شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى
شوقان ۋەليحانوۆتاي بولۋدى ارماندادىم
نارىق بٸزدٸ ەرتە ەسەيتتٸ
– جاقسىلىق مۇقاشۇلى, ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي ەليتانىڭ جاڭا بۋىنى تۋرالى سٶز بولعاندا اۋىزعا ٸلٸگەر الدىڭعى لەكتٸڭ ٸشٸندە ٶزٸڭٸز دە بارسىز. مەكتەپتٸ تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا بٸتٸرٸپ, ەلمەن بٸرگە ٶسكەن بۋىننىڭ ۇلت, مەملەكەت تۋرالى تٷسٸنٸگٸ دە ٶزگەشە بولارى انىق. ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العانى تۋرالى العاش ەستٸگەن سەتٸڭٸز جادىڭىزدا ما? قۇربى-قۇرداستارىڭىز, مەكتەپ وقۋشىلارى قالاي قابىلدادى? قانداي جاعداي ەسٸڭٸزدە قالدى سول كەزدەن?
– بٸرٸنشٸدەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶزٸمدٸ ساياسي ەليتانىڭ جاڭا بۋىنىنا جاتقىزىپ كٶرمەپپٸن. ەكٸنشٸدەن, ساياساتكەر نەمەسە لاۋازىمدى شەنەۋنٸك بولامىن دەپ ەشقاشان ويلاماپپىن. قاراپايىم وتباسىندا تۋىپ-ٶستٸم, قوڭىرتٶبەل تٸرشٸلٸك ەتتٸك, ٶزٸمە سەنٸپ تاپسىرىلعان جۇمىستى ىنتا-شىنتاممەن ٸستەپ كەلەمٸن. ال ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلى تٶرتٸنشٸ سىنىپتىڭ وقۋشىسى ەكەنمٸن. ويىن بالاسىنىڭ ەلدٸڭ بولاشاعى, مەملەكەت تۋرالى تٷسٸنٸگٸ قانداي بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ عوي. ەكە-شەشەمنٸڭ «تەۋبە, تەۋەلسٸزدٸك الدىق!» دەپ قۋانعانى كٶز الدىمدا قالىپتى. تاعى بٸر نەرسە جادىمدا... پيونەر بولمايتىندىعىمىزدى, «كٷن كٶسەمدٸ» كٶپ ايتپايتىنىمىزدى ٸشتەي سەزدٸك. اياق استىنان نەگە بۇلاي بولعانىن بٸز تٷگٸل, بٸراز ٷلكەن كٸسٸلەر دە تٷسٸنبەي جٷردٸ بٸلەم, «كوممۋنيزم بولمايدى» دەگەنگە سەنبەيتٸندەرٸن ەستٸپ قالاتىنبىز...
– بالالىق شاعىڭىز العاشقى جەكەشەلەندٸرۋ, نارىقتىق جٷيەنٸڭ ەنۋٸ, بٸلٸم, مەديتسينا, ۋربانيزاتسييا مەسەلەسٸ كٷن ساناپ ٶزگەرگەن شاققا تۇسپا-تۇس كەلدٸ. ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتار قاراپايىم حالىقتى قىسپاعىنا العانى دا جاسىرىن ەمەس. بالا جاقسىلىق ٷشٸن ٶتپەلٸ كەزەڭ نەسٸمەن قيىن, نەسٸمەن قىزىق بولدى?
بٸراق وسى قيىندىقتاردىڭ بٸز ٷشٸن پايداسى دا بولدى. ەرتە ەسەيدٸك. سول كەزدەگٸ اۋىرتپالىقتار ارقىلى بٸز ٶمٸردٸ ٶزگەشە قىرىنان تانىدىق, قيىندىقتىڭ نە ەكەنٸن تٷسٸندٸك. ەڭبەككە ەرتە ارالاستىق. ٷشٸنشٸ سىنىپتان باستاپ جازعى ٷش اي كانيكۋلداردا جۇمىس ٸستەدٸم. 3-سىنىپتا قىرماندا, 4, 5, 6-سىنىپتاردا قوي قىرقىمدا ەڭبەك ەتتٸم. ويلاپ قاراسام, بٸز ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العانىن العاش كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, جٷرەگٸمٸزبەن تٷيسٸنگەن, سول جىلداردىڭ قيىندىعىنا دا, قىزىقتى شاقتارىنا دا كۋەگەر بولعان, ەگەمەندٸكپەن بٸرگە ەسەيگەن ۇرپاق ەكەنبٸز. بالالىعىمىز باقىتسىزدىقتا ٶتتٸ دەۋدەن اۋلاقپىن. ەر دەۋٸر ٶزٸنٸڭ بولمىس-مٸنەزٸمەن, قۇندىلىق كٶزقاراسىمەن ەرەكشە عوي.
الاكٶلدٸڭ ٶزٸنٸڭ تابيعي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. سونىڭ بٸرٸ – رەليكتٸ شاعالا. بۇل قۇس دٷنيە جٷزٸندە ەكٸ-اق جەردٸ مەكەندەيدٸ ەكەن. سولتٷستٸك داكوتادا مەن بٸزدٸڭ الاكٶلدە. اۋىلداعى ٷلكەن كٸسٸلەر الاكٶل تۋرالى نەبٸر اڭىز-ەڭگٸمەلەر مەن حيكايالاردى باياندايتىن. كەيبٸرٸن ايتقاندا بۇرىنعى باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸمەن بايلانىستىرىپ, ٶتكەن كٷننٸڭ قىم-قۋىت شاقتارىمەن استاستىرىپ, ارىدان ەڭگٸمە قوزعايتىن. سول كەزدەردە ٶتكەن تاريحىمىزعا قىزىعاتىنبىز. الاكٶل سەكٸلدٸ باسقادا ايدىن-شالقار تەڭٸزدەردٸڭ بارلىعىن ەستٸگەن سايىن, كٶرگٸمٸز كەلەتٸن.
الاكٶلدٸڭ جاعاسىندا ٶستٸم
– بالا كەزٸڭٸزدە قاي پەندەرگە قىزىقتىڭىز? قازاق ەدەبيەتٸنەن كٸمدەردٸ ۇناتىپ وقۋشى ەدٸڭٸز?
– مەن ماتەماتيكا, گەوگرافييا, ەدەبيەت جەنە تاريح پەندەرٸن جاقسى كٶردٸم. ماتەماتيكانى جاقسى كٶرگەنٸم, ٶزٸمنٸڭ سىنىپ جەتەكشٸم ساباق بەردٸ. گەوگرافييا ٶزٸ دە قىزىقتى پەن. ٶزگە ەلدەردٸڭ استاناسى, ونداعى حالىقتىڭ سانى, ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن قالالار تۋرالى ايتۋ كەز كەلگەن وقۋشى ٷشٸن قىزىق ەدٸ عوي. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, مەن الاكٶلدٸڭ جاعاسىندا ٶستٸم. الاكٶلدٸڭ گەوگرافيياسى دا تاماشا, تاريحى دا باي جەر عوي. ار جاعىندا – ەيگٸلٸ جوڭعار قاقپاسى. كٷندە كٶرەتٸنٸڭ, كەشەتٸنٸڭ, سەرۋەندەيتٸنٸڭ – سۇلۋ الاكٶل, كٶزتارتار كٶل جاعاسى. الاكٶلدٸڭ ٶزٸنٸڭ تابيعي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. سونىڭ بٸرٸ – رەليكتٸ شاعالا. بۇل قۇس دٷنيە جٷزٸندە ەكٸ-اق جەردٸ مەكەندەيدٸ ەكەن. سولتٷستٸك داكوتادا مەن بٸزدٸڭ الاكٶلدە. اۋىلداعى ٷلكەن كٸسٸلەر الاكٶل تۋرالى نەبٸر اڭىز-ەڭگٸمەلەر مەن حيكايالاردى باياندايتىن. كەيبٸرٸن ايتقاندا بۇرىنعى باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸمەن بايلانىستىرىپ, ٶتكەن كٷننٸڭ قىم-قۋىت شاقتارىمەن استاستىرىپ, ارىدان ەڭگٸمە قوزعايتىن. سول كەزدەردە ٶتكەن تاريحىمىزعا قىزىعاتىنبىز. الاكٶل سەكٸلدٸ باسقادا ايدىن-شالقار تەڭٸزدەردٸڭ بارلىعىن ەستٸگەن سايىن, كٶرگٸمٸز كەلەتٸن. قۇشتارلىق ٸزدەنٸستٸڭ قاينارى عوي, تاريح پەن گەوگرافيياعا قىزىعۋشىلىعىما تۋعان جەرٸم ەسەر ەتتٸ دەسەم دە بولادى.
مەكتەپتە قاسىم امانجولوۆتىڭ ٶلەڭدەرٸن ەلدەن ەرەك سٷيٸپ وقىدىم. شەشەمنٸڭ اعاسى, بٷگٸندە مارقۇم بولىپ كەتتٸ, تەڭٸربەرگەن ناعاشىم ارقالى اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸن دومبىرامەن ايتىپ وتىراتىن. سونىڭ دا ەسەرٸ بولۋى كەرەك:
...دٷنيەگە كەلەر ەلٸ تالاي قاسىم,
ولار دا بۇل قاسىمدى بٸر بايقاسىن.
ٶرتكە تيگەن داۋىلداي ٶلەڭٸمدٸ
قاسىمنىڭ ٶزٸ ەمەس دەپ كٸم ايتاسىڭ?! –
دەپ بالا كٷننەن ايتىپ جٷرەتٸنبٸز.
سەبيت دٶنەنتاەۆتىڭ ٶلەڭدەرٸن مەكتەپ قابىرعاسىنان وقىپ ٶستٸك, كەيبٸر ٶلەڭٸن ەلٸكٷنگە دەيٸن جاتقا بٸلەم. نەگە ەكەنٸن قايدام, بٷگٸندە وسى اقىن تۋرالى كٶپ ايتىلمايدى...
– ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ وقىپ ٶسكەن ۇرپاقتىڭ سانى ازايىپ بارادى دەگەنگە كەلٸسەسٸز بە?
– مەن بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسپەيمٸن. ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ وقۋشىلار ەشقاشان ازايمايدى. ال ەدەبيەتتەگٸ اعا بۋىننىڭ كەيٸنگٸ بۋىنعا كٶڭٸل تولماۋى – قالىپتى, تابيعي مەسەلە. اعا ۇرپاق قاشاندا جوعارىدان, سىن كٶزبەن قارايدى, ٶز زامانى تۇرعىسىنان باعا بەرەدٸ. جاقسى دٷنيەلەر جازىلىپ, جارىققا شىعىپ جاتىر. تەك ونى وقۋ كەرەك, دەر كەزٸندە باعالاي بٸلۋ كەرەك. تٶل ەدەبيەتٸ مىقتى ەلدەردٸڭ رۋحى بيٸك, ەڭسەسٸ تٸك ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. كەيدە بٸر جازۋشى ارقىلى سول ەلدٸڭ تاريحىن, تانىمىن, تاعدىرىن بٸلۋگە بولادى. ەلەمدە كەيبٸر ۇلتتاردىڭ اتىن بٸلمەۋٸمٸز مٷمكٸن, بٸراق سول ەلدەن شىققان عالىم, فيلوسوف, ساياساتكەر, اقىن-جازۋشىلارىن بٸلەمٸز. بٸر ەلگە ۋەكٸلدٸك ەتەتٸن تۇلعالار قانشا ما? قازاقتى اباي, شوقان, ەۋەزوۆ, سەتپاەۆتار ارقىلى تانيتىنداردىڭ مول ەكەندٸگٸنە سەنٸمدٸمٸن. بۇل قاتار ۋاقىتپەن بٸرگە تولىعا تٷسەرٸ داۋسىز.
– جوعارىدا ايتقانىمداي, گەوگرافييا پەنٸن بالا كٷنٸمنەن جاقسى كٶرٸپ وقىدىم. بەسٸنشٸ سىنىپ وقىپ جٷرگەندە قازاقتىڭ ەۋروپالىق ٷلگٸدە بٸلٸم العان تۇڭعىش عالىمى, اتاقتى جيھانگەز-گەوگراف شوقان ۋەليحانوۆتىڭ «جەتٸسۋ وچەركتەرٸ», «قاشقارييا وچەركتەرٸ», «التى شاھار» دەگەن شىعارمالارىن وقىپ, «شٸركٸن-اي, مەن دە وسىنداي جيھانكەز بولىپ, جاڭالىق اشار ما ەدٸم» دەپ بالالىق قييالعا بەرٸلەتٸنمٸن. شوقاندى كۋمير تۇتتىم دەسەم دە بولادى. ونىڭ ٷستٸنە شوقان جەتٸسۋدا بولعان, كەيٸنگٸ ٶمٸرٸن تەزەك تٶرەنٸڭ اۋىلىندا ٶتكەرٸپ, سول جەردە كٶز جۇمعان, سٷيەگٸ التىنەمەلدە جاتىر. «جەتٸسۋ وچەركتەرٸن» وقىپ وتىرساڭ, الاكٶلدٸڭ الىستاعى كٶرٸنٸسٸن, تەنەكە باتىرمەن كەزدەسكەنٸن, ونىڭ مٸنەزدەمەسٸن جازادى, مۇنىڭ بەرٸ مەنٸڭ اۋىلىما جاقىن سۋرەتتەر مەن حيكايالار – قىسقاسى, شوقان سەكٸلدٸ جيھانگەز-گەوگراف, عالىم بولعىم كەلٸپ, ٶزٸم قالاپ, قۇجاتتارىمدى گەوگرافييا ماماندىعىنا تاپسىردىم.
كٶپتەگەن تەلەجٷرگٸزۋشٸلەرٸمٸز اقپاراتتى جەتكٸزۋ, پروبلەمانى كٶتەرۋ ٷشٸن ەمەس, ٶزٸنٸڭ بەت-ەلپەتٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن سەكٸلدٸ... ولاردى كٶتەرگەن تاقىرىبىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ەمەس, «تەلەارنادا مەن قالاي كٶرٸنٸپ تۇرمىن?» دەگەن ساۋال كٶپ مازالايتىنداي كٶرٸنەدٸ. اقپاراتتى شىنايى جەتكٸزۋدٸ, كٶتەرٸپ وتىرعان مەسەلەسٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلۋدٸ كٶپ ويلامايتىن سيياقتى. ارزان سەنساتسييا, ورىنسىز ويىن-كٷلكٸ, ويسىز تالاس-تارتىس ۇشپاققا شىعارا قويماس. جۇرتتى شوۋ باعدارلامالار ەمەس, تانىمدىق, ساراپتامالىق باعدارلامالار ٶسٸرەدٸ.
رەيتينگ قۋۋعا ەۋەس بولىپ كەتتٸ...
– وسىعان دەيٸن ەر تٷرلٸ سالادا جۇمىس ٸستەدٸڭٸز. اقپارات سالاسىندا دا بٸراز ۋاقىت قىزمەت اتقاردىڭىز. قازاق باسىلىمى – قازاق ويى. قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنان قانداي تاقىرىپتاردى وقىعاندى ۇناتاسىز? كەمشٸلٸگٸ مەن ارتىقشىلىعى نە دەپ ويلايسىز?
– قازاق تٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنان ەلٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸ جٶنٸندە, تەك ٷلكەن قالالاردا عانا ەمەس, اۋدان-اۋىلدارداعى اتقارىلىپ جاتقان ٶنەگەلٸ, يگٸلٸكتٸ ٸستەر تۋرالى جازىلعان ماقالالاردى, الىس-جاقىن شەت ەلدەردەگٸ وقيعالاردى قاۋزاعان ساياسي ساراپتامالاردى وقىپ تۇرامىن.
سوناۋ «قازاق» گازەتٸ مەن «ايقاپ» جۋرنالىنان باستاۋ العان رۋحاني قۋات, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ جولىنداعى جۇمىس قازاق باسىلىمدارىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتىر. ەسٸرەسە ەل, جەر دەگەندە, سالت-دەستٷر دەگەندە, ۇلتتىڭ مەنتاليتەتٸ مەن ەرەكشەلٸگٸ دەگەندە قازاق گازەتتەرٸندەي جەرٸنە جەتكٸزٸپ ايتاتىن باسىلىمدار نەكەن-ساياق. «گازەتتٸ قازٸر ەشكٸم وقىمايدى, كەرەك اقپاراتتى ينتەرنەتتەن الادى» دەگەن پٸكٸرلەر دە ايتىلىپ جٷر. مۇنى ۋاقىت تالابى دەپ قابىلداعان دۇرىس شىعار. بٸراق بۇل گازەتتٸڭ دەۋرەنٸ ٶتتٸ دەگەندٸ بٸلدٸرمەسە كەرەك. باسپاسٶز - تەك اقپارات تاراتۋشى عانا ەمەس, ساراپتاما, تالداۋ جاسايتىن سالا. عالامتوردا – جاقسى دا, جامان دا, كەرەكتٸ دە, كەرەكسٸز دە اقپارات كٶپ. ونى ٸرٸكتەپ, تالداپ, تارازىلاپ وقيتىندار از... ال دەستٷرلٸ باسىلىمدار سولاردى ەكشەي وتىرىپ, ەلگە, ۇلتقا, جاستارعا پايدالىسىن, دەنەكتٸسٸن بەرۋگە ۇمتىلسا, ەلەكتەن ٶتكٸزسە, وقىرمانىن تەەرڭ ويلاۋعا جەتەلەسە – باعىتىنىڭ دۇرىستىعى. سوندىقتان قاعاز باسىلىمدار ەلٸ دە ٶزٸنٸڭ ماڭىزىن جويمايدى, سۇرانىسىن جوعالتپايدى دەگەن ويدامىن.
ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر بٸزدٸڭ كەيبٸر تەلەارنالار رەيتينگ قۋۋعا ەۋەس بولىپ كەتتٸ. تانىمال ادامداردى كٶرسەتەتٸن شوۋ-باعدارلامالار ارقىلى رەيتينگتەرٸن كٶتەرگٸسٸ كەلەدٸ, كٶبٸكشە قامپيعان تەلەشوۋ ارقىلى كٶرەرمەندٸ تارتقىسى كەلەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, قازاقستاندا تانىمال ادامدار از. بٸز ميلليارد حالقى بار قىتاي ەمەسپٸز. تانىمال ادامدار از بولعاننان كەيٸن, باعدارلامالار دا كٶپكە بارمايدى. تانىمال ادامدار ازايعان سوڭ, قولدان تۇلعا جاساۋ, جارناماسى كٶپتٸڭ بەرٸن اقىل-كەڭەس ايتۋعا ۇمسىندىرۋ ەتەك الادى. ارعى جاعى تٷسٸنٸكتٸ عوي. سوندىقتان بٸزدٸڭ تەلەارنالار ەلەمدٸك ٷدەرٸستەردەن قالماي, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتٸ ەسكەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, كٶپتەگەن تەلەجٷرگٸزۋشٸلەرٸمٸز اقپاراتتى جەتكٸزۋ, پروبلەمانى كٶتەرۋ ٷشٸن ەمەس, ٶزٸنٸڭ بەت-ەلپەتٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن سەكٸلدٸ... ولاردى كٶتەرگەن تاقىرىبىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ەمەس, «تەلەارنادا مەن قالاي كٶرٸنٸپ تۇرمىن?» دەگەن ساۋال كٶپ مازالايتىنداي كٶرٸنەدٸ. اقپاراتتى شىنايى جەتكٸزۋدٸ, كٶتەرٸپ وتىرعان مەسەلەسٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلۋدٸ كٶپ ويلامايتىن سيياقتى. ارزان سەنساتسييا, ورىنسىز ويىن-كٷلكٸ, ويسىز تالاس-تارتىس ۇشپاققا شىعارا قويماس. جۇرتتى شوۋ باعدارلامالار ەمەس, تانىمدىق, ساراپتامالىق باعدارلامالار ٶسٸرەدٸ. اۋىلدا ەڭبەك ەتٸپ, ماڭداي تەرٸمەن كەسٸبٸن يگەرگەن, بەلگٸلٸ بٸر سالانىڭ مامانى رەتٸندە وتباسىنا, اۋىلىنا ٷلگٸ بولعان قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىن كٶبٸرەك ناسيحاتتاۋ كەرەك. جاستار عالىمداردى, بٸلٸمدٸلەردٸ, ەڭبەكپەن نەتيجەگە جەتكەندەردٸ ٷلگٸ تۇتسا, تەلەارنا, گازەت-جۋرنالدار سول باعىتتا جۇمىس ٸستەسە, كەم-كەتٸگٸمٸز بٷتٸندەلەر ەدٸ.
– ۇلتتى سٷيۋ – ۇراننىڭ ٸسٸ ەمەس. «ۇلتتى سٷيۋ» ۇعىمىن بٸز قالاي تٷسٸنٸپ جٷرمٸز? قالاي تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك ەدٸ?
– ۇلتتى سٷيۋ قىزىل سٶز, جالاڭ پافوسپەن ٶلشەنبەيدٸ. ۇلتتى سٷيۋ, ەڭ ەۋەلٸ, ەكە-شەشەڭدٸ قۇرمەتتەۋدەن باستالسا كەرەك. اتا-اناڭنىڭ بەرگەن تەربيەسٸن, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ٶسٸرٸپ-جەتكٸزگەن ەڭبەگٸن اقتاۋ. تۋعان-تۋىسقانىڭا جەردەمٸڭدٸ اياما, دوستارىڭا ادال بول. ەرٸپتەستەرٸڭدٸ قادٸرلە, مٷددەلەستەرٸڭە قۇرمەتپەن قارا. تاپسىرىلعان جۇمىستى مٷلتٸكسٸز اتقار, ەشكٸمگە زييانىڭدى تيگٸزبە. ۇلتىڭنىڭ تٸلٸن قۇرمەتتە. ەلٸڭدٸ ارداقتا, قادٸر-قاسيەتٸنە سٶز كەلتٸرمە. مەن ۇلتتى سٷيۋ دەگەندٸ وسىلاي تٷسٸنەمٸن.
– ەكٸمشٸلٸك جۇمىسى – بٸتپەيتٸن جۇمىس. سىنشى كٶپ, مٸنشٸ دە از ەمەس. بارشا حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ تاعى قيىن. قاراپايىم حالىق ەكٸمدٸك جۇمىسىن بيۋروكراتيزمنٸڭ وشاعى دەۋگە ٷيٸر. حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ٸستەۋدٸڭ وڭتايلى تەسٸلٸ بار ما?..
– ەڭ وڭتايلى تەسٸل – ەل ٸشٸندە جيٸ بولۋ, جيٸ جٷزدەسۋ. الدىڭا كەلگەن ادامدى زارىقتىراماي قابىلداۋ, قابىلداپ قانا قويماي, مۇڭ-مۇقتاجىنا مۇقييات نازار اۋدارۋ. تولعاندىرعان مەسەلەلەرٸن مٷمكٸندٸگٸنشە زاڭ اياسىندا شەشٸپ بەرۋ. قىزمەت بولعاننان كەيٸن, ەلدٸڭ الدىنا شىققاننان كەيٸن ەكٸ جاعى دا بٸردەي بولادى. جاقسىسىن جاتسىنباي قابىلدادىڭ با, سىي-سيياپات كٶردٸڭ بە, جامانىنا دا تٶزٸپ, قيىندىعىن بەلٸڭ قايىسپاي كٶتەرۋگە تيٸسسٸڭ. وسى جولدى تاڭدادىڭ ەكەن, سىنعا دا, ٶسەككە دە - بەرٸنە كٶنۋگە, تٶزۋگە تيٸسسٸڭ.
شىعىس قازاقستاندا 2011 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدە تەڭدەسٸ جوق «مەيٸرٸم» اتتى اكتسييا قولعا الىنىپ كەلەدٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا اتالعان اكتسييامەن ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ 1800 بالا قامتىلىپ, ولاردىڭ «تۇرعىن ٷي-قۇرىلىس جيناق بانكٸدەگٸ» ەسەپ-شوتتارىنا 212 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى اۋدارىلدى. قولعا الىنعان كەشەندٸ ٸس-شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە اينالدىرعان ٷش-تٶرت جىلدا 341 تەربيەلەنۋشٸ باسپانامەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. سالىستىرمالى تٷردە ايتار بولساق, وعان دەيٸنگٸ ون جىلدىڭ ٸشٸندە بار بولعانى 6-اق جەتكٸنشەككە پەتەر بەرٸلگەن ەكەن. 2011 جىلدان باستاپ وبلىستا قولعا الىنعان وسى جوبانىڭ اۆتورى - شىعىسقازاقستاندىقتار.
كٷن شىعىستان شىعادى
– شىعىس قازاقستان وبلىسى - ەتنيكالىق تۇرعىدان دا, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان دا كٷردەلٸ وبلىستاردىڭ بٸرٸ. وبلىستىڭ يدەولوگييالىق جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا جٷرسٸز. تٸل, دٸن, مەدەنيەت ٷشتاعانىنىڭ حالىقتى ۇيىتۋداعى رولٸ بٶلەك. ٶلكەدە بۇل سالادا نەندەي يگٸ باستامالار قولعا الىنىپ جاتىر?
– بٸزدٸڭ وبلىستا بٸر جارىم ميلليونعا جۋىق حالىق بار, ون توعىز اۋدان مەن قالا بار. ايماعىمىزدا 105 ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ مەكەن ەتەدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ العاشقى دوستىق ٷيٸنٸڭ دە بٸزدٸڭ وبلىستا, ٶسكەمەن قالاسىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعانىن بٸلەتٸن بولارسىزدار. رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸن, بٸزدٸڭ وبلىس دوستىق ٷيلەرٸنٸڭ سانى جاعىنان دا رەسپۋبليكادا كٶش باستاپ كەلەدٸ. مەسەلەن, اۋدان ورتالىقتارىنداعى دوستىق ٷيلەرٸ تەك شىعىس قازاقستاندا عانا بار. بٸزدٸڭ تەجٸريبەمٸزگە سٷيەنە وتىرىپ ستەپنوگورسك, ەكٸباستۇز جەنە رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا قالالارىندا دوستىق ٷيلەرٸ اشىلۋدا. ٶزگە ايماقتاردا جوق ەتنواۋىل دا بٸزدٸڭ شىعىس قازاقستاندا, ٶسكەمەندە ورىن تەپكەن. ەتنواۋىل – شىعىس قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جٷزەگە اسىرىلعان بٸرەگەي جوبا. ەتنواۋىلدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ ارنايى قاتىسىپ, جۇمىسىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, اتقارىلعان شارۋالاردى جوعارى باعالاپ, شىعىستاعى وڭ تەجٸريبەنٸ بٷكٸل ەلٸمٸزگە تاراتۋ قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن.
ەلٸمٸزدەگٸ تاتۋلىق پەن بەرەكە-بٸرلٸكتٸڭ شىنايىلىعىنا, مىزعىماستىعىنا وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ٶسكەمەندە مەشٸت سالىنىپ جاتقاندا كٶزٸمنٸڭ جەتكەنٸ بار. جاسىراتىنى جوق, ٷلكەن مەشٸت قۇرىلىسىن باستاعان كەزدە ەر تٷرلٸ سٶزدەر بولدى. «مۇنىڭ نە كەرەگٸ بار?» دەگەن كٸسٸلەر دە ارامىزدان تابىلدى. بٸراق سوڭىندا بٷكٸل حالىق بٸرٸگٸپ, مەشٸتتٸڭ قۇرىلىسى تەز اياقتالدى. ەسٸرەسە, وبلىسىمىزداعى ەتنومەدەني ورتالىقتار, باسقا ۇلتتىڭ, باسقا دٸننٸڭ ٶكٸلدەرٸ وسى ٸستە ەرەكشە بەلسەندٸلٸك تانىتتى. بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي, بٸر قولدىڭ سالاسىنداي بولىپ مەشٸتتٸڭ قۇرىلىسىنا اتسالىستى. بٸر كٷنٸ قاراسام, «بٸز اقشا اۋدارامىز» دەپ بٸر توپ ورىس كەمپٸرلەرٸ مەشٸتتٸڭ الدىنا كەلٸپ تۇر. ودان كەيٸن «قانداي جۇمىس بار? بٸز دە كٶمەگٸمٸزدٸ تيگٸزەيٸك» دەپ ورىس, ۋكراين ەتنوستارىنىڭ قۇرىلىسشىلارى كەلدٸ. بٸرٸ «مەشٸتتٸڭ اۋلاسىن تازالاپ بەرەيٸك» دەدٸ, ەندٸ بٸرٸ «سەنبٸ كٷنٸ سەنبٸلٸك ۇيىمداستىرايىق» دەدٸ. حالىقتىڭ ٸشكٸ بٸرلٸگٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸنە, ٶزگە ۇلتتاردىڭ جاناشىرلىعىنا, قازاققا دەگەن قۇرمەتٸنە كۋە بولدىم سول جولى. كٶك كٷمبەزٸ كٷنمەن شاعىلىسقان ەڭسەلٸ مەشٸتتٸڭ جانىنان ٶتكەن سايىن سول بٸر سەتتەر ەسٸمە تٷسەدٸ.
يگٸ باستاما دەگەنگە كەلسەك, شىعىستا رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ كٶپتەگەن باستامالاردىڭ قولعا الىنعانىن بٸلەتٸن بولارسىزدار. 2012 جىلى بٸزدٸڭ وبلىسىمىزدا «التاي – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ» اتتى ٷلكەن حالىقارالىق فورۋم ٶتتٸ. تٷبٸ بٸر تٷركٸ جۇرتىنىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋدى, مەدەني-رۋحاني بايلانىستار كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋدٸ مۇرات ەتكەن بۇل فورۋم بيىل وسىمەن ٷشٸنشٸ مەرتە ۇيىمداستىرىلماق. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تامىرى التايدان تارايتىنىن ەلەم عالىمدارى ايتىپ تا, جازىپ تا جاتىر. ەندەشە, تٸلٸ حالىقتاردىڭ تٶر التايدا باس قوسۋىنان ۇتپاساق, ۇتىلمايتىنىمىز انىق.
وبلىسىمىزدا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قورعالعان توپتارىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. شىعىس قازاقستاندا 2011 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدە تەڭدەسٸ جوق «مەيٸرٸم» اتتى اكتسييا قولعا الىنىپ كەلەدٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا اتالعان اكتسييامەن ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ 1800 بالا قامتىلىپ, ولاردىڭ «تۇرعىن ٷي-قۇرىلىس جيناق بانكٸدەگٸ» ەسەپ-شوتتارىنا 212 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى اۋدارىلدى. قولعا الىنعان كەشەندٸ ٸس-شارالاردىڭ نەتيجەسٸندە اينالدىرعان ٷش-تٶرت جىلدا 341 تەربيەلەنۋشٸ باسپانامەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. سالىستىرمالى تٷردە ايتار بولساق, وعان دەيٸنگٸ ون جىلدىڭ ٸشٸندە بار بولعانى 6-اق جەتكٸنشەككە پەتەر بەرٸلگەن ەكەن. 2011 جىلدان باستاپ وبلىستا قولعا الىنعان وسى جوبانىڭ اۆتورى - شىعىسقازاقستاندىقتار. «مەيٸرٸم» اكتسيياسىنىڭ باستى ماقساتى – جەتٸم قالعان, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارتۋ, ولارعا دەگەن جاناشىرلىقتى يگٸ دەستٷرگە اينالدىرۋ. وسى اكتسييانىڭ اياسىندا, مەسەلەن, جاقىندا سەمەيلٸك جەتٸم بويجەتكەن باسپانالى بولدى. ونىڭ سەمەي قالاسىندا پەتەرگە قول جەتكٸزۋٸنە جەكە كەسٸپكەر انار نازاروۆا كٶمەكتەستٸ. وسى انار سەكٸلدٸ جانى جومارت جانداردىڭ قاتارى كٶبەيە تٷسسە دەگەن تٸلەگٸم بار.
ارداگەرلەرگە دە ەردايىم ايرىقشا كٶڭٸل بٶلەمٸز. بيىل ۇلى جەڭٸستٸڭ 70 جىلدىعىنا وراي وبلىسىمىزداعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەردٸڭ بارلىعى 500 مىڭ تەڭگەدەن سىياقى الدى. تىل ارداگەرلەرٸنە دە لايىقتى سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸلدٸ.
رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸن, جاقىندا ٶڭٸرٸمٸزدە وبلىس ەكٸمٸ دانيال كەنجەتايۇلى احمەتوۆتٸڭ باستاماسىمەن «قامقور» ەلەۋمەتتٸك كارتاسى جوباسى قولعا الىنباق. حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان از قامتىلعان توپتارىنا ارنالعان بۇل ەلەۋمەتتٸك كارتانى ەنگٸزۋ ٷش كەزەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان كارتانىڭ كٶمەگٸمەن از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارىن جەڭٸلدٸكپەن تاماقتاندىرۋ, ەلەۋمەتتٸك ەسەپتەگٸ ازاماتتاردى ارزانداتىلعان دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق كٶلٸك قاتىناسىنداعى جەڭٸلدٸكتەردٸ بٸرٸزدەندٸرۋ شارالارى ديسكونتتىق جٷيەدە جٷزەگە اسىرىلماق. بۇل كارتا بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاسى جەتپٸستەن اسقان زەينەتكەرلەرگە تاراتىلاتىن بولادى. جٷكتٸ انالار مەن از كٶلەمدەگٸ زەينەتاقى يەگەرلەرٸ, از قامتىلعان وتباسىلار دا وسى كارتا ارقىلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الادى. مەسەلەن, وسى كارتا ارقىلى جٷكتٸ انالارعا دياگنوستيكاعا تەگٸن تٷسۋگە, ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىدان شىققان ستۋدەنتكە قوعامدىق كٶلٸكتە جولاقىسىنىڭ جارتىسىن تٶلەۋ سەكٸلدٸ جەڭٸلدٸكتەر ۇسىنىلماق. بۇل جوبا 2016 جىلى تولىق ٸسكە قوسىلۋى تيٸس.
كٷن شىعىستان شىعادى عوي. حالقىمىز اتار تاڭنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتەدٸ. اتار تاڭىمىز اشىق بولسىن دەپ جاتادى. ەكٸ يمپەرييامەن شەكارالاس ايماقتىڭ دامىعانى, گٷلدەنگەنٸ ەلٸمٸز ٷشٸن مەرتەبە. سول ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتۋ – بٸزگە مٸندەت.
جاستار جاسقانشاق ەمەس
– بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ساياسي ەليتانىڭ الدىڭعى بۋىنىنان كٸمدەردٸ ٷلگٸ تۇتاسىز?
- بٸزدٸڭ جاستارعا, بارلىق مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە ٷلگٸ-ٶنەگە – ول بٸزدٸڭ ەلباسىمىز, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇلعاسى. بٸزدٸڭ پرەزيدەنت ناسيحاتقا مۇقتاج ەمەس, بٸز ەلباسىنىڭ ٷلگٸسٸنە مۇقتاجبىز. ٶمٸر جولىنىڭ ٶزٸ – تۇنىپ تۇرعان ٶنەگە. قاراپايىم, كٶپ بالالى وتباسىندا دٷنيەگە كەلدٸ. اۋىلدا, قازاقى ورتادا ٶستٸ. تالاپتى بالا سوناۋ ۋكراينانىڭ دنەپروپەتروۆسك دەگەن قالاسىنا بارىپ ۋچيليششەگە تٷستٸ. بٶتەن ەل, بٶتەن جەر. ودان كەيٸن تەمٸرتاۋعا كەلدٸ, جۇمىسقا تۇردى. بۇل جاقتا دا ەشكٸم قۇشاق جايىپ قارسى العان جوق. سوعان قاراماستان ٶزٸنٸڭ ادال ەڭبەگٸمەن بيٸكتەردٸ باعىندىرىپ, ەلٸنٸڭ قۇرمەتٸنە بٶلەندٸ. ەلباسى بٸزگە قانداي قاسيەتتەرٸمەن ٶنەگە? ەلباسى ٶزٸنٸڭ ٸزدەنٸمپازدىعىمەن, تالاپكەرلٸگٸمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن, قازاقتىڭ ەدەبيەتٸن, مەدەنيەتٸن, تاريحىن تەرەڭ بٸلۋٸمەن – ٶنەگە. ەلباسىنىڭ حالىقارالىق كەزدەسۋلەردە ايتىپ جٷرەتٸن ۇتقىر ۇسىنىستارى, ەلدٸڭ الدىنا شىعىپ سٶيلەۋٸ, قازاق, ورىس تٸلدەرٸنە جٷيرٸكتٸگٸ, شەشەندٸگٸ, دومبىرا تارتىپ, ەن ايتقانى, سپورتپەن شۇعىلدانعانى – بٸز ٷشٸن قاي كەزدە دە ٷلگٸ-ٶنەگە.
– ۇلتتى ٶسٸرەتٸن كٶكجيەك – تانىم ەلەمٸ. بٸز كٸم ەدٸك, كٸم بولدىق, كٸم بولامىز دەگەن مەڭگٸلٸك سۇراقتار ەر دەۋٸردە ماڭىزدىلىعىن جويعان ەمەس. جاس بۋىننىڭ كٶشباستارلارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە بٷگٸنگٸ جاستاردى وسى سۇراقتار قانشالىقتى تولعاندىرادى? تٷرلٸ ٸس-شارانىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەندە جاستاردىڭ بويىنان قانداي جاڭا قاسيەتتەردٸ, مٸنەزدەردٸ بايقايسىز?
– قازٸر جاستار جاسقانشاق ەمەس. ٶيتكەنٸ تەۋەلسٸز ەلدە دٷنيەگە كەلدٸ, تەۋەلسٸز ەلدە بٸلٸم الدى. شەتتەرٸنەن العىر, ٶتكٸر, ٸزدەنٸمپاز. بٸلٸم الۋعا قۇشتار. شەت ەلگە شىعامىن دەسە, ەل تانيمىن, جەر تانيمىن دەسە, بارلىق مٷمكٸندٸك بار. قاي ەلدە, قاي تٸلدە بٸلٸم الامىن دەسە دە, جول اشىق. تالانتتى جاستار ٶتە كٶپ.
بٸر قىنجىلاتىنىم – كەيبٸر جاستاردىڭ سامارقاۋلىعى, ەنجارلىعى. ٶيتكەنٸ ولار قيىندىق كٶرگەن جوق. توقشىلىقتا, بارشىلىقتا وتىر. ولار تەحنيكانىڭ دامىعان ۋاقىتىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. كٸتاپ, اقپارات كٶزدەرٸ جەتەدٸ, جاڭا مەكتەپتەردە بٸلٸم الادى, تاماشا سپورت سارايلارىندا جاتتىعادى. ٶز ەلٸنٸڭ تاريحىن, دٷنيەتانىمىن, بولاشاعىن, قازٸرگٸسٸن تانۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايلار جاسالعان. مەنٸڭ بٸر بايقايتىنىم, ولار ەلدەگٸ وسى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ, بەرەكە-بٸرلٸكتٸڭ قادٸرٸن ويداعىداي تٷسٸنە بەرمەيتٸن سەكٸلدٸ, تەرەڭٸنە بويلاي بەرمەيتٸن تەرٸزدٸ. ولارعا بەرٸ وسىلاي بولۋى كەرەك سيياقتى. ولاي بولماۋى دا مٷمكٸن ەدٸ عوي. بٸزدەن حالقى كٶپ, جەرٸ ەلدەقايدا قۇنارلى, ەكونوميكاسى, عىلىمى مەن تەحنيكاسى دامىعان ۋكراينانىڭ نە بولعانىن كٶرٸپ وتىرمىز عوي...
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
- سٸزگە دە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن ت. تاڭجارىق
