شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورماندارى قازاقستان التايى, ساۋىردىڭ قوڭىر قىلقانجاپىراقتى تايگاسى, جاپىراقتى ورماندارى كٸرەتٸن شىعىس ايماعى, ەرتٸس بويىنىڭ قاراعايلى ورمان جالدارى جەنە قازاق شاعىن ادىرىنىڭ دالالىق شوق ورماندارى مەن تارباعاتاي كٸرەتٸن سەمەي ايماعىنا بٶلٸنەدٸ. وبلىستىڭ مەملەكەتتiك ورمان قورىنىڭ اۋدانى – 3,6 ملن. گەكتار. شىعىس قازاقستاندا بٷكٸل قازاقستان پايدالاناتىن اعاش قورىنىڭ 75 پايىزى شوعىرلانعان.
ەلٸمٸزدە كەندٸ التايدىڭ تاۋلى ورماندارى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 1,5 ميلليون گەكتار جەردٸ الىپ جاتىر. سەكسەۋٸلدٸڭ ٷلەسٸنە بارلىق ورمانداردىڭ اۋماعىنىڭ 50%-ى سەيكەس كەلگەنمەن, ولارداعى اعاش قورى بار بولعانى 2,1% عانا. باعالى قىلقانجاپىراقتى ورماندار التاي مەن ەرتٸس ماڭىنداعى تاسپالى توعاي مەن قازاقستاننىڭ قاتپارلى ٶلكەسٸندە ٶسەدٸ.
اعاش قورى مەن كٶلەمٸ بويىنشا شىعىس قازاقستاننىڭ قىلقانجاپىراقتى ورماندارى بٸرٸنشٸ ورىندا. ولار سامىرسىن, شىرشا, كەدر اعاشتارىنان تۇرادى. ەكٸنشٸ ورىندا شوق قاراعايلى ورماندار, ٷشٸنشٸ ورىندا – تيان-شان شىرشاسىنان تۇراتىن تاۋلى ورماندار تۇر. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زىريان اۋدانى «قازاقستان» ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆٸ كەسٸلگەن ماتەريالدار, دٸڭگەك, اعاش بۇيىمدارىن شىعارادى. كووپەراتيۆ ۇجىمى 70 ادامنان تۇرسا, جىلدىق قايتا ٶڭدەۋ كٶلەمٸ 5 مىڭ تەكشە مەتردٸ قۇرايدى.
ەلٸمٸزدە كەندٸ التايدىڭ تاۋلى ورماندارى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 1,5 ميلليون گەكتار جەردٸ الىپ جاتىر. سەكسەۋٸلدٸڭ ٷلەسٸنە بارلىق ورمانداردىڭ اۋماعىنىڭ 50%-ى سەيكەس كەلگەنمەن, ولارداعى اعاش قورى بار بولعانى 2,1% عانا. اعاش قورى مەن كٶلەمٸ بويىنشا شىعىس قازاقستاننىڭ قىلقانجاپىراقتى ورماندارى بٸرٸنشٸ ورىندا. ولار سامىرسىن, شىرشا, كەدر اعاشتارىنان تۇرادى.
سوڭعى جىلدارى وبلىستا اعاش ٶڭدەۋ سالاسى جاقسى دامىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, اعاشتان باسپانا تۇرعىزۋ قارقىن الۋدا. ول ٷشٸن ٶڭٸردەگٸ ورمان شارۋاشىلىعى مەن ونى پايدالانۋشىلار ٶزارا ىنتىماقتاستىق ورناتقان. تەك زىريان اۋدانىنىڭ ٶزٸندە اعاش ٶڭدەۋمەن ونداعان جەكە كەسٸپكەر اينالىسادى. نەتيجەسٸندە اۋداندا وسى سالادا 100-دەن استام ادام تۇراقتى جۇمىس تاپسا, تازا اعاشتان تۇرعىزىلاتىن ٷي مەن مونشاعا ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸنەن سۇرانىس ارتقان. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جىل سايىن 2 مىڭ تەكشە مەتر اعاش ٶڭدەۋگە رۇقسات بەرٸلەدٸ. دەگەنمەن ٶڭٸردەگٸ ورمان قورىن پايدالانىپ, اعاش ٶڭدەۋشٸلەر وسى بەرٸلگەن شەكتٸ كٶلەمٸنٸڭ 10-15 پايىزىن عانا يگەرەدٸ. مالەەۆ – وبلىستاعى ورمان قورى ەڭ كٶپ اۋىلداردىڭ بٸرٸ. دەگەنمەن بۇعان دەيٸن اۋىلدا ەشكٸم اعاش ٶڭدەۋمەن شۇعىلدانباعان. ەندٸ بۇل سالاعا دا «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسىنىڭ سەپتٸگٸ تيگەنٸن بايقاۋعا بولادى.
زىريان اۋدانىداعى اعاش ٶڭدەۋ كەسٸبٸمەن اينالىساتىن الەكساندر كاتاەۆ مەملەكەتتٸڭ شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋعا باعىتتالعان جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸنە يە بولىپ, اعاشتىڭ ٷگٸندٸسٸن قىسىپ, بريكەت جاسايتىن ستانوك الۋدى كٶزدەپ جٷرگەنٸن ايتقان بولاتىن.
– ماعان سۋ تاقتاي مەن بٶرەنەنٸ كەپتٸرەتٸن ارنايى ورىن قاجەت. كەسٸبٸمدٸ ارى قاراي دٶڭگەلەتۋ ٷشٸن بٸرنەشە جوبانىڭ جوسپارىن جاساپ قويدىم. قازٸر نەگٸزٸنەن اعاش ٷي مەن مونشا دايىندايمىن. ەندٸ اعاشتىڭ ٷگٸندٸسٸن قىسىپ, قالىپتاپ وتىن شىعارۋعا ارنالعان ارنايى جەلٸنٸ ٸسكە اسىرماقپىز. بۇل – ٶتە ٶزەكتٸ جوبا. جانارمايدىڭ ورنىنا وتىن رەتٸندە قولدانۋعا بولادى. ەكولوگييالىق تۇرعىدان 100 پايىز تازا. ەشقانداي قالدىقسىز جانادى, – دەيدٸ.
ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اعاش قالدىعى مەن ٷگٸندٸسٸن ٶڭدەۋ سالاسىن دۇرىستاپ قولعا السا, پايداسى دا شاش ەتەكتەن. ول ٷشٸن ٶڭٸردەگٸ ورمان قورى دا جەتكٸلٸكتٸ. بٷگٸندە ٶڭٸردە جىلىنا 200 مىڭ ورمان اعاشى كەسٸلسە, ورنىنا جاس ٶسكٸن اعاشتار وتىرعىزىلىپ تۇرادى. وسىلايشا ەكونوميكالىق ٶسٸم ٷشٸن ٷلكەن قور جىل سايىن جاساقتالىنادى. اتقارۋشى بيلٸك اعاش ٶڭدەۋ سالاسىندا جاڭا جوبالار بولسا, قولداۋعا دايىن. ال وتىن ورنىنا قولدانىلاتىن بريكەت ٶندٸرۋشٸلەرگە قارجىلاي كٶمەكتەسٸپ, زاۋىت اشۋعا قاجەت ينفراقۇرىلىم دا تارتىپ بەرمەك.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ اعاش ٶنەركەسٸبٸ كەشەنٸن دامىتۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋمەن اينالىساتىن جۇمىس توبىنىڭ ەسەبٸن تىڭداپ, ٶز باعاسىن بەرگەن بولاتىن. جۇمىس توبىنىڭ مٷشەلەرٸ وبلىس ەكٸمٸن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان اعاش جەنە اعاش ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ جوباسىمەن تانىستىردى.
شىعىس قازاقستاندا جىل سايىن 1 ملن. تەكشە مەترگە دەيٸن اعاش دايىنداۋعا بولادى. ال, ناقتىسىندا 200 مىڭ تەكشە مەتر جۋىق دايىندالادى. مەملەكەت بويىنشا اعاش ٶڭدەۋ ٶنٸمٸنٸڭ ەكسپورتى 5,5 ملن دوللاردى قۇراسا, يمپورت 500 ملن دوللاردى قۇرايدى. شقو-دا ورنالاسقان كەدەندٸك پۋنكتتەر ارقىلى جىل سايىن 10 ملن دوللارعا جۋىق ٶنٸم ەنگٸزٸلسە, تەك 400 مىڭ دوللار ەكسپورتقا شىعارىلادى. وسى باعىتتا ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى, بۇل بەتالىس ەلٸ دە جالعاسا بەرەتٸن بولادى. بٷگٸندە بار اعاش ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸپتەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ تٶمەن. سونداي-اق, مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا وبلىستا اعاشتى تەرەڭ ٶڭدەيتٸن كەسٸپورىندار جوق, نەمەسە اعاش دايىنداۋ كەسٸپورىندارىنىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق نەگٸزدەرٸ تٶمەن.
ارنايى دايىندالعان جوسپاردا وبلىستىڭ اعاش ٶنەركەسٸبٸنٸڭ رەسۋرستارى, ٶڭدەلگەن ٶنٸمنٸڭ ەكسپورتتالاتىن ەلدەر قاتارى, ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ تەحنيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق جاعدايى ەسكەرٸلگەن. بٷگٸنگٸ تاڭدا ورمان شارۋاشىلىعى مەن اعاش ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸمەن اينالىساتىن ارنايى كونسالتينگتٸك كومپانييا قاجەت قۇجاتتاردى دايىنداۋ ٷستٸندە. ناقتى جوسپاردىڭ دۇرىس جاسالۋى مەن ورىندالۋى اعاش ٶندٸرٸسٸ دامۋىنىڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ بولماق, ياعني ەكونوميكالىق جاعدايعا تٸكەلەي ەسەر ەتپەك.
ساراپتاماعا سەيكەس, شىعىس قازاقستاندا جىل سايىن 1 ملن. تەكشە مەترگە دەيٸن اعاش دايىنداۋعا بولادى. ال, ناقتىسىندا 200 مىڭ تەكشە مەتر جۋىق دايىندالادى. مەملەكەت بويىنشا اعاش ٶڭدەۋ ٶنٸمٸنٸڭ ەكسپورتى 5,5 ملن دوللاردى قۇراسا, يمپورت 500 ملن دوللاردى قۇرايدى. شقو-دا ورنالاسقان كەدەندٸك پۋنكتتەر ارقىلى جىل سايىن 10 ملن دوللارعا جۋىق ٶنٸم ەنگٸزٸلسە, تەك 400 مىڭ دوللار ەكسپورتقا شىعارىلادى. وسى باعىتتا ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى, بۇل بەتالىس ەلٸ دە جالعاسا بەرەتٸن بولادى. بٷگٸندە بار اعاش ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸپتەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ تٶمەن. سونداي-اق, مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا وبلىستا اعاشتى تەرەڭ ٶڭدەيتٸن كەسٸپورىندار جوق, نەمەسە اعاش دايىنداۋ كەسٸپورىندارىنىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق نەگٸزدەرٸ تٶمەن.
وسىعان بايلانىستى وبلىس ەكٸمٸ تيٸستٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە اعاش ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن ورنالاستىرۋ بويىنشا, كٶلٸكتٸك لوگيستيكا مەن جەر رەسۋرستارىنا, ينفراقۇرىلىمىنا ساراپتاما جاساپ, ۇسىنىس جاساۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸ.
سونىمەن قاتار, جۇمىس توبىنىڭ مٷشەلەرٸ ايماقتاردىڭ اعاش ٶنەركەسٸبٸ كەشەندەرٸنٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان, اتالعان جوبانىڭ نەگٸزٸ بولاتىن ۇسىنىستار دايىندادى. سونداي-اق, ماماندار ەرەكەتتەگٸ ورمان زاڭناماسىنا جەنە باسقا دا نورماتيۆتٸ-قۇقىقتىق اكتٸلەرگە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى باستاما كٶتەرۋدٸ, سونىڭ ٸشٸندە ورمان رەسۋرستارىن بەكٸتۋ تەرتٸبٸن ەنگٸزۋ مەسەلەلەرٸ, جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەسٸپورىندارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, اعاشتى دايىنداۋ جەنە ٶڭدەۋ شىعىندارىن ازايتۋ تۋرالى ايتتى.
كونسالتينگتٸك كومپانييا اتالمىش جوبانى ەزٸرلەۋدٸ كەلەسٸ اپتادان باستايدى, جەنە ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, «پەۋەريرۋس» جشق ورمان ٶنەركەسٸبٸ مەسەلەلەرٸندە كونسالتينگتٸك قىزمەت كٶرسەتۋدە تەجٸريبەسٸ مول. اتالمىش كومپانييا تمد ەلدەرٸندە 1991 جىلدان باستاپ جۇمىس جاساپ كەلەدٸ. ول ورمان ٶنەركەسٸبٸ جەنە حيمييالىق ٶنەركەسٸپ, جاڭا تەحنولوگييالار سالاسىندا 300-دەن استام جوبا ەزٸرلەگەن.
ورماندى قۇرايتىن نەگٸزگٸ اعاش تۇقىمدارى – قاراعاي, مايقاراعاي, شىرشا, سامىرسىن جەنە بالقاراعاي. ورمان شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن وبلىستا 13 مەملەكەتتٸك مەكەمە جۇمىس اتقارادى. ولاردىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ ورماندى ٶرتتەن جەنە ٶز ەركٸمەن كەسۋدەن ساقتاۋ, ورماندى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, ورماندى قورعاۋ ٸس-شارالارى جٷرگٸزۋ بولىپ تابىلادى.
ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى ورمان شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە ورمانداردى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنىڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «2008-2010 جىلدارعا ارنالعان جاسىل ەل» رەسپۋبليكالىق جەنە ٶڭٸرلٸك باعدارلامالارىندا جارىق كٶرگەن بولاتىن. باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ ورمانداردى قورعاۋدى, كٷزەتۋدٸ جەنە مولىقتىرۋدى ارى قاراي دامىتۋعا, ولاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا, ورمانداردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە ورمان ٶرتتەرٸنەن جەنە زاڭسىز اعاش شابۋدان كەلەتٸن زالالدى ازايتۋعا, ورمان شارۋاشىلىعىن بۇدان ەرٸ جٷرگٸزۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
وبلىستاعى بٸرەگەي تۇقىمداردى ساقتاۋ ٷشٸن جالپى كٶلەمٸ 1,7 ملن. گەكتار بولاتىن 18 ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرىلدى. بۇلار مارقاكٶل جەنە باتىس – التاي مەملەكەتتٸك تابيعي قورىقتارى, كاتونقاراعاي مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ, «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتٸك ورمان تابيعي رەزەرۆاتى, 8 مەملەكەتتٸك تابيعي قورىقشالار, 1 رەسپۋبليكالىق تابيعات ەسكەرتكٸشٸ جەنە 5 وبلىستىق تابيعات ەسكەرتكٸشتەرٸ. بۇلاردىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ بيولوگييالىق ەرالۋاندىقتى ساقتاۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, رەكرەاتسييالىق جەنە ەكولوگييالىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتتەردٸ جٷرگٸزۋ. كەلەشەكتە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جٷيەسٸن ارى قاراي دامىتۋ, قازٸرگٸ بارلارىن كەڭەيتۋ جەنە ساۋىر, تارباعاتاي, زايسان قازان شۇڭقىرىندا جاڭادان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
