine tartyp, asyqpai, zer sala qaradym. Abaidyń:
Bas basyna bi bolǵan óńkei qiqym
Mineki, buzǵan joq pa eldiń siqyn?
... Birlik joq, bereke jok, shyn peiil joq,
Sapyryldy bailyǵyń, baqqan jylqyń.
Basta mi, qolda malǵa talas qylǵan,
Kúsh synasqan kúndestik buzdy-aý shyrqyń, – degen ókinishin qaitalamaý qajettigi taǵy aldymnan shyqty.
Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap menimen birge jumys istegen Qasym-Jomart Toqaevtyń adal ári jaýapkershiligi joǵary azamat ekenin esepke almaǵanda, onyń eldegi ishki jaǵdaidy saralap qana qoimai, shyǵystyń da, batystyń da tilderin meńgergendigin, Birikken Ulttar Uiymy Bas hatshysynyń orynbasary qyzmetin atqarǵanyn, álemdik saiasattaǵy Qazaqstannyń ornyn baiyptai alatyn diplomattyq qyryn da eskerdim. Sondai-aq, ózim airyqsha mán berip kele jatqan el birligi máselesi men adamzattyq qundylyqtardy úilestirý qabiletine senim arttym.
Ótken jyly Memleket basshysy Q.K.Toqaev uly aqynnyń 175 jyldyq mereitoiyn HHI ǵasyrǵa qaryshty qadam basqan táýelsiz Qazaqstannyń búgingi saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni jetistikteri aiasynda atap ótý týraly sheshim qabyldady. Bul – meniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalalarymda qoiylǵan maqsattardy júzege asyrýdyń zańdy jalǵasy jáne Abai murasyn zaman suranystaryna sai qaita zerdeleýdiń mańyzdylyǵyn bildiredi.
Ýaqyt bir orynda turmaidy. Urpaq jańarady, qoǵam jetiledi, talap ózgeredi. Esime osydan shirek ǵasyr burynǵy, tipti odan sál árirektegi kezeń túsip otyr. Sebebi Abaidyń oiy men sózin kúlli álemdik aýqymda moiyndatý máselesin Keńester Odaǵy áli taramai turyp, 1990 jyly halyqaralyq deńgeide kótergen edik. Biraq ol kezde bizge qulaq aspady. Árine, aldymyzdan shyqqan basty kedergi – Qazaqstannyń derbes memleket emestigi edi. Sondyqtan asqaq tilegimiz egemendik alǵannan soń ǵana qabyl boldy. Abaidy dúnieniń dańqty tulǵalarynyń tizimine engizip, 150 jyldyq mereitoiyn halyqaralyq dárejede atap ótý jónindegi usynysymdy qoldaǵan IýNESKO uiymynyń sol ýaqyttaǵy bas direktory Federiko Maior myrza keiinnen merekelik saltanatty sharalarǵa da ózi arnaiy kelip qatysty. Jáne bir aita ketetin nárse, osy arada biik mártebeli halyqaralyq uiym tarapynan turaqty tártipke ainalǵan bir sharttylyq buzyldy. Óitkeni buryn tek 200, 300, 500 sekildi sońy birneshe nólmen aiaqtalatyn sandarǵa sáikes keletin mereitoilar ǵana tizimge ilinetin. Jas memleket úshin halyqaralyq uiym tarapynan mundai qoldaý kórsetilýi umytylmasy anyq.
Abai mereitoiyna ázirlik óte qiyn-qystaý kezeńde qolǵa alyndy. Ekonomikalyq-áleýmettik problemalar shash-etekten bolyp turǵanyna qaramastan, nar táýekelge bardyq. Arnaýly qaýly qabyldap, atqarylatyn is-sharalardy tiesili memlekettik qurylymdar moinyna júie-júiesimen júktedik. Mereitoiǵa ázirlik jónindegi respýblikalyq komissiia jáne shtab qurylyp, ony qarjylyq, materialdyq-tehnikalyq, infraqurylymdyq, ideologiialyq, diplomatiialyq, ǵylymi, mádeni turǵydan qamtamasyz etýdiń naqty sharalary bekitildi. Barlyq jumystyń barysyn óz baqylaýymda ustadym. Jaýapty tulǵalardyń qatysýymen arnaýly májilister uiymdastyryp, jaǵdaidy jan-jaqty pysyqtap otyrdym. Shabandyq, salǵyrttyq, nemquraidylyq, atústilik beleń alǵan tustarda talapty kúsheitip, tipti mereitoidyń mańyzyn tereńirek túsindirý úshin daiyndyq barysyndaǵy basqosýdyń birin Semei qalasyna baryp ótkizdim. Sondaǵy jiyn ústinde: «Abai toiy – tek Almaty men Semeige, Jazýshylar odaǵyna, basqa da shyǵarmashylyq uiymdarǵa ǵana kerek sharýa emes. Bul – búkil respýblikanyń, kúlli Qazaqstan halqynyń merekesi. Bul, shyn máninde, bizdiń tarihi jáne rýhani jadymyzǵa, kerek deseńiz, osyndai is-sharany memlekettik deńgeide ótkize alatynymyzǵa, uiymshyldyǵymyzǵa syn. Onyń ústine, Abai merekesi dańǵoilyqty kótermeidi, uly adamdy eske alý qurmetine, týrasyn aitqanda, ataýly kúnderdi atap ótýde bizde úirenshikti ádetke ainalyp ketken shekten tys as ta tók toi jasaýdyń qajeti joq. Parasattylyq, aqylǵa qonymdylyq, eń bastysy, ziialylyq pen ustamdylyq qajet. Mereitoi dańǵazalyqtan aýlaq, joǵary mádeniettilik aiasynda ótýge tiis. Abaidyń ózi bizdi osyǵan úndep ketken jáne onyń ósietine kereǵarlyq etýimizge bolmaidy», – degen ekenmin.
Bul sózderdi jaidan-jai aitpaǵan edim. Jasyratyny joq, táýelsizdiktiń bastapqy kezeńinde ult tarihyndaǵy kóp aqtańdaqtardyń beti ashylyp, «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» degen uranmen kópshilik jurt óziniń qaǵaberiste qalǵan babalaryn túgendep jatty. Olardyń ishinde ulttyq deńgeidegi batyr, bilermen qosa, dáreje-dárpi jergilikti jerlerge ǵana tanymal tulǵalarǵa da as berilip, qurmet kórsetildi. Totalitarlyq júie qursaýynda qundylyqtaryna tyiym salynyp, ishtei býlyǵyp kelgen halyqtyń aq túieniń qarny jarylǵandai sezimi men senimine tosqaýyl qoiý ábestik sanalar edi. Biraq toi toilaýdyń da, oi oilaýdyń da jóni bar. Alty alashtyń abyzy bolyp qana qoimai, adamzattyń asqarynan kóringen halqymyzdyń eń aiaýly perzenti, dana ustazy – Abai merekesin búkilhalyqtyq deńgeide laiyqty ótkizý memleket mereii ekenin uǵyndyrý kerek boldy.
Sóitip, Abai toiynyń aldynda onyń arýaǵyn odan ári ulyqtaý, ómirbaiandyq derekteriniń kómeski paraqtaryn qaita jańǵyrtý, ádebi, filosofiialyq jáne mýzykalyq murasyn táýelsizdik turǵysynan tyńnan paiymdaý, álemdik deńgeide keńinen tanytý baǵytynda irgeli jumystar atqaryldy. Uly aqyn shyǵarmalarynyń alǵash ret jan-jaqty tekstologiialyq saraptamadan ótken eki tomdyq akademiialyq jinaǵy, «Abai» entsiklopediiasy jaryq kórdi. Abaidyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn tutas qamtityn «Jidebai-Bórili» memlekettik tarihi-mádeni jáne ádebi-memorialdyq qoryq-mýzeii quryldy.
Jidebaida úsh júz alpys áýlieli meken Mańǵystaýdan ákelingen ulýtastardan aqshańqan kúmbezdi Abai-Shákárim kesenesi turǵyzylyp, onyń ashylý rásiminde bul orynnyń endi ár qazaq úshin rýhani Mekkege ainalǵanyn atap óttim.
Alataýdyń jan-jaǵy tip-tik qulama quzdarmen qaýsyrylyp, zańǵar basyna bult qonaqtaǵan Abai shyńyna kóterilip, aqyn rýhyna taǵzym ettim. Uly aqynnyń óz halqymen birge adamzattyń biiginen kóringenin tiledim.
Sol jyly Abaiǵa arnalǵan saltanatty is-sharalar Túrkiiada, Reseide, Qytaida, Frantsiiada, Vengriiada, Úndistanda, Mysyrda, Ýkrainada, Qyrǵyzstanda bolyp ótti. Londonda Abai úii ashyldy. Uly aqynnyń álem elderi rýhaniiatynyń tabaldyryǵynan attap, buryn kóz kórmegen kókjiekterge endi eshkim tosqaýyl qoia almaityn máńgilik sapary bastalyp ketti.
Abaidyń 150 jyldyǵy atalyp ótkennen bergi ýaqyt ishinde dúnie júziniń birqatar elinde onyń qurmetine kóshe attary berilip, Renn (Frantsiia), Býdapesht (Vengriia), Kair (Mysyr), Máskeý (Resei), Ystambul (Túrkiia), Beijiń (Qytai), Tashkent (Ózbekstan), Tegeran (Iran), Baký (Ázerbaijan), Vitebsk (Belarýs) qalalarynyń kórnekti oryndarynda eskertkishter men músinder qoiyldy. Retinshe 2006, 2013 jyldary Máskeý men Tashkentte ornatylǵan Abai eskertkishteriniń lentasyn Resei Federatsiiasynyń prezidenti V.Pýtinmen jáne Ózbekstan Respýblikasynyń tuńǵysh prezidenti I.Kárimovpen birge qidym.
HH ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda, dálirek aitqanda, 1913 jyly ult ziialysy Ahmet Baitursynuly óziniń «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqalasynda «onan asqan burynǵy-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq» dei kele, soǵan qaramastan Abaidyń esimin tek Semei men Aqmola oblystarynyń qazaqtary ǵana biletinin, al dúnieden qaitqan soń jaryq kórgen jalǵyz kitaby el ishine keńinen taralmai jatqany týraly qynjyla jazǵan edi. Qarap otyrsaq, sodan bergi bir ǵasyrdyń kóleminde birte-birte uly aqynnyń dańqy jer júzine áigili bolatyndai deńgeige jetippiz. Ol – aldymen, álbette, Abaidyń teńdessiz kemeńgerliginiń, sodan soń táýelsiz memlekettigimizdiń arqasy.
Abai qanshama tas qapas zamanda ómir súrse de, bolashaqqa úmitpen kóz tikti. Ol óleńderinde «jańa óspirim, kók órim», «tileýi, ómiri aldyndaǵy», «kókiregi sezimdi, tili oramdy» jastarǵa úlgi bermek úshin ǵibrat aitty. «Bilimdiden shyqqan sóz, talaptyǵa bolsyn kez» dei otyryp, «dúnie de ózi, mal da ózi, ǵylymǵa kóńil bólseńiz» degen taǵylymyn úiretti. Batys pen Shyǵystyń ilimin tolyq igergen Abaidyń ónegesin eskere otyryp, táýelsiz memleketimizdiń jastary arasynan halyqaralyq standarttarǵa sai, bilimi men biligi joǵary mamandar daiarlaý maqsatymen «Bolashaq» prezidenttik stipendiiasyn taǵaiyndadyq. Sonyń arqasynda uly aqyn ómir súrgen zamanda «internatta oqyp júrgen» qazaq balasynyń urpaqtary HH jáne HHI ǵasyrlar toǵysynda álemniń eń tańdaýly ýniversitterinde bilim alý múmkindigine ie boldy.
Uly Abaidyń 175 jyldyǵy biyl adamzatqa qater tóndirip, koronavirýs indeti jailaǵan ýaqytpen tuspa-tus kelip qaldy. Atalǵan derttiń zardaby jer júzindegi memleketterdiń eshbirin ainalyp ótken joq. Biraq jarqyn keleshekke degen senim men syndarly árekettiń arqasynda bul ýaqytsha qiyndyqty da eńseretin bolamyz. Abaidyń sózine júginsek: «Jamandyqty kim kórmeidi? Úmitin úzbek – qairatsyzdyq. Dúniede esh nársede baian joq ekeni ras, jamandyq ta qaidan baiandap qalady deisiń? Qary qalyń qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?».
Laiym solai bolsyn!
Abaidyń sózi men oiy bizdiń kúnbe-kúngi tirligimizge, órkendi ómirimizge kirpish bolyp qalanyp, búgingi órkeniet pen aldaǵy bolashaq talabyna laiyq umtylystarymyzdan jáne igi isterimizden naqty kórinis tabatynyna kámil senemin.
Derekkózi: elbasy.kz
