ونىڭ شىققان تەگٸ, تٷپ-تامىرى بٶلەك ەڭگٸمە. باراك حۋسەين وباما ۇزاق ۋاقىت بويى ٶزٸن-ٶزٸ تانۋمەن بولدى, تٷپ-تامىرىن ٸزدەدٸ. ٷلكەن ساياساتقا بەت بۇرعاندا ونىڭ تەگٸنە تيٸسكەندەر باراكتى اياعىنان شالۋعا, كەرەك دەسەڭٸز نامىسىنا تييۋگە تىرىستى.
ٶز توبى, ٶز ورتاسى (ورىسشا ايتقاندا «سۆوي») ونى جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدەگٸ افرو-امەريكاندىق دەپ ەسەپتەگەن جوق.
نەگە دەيسٸز عوي? سەبەبٸ, ونىڭ ەكەسٸ اتى مەشھٷر كەنييالىق وتباسىدان شىققان بولاتىن, سايىپ كەلگەندە ولار قۇلداردىڭ ۇرپاعى ەمەس ەدٸ...ونىڭ اناسى ەدەپكٸ اق نەسٸلدٸ امەريكاندىق ەيەل.
[caption id="attachment_10918" align="alignleft" width="243"]
ول ناعاشىلارىنىڭ قولىندا تەربيەلەندٸ. ولاردا, امەريكادا مۇنداي تٷسٸنٸك قالىپتاسپاعاندىقتان ول اناسىنىڭ ەكە-شەشەسٸنٸڭ ٷيٸندە ٶستٸ, ەرجەتتٸ دەپ ايتقانىمىز دۇرىس. بٸراق, بالا كەزٸنەن ونىڭ بٸر نەرسەگە كٶزٸ جەتكەن: اناسى اق نەسٸلدٸ بولسا دا, ٶزٸ ٶسكەن ورتادا, دوستارىنىڭ اراسىندا ونى قاراپايىم قارا نەسٸلدٸ بالا سانايتىن. ياعني, ەدەپكٸ افريكالىق بوزبالادان ونىڭ ەش ايىرماشىلىعى جوق-تىن.
قارا بالا...كەلە كەلە ول ٶزٸن دەل وسى قارا نەسٸلدٸڭ ۇرپاعى رەتٸندە تانيتىن بولدى.
كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەننەن كەيٸن وباما چيكاگوداعى قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسادى. قىزمەتٸ – ۇيىمداستىرۋشى. جالاقىسى جىلىنا 10 مىڭ دوللار. بۇل تٸپتٸ سول كەزدە ٶتە تٶمەن تابىس سانالاتىن.
ول تەگٸن قالاي تانىدى?
قالاداعى تۇرمىسى تٶمەن, جاعدايى ناشار, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قولداۋدان سىرت قالعان افرو-امەريكاندىق اۋدانداردىڭ اۋىر جاعدايىنا بيلٸكتٸڭ, قوعامنىڭ نازارىن بۇرىپ, بۇل تاراپتا تابىسقا جەتكەن, بىلايشا ايتقاندا تانىمالدىلىققا يە بولعان باراك بٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸ.
«مەنٸڭ تاڭداعان جولىم – حالىققا قىزمەت ەتۋ, بۇل ٶمٸردە اينالىسقىم كەلەتٸن جالعىز ٸس – وسى» دەپ ويلايدى, وي تٷيدٸ ول.
كەيٸن وباما گارۆاردتاعى اتاقتى قۇقىق مەكتەبٸنە تٷسەدٸ. بۇل ونىڭ ميسسيياسىنداعى العاشقى باسپالداعى بولاتىن. بۇل جەردە دە ول بەلسەندٸ بولدى.
28 جاسىندا قارا نەسٸلدٸلەردٸڭ اراسىندا العاش رەت «Harvard Law Review» جۋرنالىنىڭ پرەزيدەنتٸ اتاندى. ول دا وڭاي ەمەس, بٸلە بٸلسەڭٸز. سەبەبٸ, قازٸرگٸ كٷنٸ (ەرينە, بۇرىن دا سولاي بولعان) بۇل باسىلىم ەلەمدەگٸ اسا ىقپالدى جەنە ەڭ تانىمال زاڭ جۋرنالى.
گارۆاردتى اياقتاعاننان كەيٸن وباما چيكاگوداعى قوعامدىق جۇمىسقا قايتا ورالدى. ونىڭ تەرەڭ حاريزماسى مەن ەشكٸم دەڭگەيلەسە المايتىن وراتورلىق قابٸلەتٸ قاشان قالىپتاسقانى بەلگٸسٸز. بٸراق, وسى قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا كەيٸن ول يللينويس شتاتىنىڭ سەناتىنا ٶتتٸ.
مىناداي قىزىق بولعان...
«ەڭ ىقپالدى ورىنتاق» دەگەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. امەريكا قۇراما شتاتتارى باسشىسىنىڭ كرەسلوسىنا قالاي وتىرماق دەگەنٸ عوي.
سوعان قاراماي 2008 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا وباما وزدى. جەڭدٸ. جەنە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تاريحىنداعى العاشقى افرو-امەريكاندىق پرەزيدەنت اتاندى. بۇل تۇستا ەلەمدٸ «وباما فەنومەنٸ» شارلاپ كەتتٸ. ەر تۇستان, ەر تاراپتان ونىڭ جەڭٸس لوزۋنگى: «Yes We Can – يە, بٸزدٸڭ قولىمىزدان كەلەدٸ» ەستٸلٸپ جاتتى.
بٷگٸن..
[caption id="attachment_10920" align="alignright" width="341"]
ال بٷگٸن ونىڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸنٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ اياقتالۋعا جاقىن. سەل شىدايىق, شامالىدان كەيٸن بولاشاق ۇرپاق وبامانىڭ ٶز ارتىنا قانداي مۇرا قالدىرىپ كەتكەنٸن باعالايتىن بولادى.
وباما. ول دا ادام. ونى دا سىناۋشىلار تابىلادى.
سىنشىلار: «ونىڭ تۇسىندا, داعدارىستان كەيٸن «جوسپارلانعان» ەكونوميكالىق «بۋم» تەجەلٸپ قالدى, ەلەم حاوسقا تٷستٸ» دەيدٸ.
رەسپۋبليكاشىلار بىلاي ويلايدى: «ول گەوساياساتتا ٶتە جۇمساق پوزيتسييانى ۇستاندى. ەسٸرەسە, رەسەيگە كەلگەندە...».
ولاردىڭ (رەسپۋبليكاشىلاردىڭ) ويىنشا اقش ەسكەرٸ يراك تەرريتوريياسىن تىم ەرتە تاستاپ كەتتٸ, ەسكەر سەل ايالداعاندا يليم-دٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتىراتىن ەدٸ.
يە, ولار وسىنداي پٸكٸردە. جەنە ٶز ويلارىن ٶزگەرتكٸسٸ جوق. امەريكا – دەموكراتييانىڭ وتانى بولعاندىقتان, بۇل جاقتا جان-جاقتى كٶزقاراسقا ورىن بار.
سوڭعى ايلاردا وباما تاعى دا قارشا بوراعان سىننىڭ استىندا قالدى. بۇعان سەبەپ: يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلٸسٸمشارت. يزرايل پرەمەر-مينيسترٸ نەتانياحۋدىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, سويىلىن سوعىپ وتىرعان رەسپۋبليكاشىلار «يزرايلدٸ جەر بەتٸنەن جويىپ جٸبەرۋگە ۋەدە بەرگەن» يرانعا سەنۋگە بولمايدى دەگەن كٶزقاراستا.
ٶز كەزەگٸندە وباما بۇلاي ويلامايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, كەلٸسٸمشارت كەرٸسٸنشە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىمەن اشىق تانىسۋعا جول اشىپ, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ.
ەندٸ ٸشكٸ ساياساتقا كەلسەك...
تاعى سول رەسپۋبليكاشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وبامانىڭ ٸشكٸ ساياساتتاعى ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ ەرەكەتٸ بولدى. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە مۇقتاجدارعا تەگٸن قىزمەت كٶرسەتەتٸن تٸزٸم سانى ٶستٸ. بٸلەتٸن بولارسىزدار, امەريكا ەكونوميكاسى ەلەمدەگٸ ەڭ ەركٸن ەكونوميكا بولعاندىقتان, مۇنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا تولىقتاي جەكەشەلەنگەن. ال مەملەكەتتٸك دەگەن اتى بار گوسپيتالدەردٸڭ سانى بٷكٸل ەل كٶلەمٸندە ساناۋلى عانا. سول سەبەپتٸ دە تۇرمىس جاعدايى تٶمەن ازاماتتاردىڭ دەرٸگەرگە قارانۋعا قالتاسى كٶتەرە بەرمەيدٸ. ولار دەرٸگەردٸڭ الدىنا بارمايدى. وبامانىڭ رەفورماسى دەل وسىنداي قاۋىمعا باعىتتالعان بولاتىن.
بۇل نەنٸڭ ەسەبٸنەن جٷزەگە استى دەيسٸز عوي? ەڭ الدىمەن ەلدەگٸ ورتا جەنە جوعارى تابىسى بار قاۋىمعا ارنالعان مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ باعاسى ٶستٸ. وبامانىڭ وپپونەنتتەرٸ بۇل سەتتٸ تيٸمدٸ پايدالانىپ, بۇعان قارسى شىقتى.
جالپى ايتقاندا, ٶزٸنٸڭ اقش پرەزيدەنتٸ بولعان كەزەڭٸندە وباما بٸردە-بٸر رەت بەي-بەرەكەت جٷرٸس جاساعان جوق. جوق, شىنىمەن دە سولاي...
ايتالىق, ول نەگە ۋەدە بەردٸ? العاشقى ەلەكتورالدى كامپانيياسىندا «يراك پەن اۋعانستانداعى سوعىستى اياقتايمىن» دەدٸ وباما. اياقتادى.
«ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتەمٸن» دەدٸ. وبامانىڭ تۇسىندا امەريكاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ 5,6 پايىزعا تٶمەندەدٸ.
گەوساياسات
بۇل دٷنيە بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە اقش-تىڭ قاس-قاباعىنا تەۋەلدٸ بولعانمەن, بٸر جٷرٸستەن كەيٸنگٸ كەلەسٸ ەرەكەتٸن اڭداۋ مٷمكٸن ەمەس.
وسىدان 5 جىل بۇرىن يليم پايدا بولادى دەپ ەشكٸم ويلاعان جوق. سولاي عوي? سونىمەن بٸرگە, يليم-نىڭ پايدا بولۋى وبامانىڭ گەوساياساتتاعى سەلقوستىعى ەمەس, باراكتان بۇرىن يراككا باسىپ كٸرگەن اق ٷي ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قاتەلٸگٸ (بۋشتىڭ تۇسى).
وسىدان 5 جىل بۇرىن ەشكٸمدە ۋكراينادا سوعىس بولادى, رەسەي قىرىمدى باسىپ الادى جەنە ەكٸنشٸ قىرقي-قاباق سوعىس قايتا ورنايدى دەپ ويلاعان دا, بولجاعان دا جوق.
وباما العاش اق ٷيگە كەلگەندە ەڭ الدىمەن اقش پەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قايتا قاراۋعا, ەكٸ ەلدٸ جاقىنداستىرۋعا تىرىسقان. ول كەزدە رەسەي پرەزيدەنتٸ – مەدۆەدوۆ بولاتىن. ول «ويىنشىق فيگۋرا» بولسا دا باتىسپەن اراداعى بايلانىستى جاقسارتۋعا «كەت ەرٸ» ەمەس ەدٸ. الايدا قىرىمداعى جاعداي جەنە ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى وقيعالاردان كەيٸن ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى بايلانىستارعا بٸرجولاتا نٷكتە قويىلدى. جەنە جاقىن ارادا جاعداي ٶزگەرەدٸ دەپ ايتۋعا ەش نەگٸز جوق.
بٸتٸمگەر
تۇتاستاي العاندا, ەزٸرگٸ اق ٷي ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ سىرتقى ساياساتى حالىقارالىق داعدارىستاردى, قاقتىعىستاردى بەيبٸت تٷردە شەشۋگە باعىتتالعان.
«وباما ٶزٸنەن كەيٸن نە قالدىرادى?» دەپ ويلاناتىندارعا ايتارىمىز: ول اقش-تىڭ تاريحىنداعى ەڭ بٸتٸمگەر پرەزيدەنت. ەيتپەسە, مەملەكەتتٸ حاتشى كەرري مەسكەۋگە بارماس ەدٸ.
اقش سوڭعى 70 جىلدا بٸرٸنشٸ رەت كۋبامەن اراداعى بايلانىستى جاقسارتۋعا ىنتا تانىتىپ وتىر. يران يادرولىق باعدارلاماسى دا وبامانىڭ بٸتٸمگەر ەكەنٸنٸڭ دەلەلٸ. ال بۇل باعدارلامانىڭ نەتيجەسٸ قانداي بولارىن بٸز وسى ايدا بٸلەتٸن بولامىز.
اديليا تٷگەل, ساراپشى 390700_10151010776500514_663181587_n اقش, حيۋستون, تەحاس شتاتى
(ارنايى «قالا مەن دالا» گازەتٸ ٷشٸن)
