ٷستٸمٸزدەگٸ جىل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى بولىپ جارييالاندى. سونىمەن قاتار, ۇلى جەڭٸستٸڭ 70 جىلدىعى جەنە كونستيتۋتسييانىڭ 20 جىلدىعى اتاپ ٶتٸلمەك. وسىعان وراي اسسامبلەيا ٶكٸلدەرٸنە ٷلكەن مٸندەتتەر جٷكتەلۋدە. وبلىستىق دوستىق ٷيٸندە ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەر جەتەكشٸلەرٸنٸڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مٷشەلەرٸنٸڭ, عىلىمي-ساراپتامالىق توپتىڭ كەزدەسۋٸندە بيىلعا ارنالعان جوسپارلار جەنە ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ەڭگٸمە ٶربٸدٸ.
«بٸرلٸك بولماي, تٸرلٸك بولماس» دەگەن اتام قازاق. بەرەكەنٸ كٶزدەگەن ەل مەرەكەلٸ تٸرلٸك جاساۋدان جالىقپاعان. بيىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى اتاپ ٶتٸلەدٸ. «بەرەكە باستاۋى – بٸرلٸك, ەل ٸشٸ – تاتۋ تٸرلٸك» قاعيداسىن ۇستانعان ەل ٷشٸن بۇل مەيرامنىڭ ورنى ەرەكشە. ال جىل سايىن اتاۋلى مەرەكەدە 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ كٷنٸندە ەل اۋماعىندا تۇرىپ جاتقان 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ كيەلٸ قارا شاڭىراقتا تاتۋ-تەتتٸ, بەرەكە مەن بٸرلٸكتە, بەيبٸتشٸلٸك پەن ىنتىماقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندىعىن كەڭ كٶلەمدە اتاپ ٶتەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا شىعىس قازاقستاندا ٶزگە ەلدەر ٶكٸلدەرٸمەن مەدەني بايلانىستار كٷشەيٸپ, قىتاي, موڭعولييا جەنە رەسەيدٸڭ ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەرٸمەن شەكارالىق ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەتٸنٸن, سونىمەن قاتار «التاي – بٸزدٸڭ ورتاق ٷيٸمٸز» اكتسيياسى اياسىندا ٶزارا ىقپالداستىق بەلسەندٸ تٷردە ٸسكە اسۋدا. ٶڭٸردەگٸ قالالىق جەنە اۋداندىق دوستىق ٷيلەرٸنٸڭ, ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸ دە ەرەكشە اتاپ ٶتٸلدٸ.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستى مٸندەتٸ – مەملەكەتتٸك ۇلتتىق ساياساتتى ٸسكە اسىرۋ, ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتٸك جەنە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسىن العاش رەت 1992 جىلى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بٸرٸنشٸ جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستان حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا ايتتى. 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتٸ-كەڭەسشٸ ورگان مەرتەبەسٸمەن قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتٸڭ جارلىعى شىقتى. 2007 جىلعى مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە بەرٸلدٸ, ول قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنە توعىز دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسى ارقىلى اسسامبلەيانىڭ قوعامدىق-ساياسي رٶلٸ ايتارلىقتاي ارتتى.
2008 جىلعى 20 قاڭتاردا پرەزيدەنت «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» تۋرالى ەلەمدە بالاماسى جوق زاڭعا قول قويدى. قحا ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ تولىققاندى سۋبەكتٸسٸنە اينالدى. ونىڭ قىزمەتٸنٸڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ ايقىندالدى.
بٷگٸندە اسسامبلەيا ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ, قوعامداعى تولەرانتتىلىقتى جەنە حالىق بٸرلٸگٸن ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. سونىمەن قاتار قحا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم كٶرٸنٸستەرٸنە قارسى ەرەكەت ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ دەموكراتييا نورمالارىنا نەگٸزدەلگەن ساياسي-قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا كٶمەك كٶرسەتەدٸ. اسسامبلەيا ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردٸڭ كٷش بٸرٸكتٸرۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, ەتنومەدەني ورتالىقتاردىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتتەرٸ, تٸلدەرٸ مەن دەستٷرلەرٸنٸڭ ٶركەندەۋٸن, ساقتالۋىن جەنە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
شىعىس قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەلدەگٸ تىنىشتىقتى ساقتاۋدا ەڭ باستىسى اقپاراتتىق تەۋەكەلدەرگە دۇرىس ەرەكەت ەتۋ دەپ ەسەپتەيدٸ. ٶيتكەنٸ ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى بٶگدە يدەولوگييالىق اعىمدار تاراتىلادى. ەزٸرشە بۇل قازاقستانعا كٶپ قاتىستى ەمەس, ول بارلىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ ٷيلەسٸمدٸ جۇمىسىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنداعى اسسامبلەيا رٶلٸن باعالاماۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, قازاقستان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ «بۇل ەل ۇلتارالىق الاۋىزدىق سالدارىنان ىدىرايدى» دەگەن بولجامدارىنا قاراماستان, ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزە الدى. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تابىسى حالىقتىڭ بٸرلٸگٸنە, بارلىق ۇلتتىق تٸلدەر مەن دەستٷرلەرگە دەگەن قۇرمەتكە نەگٸزدەلگەن. اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا سەنٸمنٸڭ, كەلٸسٸم مەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ەرەكشە اۋانى قالىپتاستى, ەربٸر ازامات ۇلتىنا نەمەسە دٸني نانىمىنا قاراماي اتا زاڭدا كەپٸلدٸك بەرٸلگەن قۇقىقتار مەن ەركٸندٸكتەردٸڭ بەرٸن تولىق پايدالاندى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶز جولداۋىندا: «ەتنوسارالىق كەلٸسٸم – ول ٶمٸرشەڭدٸك وتتەگٸ. بٸز دەم العان كەزدە ونى بايقامايمىز, ول ٶزدٸگٸنەن بولادى – بٸز تەك ٶمٸر سٷرەمٸز. بٸرلٸگٸمٸز بەن ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز ساقتاۋعا تيٸسپٸز. ونى بٸز ٷشٸن ەشكٸم ەشقاشان سىرتتان كەلٸپ جاسامايدى. بٸزدٸڭ جاستارىمىز جاڭا, تەۋەلسٸز ەلدە ٶسٸپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ بۋىن 90-شى جىلدارداعى ەتنوسارالىق سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى, كٷيرەۋدٸ كٶرگەن جوق. سوندىقتان كٶپشٸلٸگٸ قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن قولايلى ٶمٸردٸ تۋعاننان سولاي بولۋعا تيٸس سيياقتى قابىلدايدى», – دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن.
– ەلدەگٸ بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋداعى ماڭىزدى رٶل بٸرىڭعاي ۇلتارالىق ساياساتتى جٷرگٸزۋگە ارنالعان بارلىق ۇلتتاردى بٸرٸكتٸرەتٸن بيلٸكتٸڭ بٸرەگەي ورگانىنا جٷكتەلگەن, ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ونىڭ جۇمىسىنىڭ تابىستى بولۋىنا كٶبٸنەسە ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ عالىمدار جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەردٸڭ دە كٶمەگٸ بار, – دەگەن بولاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تٶراعاسى دانيال احمەتوۆ.
– دارىندى عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگٸ ەلدٸڭ دامۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقاردى جەنە ونىڭ جەتٸستٸگٸنە اينالدى. ولار – كٶپتەگەن رەسپۋبليكالىق قۇجاتتاردىڭ نەگٸزٸنە اينالعان ناقتى ۇسىنىستار. قۋانتارلىعى, بٸزدٸڭ عىلىمي ساراپتامالىق توبىمىز تەك شىعىس ٶڭٸرٸمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. توپ 14 حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸپ, ولارعا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنەن عالىمدار قاتىستى. بٸزدٸڭ ەزٸرلەمەلەر ەلەمدٸك عىلىم ٷشٸن ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى جەنە ەۋروپا مەن امەريكانىڭ بٸراز كٸتاپحانالارىندا ساقتاۋلى, – دەدٸ تاريح جەنە قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, د.سەرٸكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ فيلوسوفييا جەنە ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ليلييا ستولياروۆا.
قازاقستاندا بارشا ەتنوستاردىڭ مەدەنيەتٸن, تٸلٸن, دەستٷرٸن دامىتۋعا قاجەت جاعدايلاردىڭ بەرٸ جاسالعان. اسسامبلەيا قىزمەتٸنٸڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى تيٸمدٸ شەشەتٸن ەل رەتٸندەگٸ حالىقارالىق بەدەلٸ ارتىپ كەلەدٸ.
– قىرعىزستانداعى جەنە ۋكرايناداعى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ قاقتىعىسى تۇراقسىزدىقتىڭ ەلگە قانداي زارداپ تيگٸزەتٸنٸن كٶرسەتتٸ. ۋكراينا كەڭەستٸك كەزەڭدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ بولاتىن. بٸراق قازٸر كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر ەلدٸ تٸل پرينتسيپٸ بويىنشا ەكٸگە بٶلٸپ وتىر. بٸزدە ۋكرايناداعىداي زور ەلەۋەت جوق, ونىڭ كەمە جاساۋ ٶندٸرٸسٸ دامىعان, ەۋروپالىق ەلدەرگە تٸكە شىعا الادى. الايدا, بٸزدە ەلباسىنىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساليقالى ساياساتى بار. بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ ۋكرايناداعىدان جوعارى, حالىق سانى بٸزدە ٷش ەسە از بولعاننىڭ ٶزٸندە. مۇنىڭ بەرٸنە ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز. قانشاما مەكتەپ, اۋرۋحانا, جولدار سالىندى, ەلٸ دە سالىنادى. دەل وسىنداي تيٸمدٸ ساياساتتى بۇدان ەرٸ دە جالعاستىرا بەرسەك, ٶڭٸرلەر وسى قارقىنمەن دامي بەرمەك. جەرٸمٸزدە تۇرىپ جاتقان بارلىق حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك جەنە وسى يگٸ دەستٷردٸ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرۋعا تيٸسپٸز. بٸز – ەۋروپالىقتار ەمەسپٸز, ەۋرازييالىقتارمىز. بٸزدٸڭ ٶز بەت-بەينەمٸز بار, ٶزٸمٸزدٸڭ دٸلٸمٸز, تاريحي نەگٸزٸمٸز بار جەنە بٸز وسىمەن ماقتانامىز! – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ.
ەلٸبەك قاڭتارباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
