Saiasattanýshy Dosym Sátpaevtyń paiymdaýynsha, munyń sońy qazirgiden de aýyr ekonomikalyq zardapqa alyp keledi.
«Bilikti, negizinen, ekonomikalyq reitingiler qyzyqtyrady ǵoi. Tizimniń tóbe basynan kórinýge asyǵady. Úzdik otyz, úzdik elý degendeiin...
Ekonomikadaǵy alýan túrli reitinginiń arasynda júrý úshin jantalasady bizdiń el.
Dúniejúzilik banktiń Qazaqstan ekonomikasyna qandai baǵa beretini, qai orynǵa laiyqtap qoiatyny, Doing Business reitinginde qansha satyǵa kóterilgeni mańyzdydaq bizdiń bilikke.
Al saiasat she?
Bul durys ta shyǵar. Biraq saiasi reiting degen bar ǵoi? Ony qaida qaldyrasyz?
Salmaǵy saiasi reitingilerdiń ekonomikalyq kórsetkishterden mysqaldai kemdigi joq.
Qazaqstanda adam quqyǵy, sóz erkindigi, oi erkindigi saqtala ma? Bul elde ádilettilik bar ma? Sot júiesi qanshalyqty táýelsiz? Shendi-shekpendileri paraqor emes pe? Olardy kim sailady? Sailaýy ádil, ashyq óte me? Oppozitsiia ókilderi qýǵyn-súrginge ushyrap júrgen joq pa? Olarǵa parlamentten oryn tabyldy me?
Tizbelei bersek, saiasi reitinginiń salalary tym kóp.
Saiasi ómirinde «óli tynyshtyq» ornaǵan eldiń biri – bizbiz. Saiasatty kereksiz qylǵan elmiz, týrasyn aitqanda. Onyń aýzyn býyp sandyqqa salyp qoidyq ta, sol kúii umyttyq.
Bilik úshin saiasi reitingilerdiń tyshqaq laq qurly quny joq.
Olar: «Demokratiiań dym bermeidi bizge. Shetel investory demokratiialyq qundylyqtardy qurmettei bermeitin, demokratiianyń baǵyty men baǵdaryn burmalap jibergen memleketterde jumys istegendi hosh kóredi» dep oilaidy.
Sátpaevtyń pikirinshe, sói dep sanaityn investor áste joq emes, tolyp jatyr. Qazaqstandaǵy biznesin dóńgeletip, paidaǵa bógip jatqan shetel kompaniialary sonyń dáleli.
«Ýaqyt óte «aldymen ekonomika...» degen qazirgi saiasat óziniń ózektiligin, ómirsheńdigin sarqyp tynady.
Shetel investory saiasi júieniń ádildigine, ashyqtyǵyna, tazalyǵyna kóz jetkizip baryp ǵana kelýge kelisim beretin kezeń keledi.
Bilik úlken synaqtan ótetin, bálkim óte almaityn sondai bir zaman esik qaǵyp tur», – deidi Sátpaev.
30 elge qara, ózińe qara!
Byltyr Royal Dutch Shell Plc britan-golland birlesken kásiporny uzaq oilanyp, aqyr sońynda QazMunaiGazdyń qomaqty úlesin satyp alýdan bas tartty.
Kompaniia álgi úlesti satyp alsa, korrýptsiialyq intrigaǵa urynaryn sezdi. Ulttyq degen aty bolǵanmen, is júzinde QazMunaiGazdyń halyqqa túk qatysy joǵyn anyqtaidy.
«Ulttyq kompaniialardyń derligi biliktegi at tóbelindei toptyń «jekemenshigi» ekenin jurt ta jaqsy biledi.
Aitpaqshy, byltyr Eýropa banki Qazaqstannyń qabiletin boljap, damyǵan 30 eldiń qatarynan kórinýi neǵaibyl ekenin aitqan.
«Qazaqstan bul reitinginiń «bel ortasynan» asa almaýy múmkin. Birjolata bel ortada qalýy da ǵajap emes. 30 damyǵan eldiń derligi demokratiialyq memleketter...», – degen edi bank sarapshylary.
30 eldiń ólshemimen alǵanda ekonomikany tórge ozdyryp, saiasatty shetke ysyrýǵa bolmasyn ańǵartyp otyr osy reitingini túzetinder.
Avtoritarly degen attan arylmaiynsha damyǵan elderdiń qatarynan kórinem deý bos áýreshilik», – deidi Sátpaev.
Jyl ótken saiyn avtoritarly elderdiń qatary seldirep jatyr.
Sátpaevtyń paiymdaýynsha, bilik óziniń syrtqy saiasattaǵy daqpyrtyn ekonomikalyq reformalar negizinde qalyptastyryp, abyroi jinaǵysy keledi. Sóitip, syily bolǵysy keledi bilik. Bul onyń eń úlken qateligi, ári eń úlken kemshiligi.
«Avtoritarizm – birinshi kezekte, biznestiń jaýy. Jemqorlyq jailaǵan jerde biznes tamyr tarta almaidy. Ónbeidi, óspeidi. Ónbegesin, óspegesin ketip tynady ózge elge.
Halyq sózimen sanasatyn saiasi mádenieti qalyptasqan, sheneýnigi shirenbei sóileitin, tamyr-tanys emes, zańǵa baǵynǵan, sharýanyń bárin paramen sheshetin «dástúri» joq, soty ádil sheshim shyǵaratyn, biznestiń órkendeýine kedergi keltirmeitin elge ketkendi jón kóredi.
Al bizde qalai?
Bizde biznes-elitanyń ózi tapqan-taianǵanyn syrtqa tasyp áýre. Biznestiń teris ainalǵany ekonomikadaǵy reitingiler ǵana qyzyqtyratyn qazirgi saiasi júiege jasalǵan asa aýyr soqqy» – deidi Sátpaev.
Economist 2018 jyldyń demokratiia reitingin túzip, bizdiń eldi 167 memlekettiń arasynda 144 orynǵa qoidy.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
