تانىمال ۋكراين جۋرناليستٸ, قوعام قايراتكەرٸ ۆيتاليي پورتنيكوۆ «قالا مەن دالا» گازەتٸنە سۇحبات بەرٸپ, ەۋرازييالىق وداققا قاتىستى كٶزقاراسىن بٸلدٸردٸ. ەرٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۋكراينا داعدارىسىن رەتتەۋدەگٸ رٶلٸنە توقتالىپ, «ەۋرازييالىق ينتەگراتسيياعا باستار جولدا كرەمل ۋكراينادان بٸرجولاتا ايىرىلىپ تىندى» دەدٸ ٶز سٶزٸندە.
– رەسەيدٸڭ «قىزىل يمپەرييانى» قايتا تٸرٸلتكٸسٸ كەلەتٸنٸ راس پا جەنە دەل قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل مەسكەۋدٸڭ قولىنان كەلە قويار ما ەكەن?
– جالپى, قۇلاعان يمپەرييانى قايتا تٸرٸلتۋ رەسەي يمپەريياسىنىڭ كٶپتەن كٶكسەپ جٷرگەن ارمانى جەنە باستى ساياسي ماقساتىنىڭ بٸرٸ. تٸپتٸ تمد-نىڭ ٶزٸ بوريس ەلتسيننٸڭ تۇسىندا بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردٸڭ باسىن قايتا قوسقان ۇيىم رەتٸندە قابىلدانعان. الايدا كرەمل وسى ارقىلى كەڭەس ٷكٸمەتٸن اياعىنان تۇرعىزا الماسىن جەنە وداقتاس ەلدەر وسىناۋ ۇيىمعا مەسكەۋدٸڭ امبيتسيياسىن تەجەيتٸن زاماناۋي قۇرال رەتٸندە قارايتىنىن تەز تٷسٸندٸ. مۇنىڭ ارتى بەلارۋسپەن بٸرٸككەن وداق قۇرۋعا الىپ كەلدٸ.
بٸراق, بۇل جوبا «ٶلٸ جوبا» ەدٸ. نەگە دەسەڭٸز, ەرٸپتەستەر مەسكەۋمەن ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق مٷددەسٸ ٷشٸن كەلٸسٸمگە كەلەدٸ. ولاردىڭ ودان باسقا ويى جوق. رەسەي بولسا, مۇنىڭ ٷستٸنەن قارايتىن ۇلتتىق باسقارۋ قۇرىلىمدارىن قۇرعىسى كەلەدٸ. ياعني, تەۋەلسٸز ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ساياسي بايلانىسقا ۇلاستىرۋعا تىرىسادى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى جاعداي دەل وسىعان ۇقساس. سوندىقتان دا بۇل قۇرىلىم ەشقاشان بٸرتۇتاس ەكونوميكالىق ۇيىمعا اينالا المايدى.
ەگەر وسى وداقتىڭ قۇرامىنداعى ەل كٷندەردٸڭ-كٷنٸ «ەسٸ كٸرٸپ» دەموكراتييالىق مەملەكەتكە اينالسا, بۇل وداقتىڭ قۇرامىندا قالۋى نەعايبىل.
– پۋتين ەۋرازييالىق وداقتىڭ ارقاسىندا ٶزٸنٸڭ ىقپالىن كٷشەيتۋٸ مٷمكٸن بە جەنە ۋكراينانىڭ ەندٸگٸ جەردە وسى وداقتىڭ مٷشەسٸ اتانباسىنا كٶزٸ جەتتٸ مە?
– ٶز باسىم, رەسەي بۇل وداق ارقىلى ٶزٸنٸڭ ىقپالىن ارتتىرادى, ساياسي امبيتسيياسىن جٷزەگە اسىرادى دەپ ويلامايمىن. بۇل وداقتىڭ ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى ٸرٸ ويىنشىعا اينالۋىنىڭ ٶزٸ نەعايبىل. ٶيتكەنٸ, وداققا بٸرٸككەن ەلدەردٸڭ ساياسي مٷددەسٸ, ەكونوميكالىق باعىت-باعدارى ەرتٷرلٸ. تٸپتٸ, ينتەگراتسييا تۋرالى تٷسٸنٸگٸ دە بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايدى. جۋىر ۋاقىتتا رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى ىقپالى كەمي تٷسپەسە, ارتپاق ەمەس. پۋتين ۋكراينانى ٶزٸ قۇرعان ۆيرتۋالدى يمپەرييانىڭ قۇرامىنا قوسپاي تىنىم تاپپايدى, ال مۇنىڭ ارتى ونىڭ ساياسي رەجٸمٸنٸڭ كٷيرەۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
– ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەرتەڭگٸ كٷنٸ گەوساياسي ۇيىمعا اينالۋى مٷمكٸن بە?
– جوق. نەگە دەسەڭٸز, بۇل ۇيىم ەڭ الدىمەن اۆتوريتارلى جٷيەلەردٸڭ وداعى. وسى جٷيەنٸڭ باسىندا وتىرعان ٷش جەتەكشٸنٸڭ ٶزٸنشە بٸر بيلٸك جٷرگٸزۋ, ىقپال ەتۋ دەڭگەيٸ بار. ال مۇنداي كٶشباسشىلارعا بيلٸكتٸ ٶزگە بٸرەۋمەن بٶلٸسكەن تيٸمسٸز. ديكتاتورلاردان قۇرالعان وداق بولمايدى. ەگەر وسى وداقتىڭ قۇرامىنداعى ەل كٷندەردٸڭ-كٷنٸ «ەسٸ كٸرٸپ» دەموكراتييالىق مەملەكەتكە اينالسا, بۇل وداقتىڭ قۇرامىندا قالۋى نەعايبىل. «سىرت كٶز – سىنشى» دەيدٸ. بٸز بۇل ۇيىمدا ەكونوميكالىق ھەم ساياسي تەڭدٸكتٸڭ جەنە دەموكراتييالىق ينستيتۋتتارعا دەگەن قۇرمەتتٸڭ جوقتىعىن كٶرٸپ وتىرمىز. سوندىقتان بۇل ينتەگراتسييانىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى دەپ ايتۋ قيسىنسىز.
نازارباەۆ كٶپ دٷنيەنٸ جاقسى بٸلەتٸن, تەرەڭ تٷسٸنەتٸن تۇلعا. ول بەرٸن دە كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر. الايدا ەرەكەت ەتۋ شەكاراسى شەكتەۋلٸ. العاشقىدا ول (ٶزگەلەردەي) پۋتين قىرىممەن عانا شەكتەلەتٸن بولار دەپ ويلادى. رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ ەرٸ قاراي جٷرٸسٸن بولجاي المادى.
– ەگەر رەسەيدٸڭ بٷگٸنگٸ ساياسي باعىتىن ەسكەرەر بولساق, بولاشاقتا ەۋرازييالىق وداق پەن ەۋرووداق جاقىن بايلانىس ورناتۋى مٷمكٸن بە?
– نەمٸس كانتسلەرٸ انگەلا مەركەل ەۋرازييالىق وداقپەن ەرٸپتەستٸك بايلانىس ورناتۋدىڭ ٷلگٸسٸن تابۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. وسى ارقىلى ول رەسەي – ۋكراينا مەن مولدوۆانىڭ ٸشكٸ ٸسٸنە تۇمسىق تىعۋىن دوعارادى جەنە اتالعان ەلدەردٸڭ ەۋروپالىق قاۋىمداستىققا كٸرۋٸنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىعى ازايادى دەگەن سەنٸمدە. مەركەل دەموكراتييالىق نەگٸزدە ويلايتىن ادام. رەسەيگە بٸر كەزگٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنا كٸرگەن ەلدەرمەن ەكونوميكالىق ديالوگ ورناتۋ قاجەت ەمەس, كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ مەملەكەتتٸگٸن قۇرتۋ ماڭىزدى.
ەۋرووداق, ەڭ الدىمەن, قارجىنىڭ, ەركٸن ساۋدا اينالىمىنىڭ, ال ەۋرازييالىق وداق تٷرلٸ شەكتەۋلەر مەن سىلتاۋلاردىڭ كەڭٸستٸگٸ. سٸزدەردٸڭ ارالارىڭىزدا شەشٸمٸن تابۋى تيٸس ەكونوميكالىق كەدەرگٸلەر ەلٸ دە كٶپ, سەبەبٸ ٶزارا سەنٸم جوق, ەندەشە ەۋرووداقپەن قالاي بايلانىس ورناتپاقسىزدار?
[caption id="attachment_9099" align="alignleft" width="470"]
– قازٸرگٸ جاعدايدا ۋكراينا ٷشٸن ەۋرازييالىق وداق تاقىرىبى ٶزەكتٸ مە?
– جوق, ەرينە. بٸز ٶز تاڭداۋىمىزدى جاسادىق, باعىتىمىزدى ايقىندادىق. ۋكراينا ەو-مەن قاۋىمداسۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويدى. بۇدان باسقا الىپ-قوسارىم جوق.
– قازاقستان مەن بەلارۋس باسشىلارىنىڭ ۋكرايناعا ساپارى نەنٸ اڭعارتادى?
– بٸرٸنشٸدەن, ولار دا بٷگٸنگٸ جاعدايدا الاڭداۋلى. مۇنىڭ بەرٸ رەسەيدٸڭ ۋكرايناعا باسىپ كٸرگەندٸگٸنەن ورىن الدى. پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ تۇراقسىزدىق قازاقستان مەن بەلارۋستٸڭ ەكونوميكاسىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن, سوعىس پەن رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ وقشاۋلانۋى جاعدايدى كٷردەلەندٸرە تٷسەرٸن نازارباەۆ تا, لۋكاشەنكو دا جاقسى بٸلەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, ولار وسى ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ مەسكەۋدەن تەۋەلسٸز ەكەنٸن, كرەملدٸڭ بودانى (ۆاسسالى) ەمەسٸن جەنە ٶزدٸگٸنەن شەشٸم قابىلداي الاتىن سالماقتى ساياسي ويىنشىلار ەكەنٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ. بۇل دا بەكەر ەمەس. ەگەر پۋتيندٸك جٷيە قۇلار بولسا, بۇل ولارعا ٶزٸن اقتاپ الۋعا بولاتىن بٸردەن-بٸر جول.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋدەگٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى قانداي?
– نازارباەۆ كٶپ دٷنيەنٸ جاقسى بٸلەتٸن, تەرەڭ تٷسٸنەتٸن تۇلعا. ول بەرٸن دە كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر. الايدا ەرەكەت ەتۋ شەكاراسى شەكتەۋلٸ. العاشقىدا ول (ٶزگەلەردەي) پۋتين قىرىممەن عانا شەكتەلەتٸن بولار دەپ ويلادى. رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ ەرٸ قاراي جٷرٸسٸن بولجاي المادى. سول سەبەپتٸ رەسەي تٷبەكتٸ تارتىپ العاندا, نازارباەۆ بۇعان ەنجار قارادى. نەگٸزٸندە, ەۋ باستا ونىڭ وسى داعدارىستى رەتتەۋدە اراعا تٷسەتٸن, تٶرەلٸك ايتاتىن مٷمكٸندٸگٸ بولعان.
رەسەي ەسكەرٸ دونباسسقا باسىپ كٸرگەننەن كەيٸن نازارباەۆ رەسەيلٸك ەكسپانتسييانىڭ قازاقستانعا دا ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇرعانىن تٷسٸنگەن سيياقتى. مٸنە, سول ۋاقىتتان بەرٸ ۋكراين داعدارىسىن شەشۋ جەنە بۇعان تٸكەلەي اتسالىسۋ نازارباەۆ ٷشٸن نەگٸزگٸ مٸندەتكە اينالدى. بۇل ونىڭ جەكە باسىنىڭ مەسەلەسٸ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قازاقستاندى دا بٸرتۇتاس مەملەكەت رەتٸندە ساقتاپ قالاتىن بٸردەن-بٸر جول. وسىلايشا استانادا ٶتپەك بولعان جەنە تاراپتاردىڭ ورتاق تٷسٸنٸستٸككە كەلۋٸ مٷمكٸن كەزدەسۋ تۇتاس قازاقستان ٷشٸن اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعاعا اينالار ەدٸ. بۇل ارادا پۋتين دە دەل نازارباەۆ سيياقتى ويلاۋى كەرەك. بٸراق, رەسەي پرەزيدەنتٸنە ەرٸپتەسٸنٸڭ اتالعان مەسەلەگەگە الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى ماڭىزدى ەمەس, سوندىقتان دەل قازٸرگٸ جاعدايعا جەنە ونىڭ قالاي ٶربٸرٸنە نازارباەۆ ەش ەسەر ەتە المايدى
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
