قازٸرگٸ تاڭدا ينۆەستيتسييا تارتىپ, ٶندٸرٸس وشاقتارىن قۇرۋدا شىعىس قازاقستان وبلىسى الدىڭعى ورىندا كەلە جاتقان ايماق. سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستيتسييالىق ٶنٸمنٸڭ ەربٸر بەسٸنشٸ بٶلٸگٸ شىعىستا ٶندٸرٸلگەنٸن وبلىستاعى باسشىلاردىڭ بۇل باعىتتا تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ينۆەستيتسييا تارتىپ, ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ جولىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ ٸسكەر باسشى ەكەنٸن بٸلەمٸز. بۇل رەتتە ايماق باسشىسى ٶزٸنٸڭ جىلدار بويى جيناقتاعان ٸس-تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ جۇمىس ٸستەيتٸنٸ انىق.
ەندٸگٸ كەزەكتە سوڭعى جىلدارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قانشالىقتى ينۆەستيتسييا تارتىلىپ, وبلىس ەكونوميكاسى قالاي ٶركەندەگەنٸن جٸلٸكتەپ ايتساق. بٷگٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ينۆەستيتسييا تٷرلٸ سالالارعا تارتىلىپ جاتىر. ەدەتتە جۇمىسقا قىرى جوق ەكٸمدەر «ينۆەستورلار تەك قانا مۇناي-گاز سەكتورىنا قارجى سالۋعا ىنتالى» دەپ ٶزدەرٸنٸڭ بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەي المايتىنىن بٷركەمەلەپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال سوڭعى جىلدارى شىعىسقا قۇيىلعان ينۆەستيتسييالارعا نازار اۋدارعان ادام بۇل سٶزدٸڭ بوس ەڭگٸمە ەكەنٸن اڭعارار ەدٸ. اتا-بابالارىمىز «قالاۋىن تاپسا قار جانادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وسى تۇرعىدان العاندا دانيال احمەتوۆ «قار جاندىرعان» بٸرەگەي ەكٸم بولىپ تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كٷنٸ كەشە عانا مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ جۇمىسىن ينۆەستيتسييا تارتۋ ٸسٸمەن باعالاۋدىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن ايتىپ قالدى. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا ينۆەستيتسييا تارتۋ ەكٸمدەردٸڭ جۇمىسىن باعالايتىن باستى كريتەرييگە اينالاتىنىن بايقاۋعا بولادى. ەندٸ جاقىن-جۋىق ارادا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تارتىلعان يۆەستيتسييالارعا تالداۋ جاساساق.
كٷنٸ كەشە عانا ەۋروپالىق دامۋ بانكٸ شىعىس قازاقستانداعى ٸرٸ شاھارلاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ٷشٸن تاياۋ ارادا 20 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا بٶلەتٸنٸن مەلٸم ەتتٸ. عالامدىق قارجى ينستيتۋتى شىعىستاعى بەس جوباعا قولداۋ بٸلدٸرٸپ وتىر. بۇل ەزٸرگە ٸستٸڭ باسى عانا. ينۆەستورلار ەڭ الدىمەن سەمەي قالاسىنداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە سۋ تارتۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرادى. سول سيياقتى شاھاردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جٷيەسٸن جانداندىرۋ جايى دا قاراستىرىلعان. كەلەشەكتە وبلىس تاراپىنان حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتى نازارىنا 3 توپقا ٸرٸكتەلگەن تاعى 120 جوبا ۇسىنىلماق. ول ۇسىنىستار سەمەي مەن ٶسكەمەننەن ٶزگە, ريددەر, كۋرچاتوۆ, زىريان سيياقتى ٸرٸ شاھارلار مەن اۋىل-ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. بۇل جايىندا «شقو مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸنٸڭ ايماقتىق ورتالىعى» اق باسقارما تٶراعاسى شەكەرٸم بۇقتۇعۇتوۆ:
– ەڭ ۇتىمدى كەلٸسٸمدەردٸڭ بٸرٸ سەمەي جەنە ٶسكەمەن قالالارىنداعى كٶشەلەردٸ جارىقتاندىرۋ مەسەلەسٸنە ارنالعان. بۇل جاڭا جوبا ەلەكتر ەنەرگيياسىن 60-65%-عا ٷنەمدەيدٸ. سەيكەسٸنشە بيۋدجەتتٸك قارجى شىعىنى دا ازايادى. ينۆەستورلار قولداۋىمەن سەمەي قالاسىندا – 200, ٶسكەمەندە 300 ورىندىق اۋرۋحانا قۇرىلىسى باستالادى. قىسقاسى, باستاما كٷتٸپ تۇرعان جوبالارىمىز ٶتە كٶپ, – دەپ قۋانىشىمەن بٶلٸسكەن بولادى. وسىلايشا شىعىستاعى اتقامٸنەرلەر ەبٸن تاپسا شەتەلدٸك يۆەستورلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك سالاعا دا قارجى سالاتىنىن ناقتى ٸسپەن دەلەلدەپ كٶرسەتٸپ بەردٸ.
جىل باسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دەلەگاتسيياسى جۇمىس ساپارىمەن اۆسترييانىڭ شتيرييا فەدەرالدى جەرٸنە بارىپ قايتقان بولاتىن. ساپار بارىسىندا ايماقتار اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جولدارى سٶز بولعان-دى. كەزدەسۋلەردە اۆسترييالىق تاراپتان شقو-عا ينۆەستيتسييا تارتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ كەڭٸنەن سٶز بولعان. وبلىستىڭ ينۆەستيتسييالىق جوبالارىنىڭ اياسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ۇسىنىس جاسالىنعان ەدٸ. ناقتىراق ايتساق, شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸ مەن شتيرييا فەدەرالدى جەرٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ اراسىنداعى قازاقستان مەن اۆسترييانىڭ اتالعان ايماقتارى اراسىندا ەكونوميكا, تۋريزم, زەرتتەۋلەر, تەحنولوگييالار, اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن باسقا دا سالالارداعى ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناستاردى ورناتۋدى قاراستىراتىن مەموراندۋم جوباسى تالقىلاندى.
ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸ سٶز بولعاندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ٸرگەدەگٸ قىتايمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى. بٷگٸندە شقو جەنە قحر كەسٸپكەرلەرٸ ٸسكەرلٸك كەزدەسۋ بارىسىندا بٸرلەسە جۇمىس جاساۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تۋريزمدٸ دامىتۋ جەنە ينۆەستيتسييا تارتۋ ماقساتىندا 4 مەموراندۋمعا قول قويىلعان.
ٶسكەمەن قالاسىنا قازاقستانداعى قىتايدىڭ باس ەلشٸسٸ چجان ۆەيدٸڭ باسشىلىعىمەن قىتاي جەنە قازاقستان اراسىندا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا 80-نەن استام دەلەگاتسييا ٶكٸلدەرٸ كەلگەنٸ ەسٸمٸزدە. ٶز كەزەگٸندە ٶڭٸر باسشىسى دانيال احمەتوۆ:
– بٷگٸندە قىتاي كەسٸپكەرلەرٸ وبلىسىمىزداعى تۋريستٸك بيزنەستٸ جەنە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوبالارىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بٸزدٸڭ ٸسكەرلٸك ەرٸپتەستٸگٸمٸز جوعارعى كٶرسەتكٸشتەرگە الىپ كەلەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن, – دەگەن ەدٸ. سينتسزيان-ۇيعىر اۆتونومدىق اۋدانىنىڭ كەسٸپكەرلەرٸ تارباعاتاي جەنە التاي اۋماعىنىڭ باسشىلارىنا وبلىستىڭ ينۆەستيتسييالىق, سونىڭ ٸشٸندە – ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ, ينفراقۇرىلىم, ەنەرگەتيكا جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالار كٶرسەتٸلدٸ. سول كەزدەسۋدە ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا, شقو جەنە قحر كەسٸپكەرلەرٸ 4 مەموراندۋمعا قول قويدى. ونىڭ ٸشٸندە اياگٶز اۋدانىندا جىلىنا 100 مىڭ باس قوي ٶسٸرەتٸن مال شارۋاشىلىعى كەشەنٸن قۇرۋ سىندى ەكونوميكالىق جەنە قارجىلىق قولايلىلىق تۋدىراتىن جوبالار كٸرەدٸ. سونىمەن قاتار, ٷرجار اۋدانىنىڭ باحتى اۋىلىندا قۇنى 2 ملرد 420 ملن تەڭگە قۇرايتىن ۇن كومبيناتىن سالۋ جەنە شقو-دا تۋريزمدٸ دامىتىپ, «نيمەكس-تەكستيل» جشس ٸسكە قوسۋ بويىنشا ينۆەستيتسييا تارتۋ جۇمىسى اتالعان جوبالاردىڭ ٸشٸنە كٸرەدٸ. وسىلايشا 2015 جىلدىڭ جارتىسىندا قحر جەنە شقو اراسىنداعى ٸشكٸ ٶنٸم اينالىمىنىڭ قۇنى 169,9 ملن دوللار قۇراپ ٷلگەرگەن. ساۋدا قۇرىلىمىندا قحر-عا ەسٸرەسە مىرىش, قورعاسىن, ٶڭدەلمەگەن اليۋمينيي, مىس ٶندٸرٸستەرٸ ەكسپورتقا شىعارىلۋدا. ال قىتاي رەسپۋبليكاسىنان پنەۆماتيكالىق شينالار, جابدىقتالعان جٷك كٶلٸكتەرٸ, مينەرالدى جەنە حيمييالىق تىڭايتقىش كٶلٸكتەر, ٶندٸرٸستٸك قۇرىلعىلار, كيٸمدەر جەنە تەحنيكالىق باعىتتاعى كەراميكالىق بۇيىمدار ەكەلٸنەدٸ.
شىعىس قازاقستان – قارجى سالىپ, ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا قولايلى ٶڭٸر. بٸراق سول قارجى كٶزٸن ٶزٸمٸز ٸزدەستٸرۋٸمٸز قاجەت. وبلىستا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيياسى, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, ەنەرگەتيكا سالالارىنا قارجى سالۋعا باسىمدىق مول. بٷگٸنگٸ كٷنٸ وبلىستىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمى 2 ميلليارد 300 ميلليون اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە ەكسپورت بويىنشا سىرتقا 1 ميلليارد 600 ميلليون دوللاردىڭ ٶنٸمٸ شىعارىلىپ, ەكسپورت كٶلەمٸ بٸرنەشە پايىزعا ارتتى. يمپورتتىق تاۋارلار 2,2 پايىزعا ازايىپ, 600 ميلليون دوللاردى قۇرادى.
كٷنٸ كەشە عانا 10 جەلتوقساندا ٶسكەمەندە «التاي اگرو ينۆەست – 2015» فورۋمى ٶتتٸ. شارانىڭ ماقساتى – ەلەۋەتتٸ ينۆەستورلار ٷشٸن وبلىستاعى اگرارلىق سەكتوردىڭ ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن تانىستىرۋ بولعان ەدٸ.
فورۋم جۇمىسىنا 100-دەن استام شاقىرىلعان قوناقتار, سونىڭ ٸشٸندە 13 مەملەكەتتەن (قازاقستان, رەسەي, قحر, فرانتسييا, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸ, چەحييا, يزرايل, مالايزييا, موڭعولييا, برازيلييا, كانادا, ٷندٸستان, شۆەيتسارييا) كەلگەن 70-تەن استام ينۆەستورلار مەن ديپلوماتتار قاتىستى.
قىزىعۋشىلىق تانىتقان ينۆەستورلارعا 160 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 52 ينۆەستيتسييالىق جوبا ۇسىنىلدى. فورۋم اياسىندا 30 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجىعا ٶزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. وسىلايشا شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸ ەڭ قيىن دەگەن سالالارعا قوماقتى ينۆەستيتسييا تارتىپ, ورتاق وتانىمىزدىڭ ٶركەندەۋٸنە بارىنشا كٷش جۇمساپ كەلەدٸ.
تاياۋدا عانا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بٸلٸم باسقارماسى مەن تٷركييالىق «KAZ-AZMECO» جشس كونتسەسسييالىق كەلٸسٸمگە قول قويىپ, سەمەي قالاسىندا 1290 ورىنعا ارنالعان 5 بالاباقشا سالۋعا ۋاعدالاسقانى ەسٸمٸزدە. مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك نەگٸزٸندە سالىناتىن 5 بالاباقشا قۇرىلىسىنا 2 639 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتىلماقشى. بۇل جوبا BOT (Build – Operate-Transfer) جٷيەسٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. ياعني, ينۆەستور كونتسەسسييالىق نىساندى سالادى دا, 7 جىل كٶلەمٸندە جەكەمەنشٸك قۇقىعىن پايدالانىپ, كونتسەسسييا نىسانىنا يەلٸك ەتەدٸ (مەملەكەت تاراپىنان قۇرىلىسقا جۇمسالعان كونتسەسسييالىق شىعىن تولىق ٶتەلگەنشە). ودان كەيٸن كونتسەسسييا نىسانى مەملەكەت مەنشٸگٸنە ٶتٸپ, ەرٸ قاراي كونتسەسسيونەرگە 12 جىلعا سەنٸمدٸ باسقارۋ نەگٸزٸندە پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ. كونتسەسسييا مەرزٸمٸ – 20 جىل. شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ قاتىسۋىمەن ەلەۋمەتتٸك نىساندار سالۋ ٸسٸن بۇرىن-سوڭدى ەستٸگەن ەمەسپٸز. وسى رەتتە شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ ينۆەستيتسييا تارتۋ باعىتىنداعى ٸس-شارالارىن ٶزگە ايماقتارعا تەجٸريبە رەتٸندە ۇسىنۋعا بولاتىنداي. مۇنداي جاعدايدا ەل ەكونوميكاسى ٶركەندەپ, مەملەكەتٸمٸز قۋاتتانا تٷسەرٸ حاق.
نۇرلان ەۋبەكٸر
ۆرەزكا
بٷگٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ينۆەستيتسييا تٷرلٸ سالالارعا تارتىلىپ جاتىر. ەدەتتە جۇمىسقا قىرى جوق ەكٸمدەر «ينۆەستورلار تەك قانا مۇناي-گاز سەكتورىنا قارجى سالۋعا ىنتالى» دەپ ٶزدەرٸنٸڭ بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەي المايتىنىن بٷركەمەلەپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال سوڭعى جىلدارى شىعىسقا قۇيىلعان ينۆەستيتسييالارعا نازار اۋدارعان ادام بۇل سٶزدٸڭ بوس ەڭگٸمە ەكەنٸن اڭعارار ەدٸ. اتا-بابالارىمىز «قالاۋىن تاپسا قار جانادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وسى تۇرعىدان العاندا دانيال احمەتوۆ «قار جاندىرعان» بٸرەگەي ەكٸم بولىپ تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
