ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارتى ۇيىمى (ۇقشۇ) پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. 1992 جىلى ەسكەري-ساياسي وداق رەتٸندە قۇرىلعان ۇقشۇ كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن بٸرقاتار ۇقساس قيىندىقتارعا تاپ بولعان مەملەكەتتەردٸ بٸرٸكتٸرەدٸ, ول: حالىقارالىق تەرروريزم, ترانسشەكارالىق قىلمىس, ەسٸرتكٸ تاسىمالى, سونداي-اق ەسكەري تۇراقسىزدىققا بايلانىستى قاۋٸپتەر مەن كٷشتەرگە قارسى وداقتاستىقتى بٸلدٸرەدٸ. ۇيىم قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى كٷش-جٸگەرٸن ٷيلەستٸرۋ, ەسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىق جەنە زاماناۋي قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى ەرەكەت ەتۋ ستراتەگييالارىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن الاڭ رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ.
ۇقشۇ دامۋىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى كەزەڭ 2024 جىل بولدى. حالىقارالىق ارەناداعى قىسىمنىڭ كٷشەيۋٸ, گەوساياسي لاندشافتتىڭ ٶزگەرۋٸ جەنە جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرٸ جاعدايىندا ۇقشۇ مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋشى رٶلٸن بەلسەندٸ تٷردە كٷشەيتۋدە. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ 2024 جىلعى ۇيىمعا تٶراعالىعى قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن نىعايتۋعا, بٸتٸمگەرشٸلٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋعا جەنە بٸرلەسكەن كٷشتەردٸڭ جەدەل دايىندىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار باستامالارمەن ەرەكشەلەندٸ. ۇقشۇ-نىڭ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تاسس اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸن شەشٸپ قانا قويماي, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن, سونىڭ ٸشٸندە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك پەن گيبريدتٸ قاۋٸپتەرگە قارسى ٸس-قيمىلدى دامىتىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
جىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى وقيعاسى 2024 جىلى 28 قاراشادا استانادا ٶتكەن ۇقشۇ سامميتٸ بولدى. بۇل سامميت ستراتەگييالىق ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸن دە, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن دا تالقىلاۋ ٷشٸن مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارىن جينادى. كٷن تەرتٸبٸندەگٸ نەگٸزگٸ تاقىرىپتارعا ەسكەري ٷيلەستٸرۋدٸ نىعايتۋ, داعدارىستارعا قارسى ەرەكەت ەتۋدە بٸرلەسكەن ٸس-قيمىلداردى ەزٸرلەۋ جەنە گۋمانيتارلىق جەنە ەكونوميكالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋ پەرسپەكتيۆالارى بار. قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆتىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ٶڭٸرلٸك بٸرتۇتاستىقتى نىعايتۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالعان سٶزٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
بۇل ماقالادا ۇقشۇ-نىڭ 2024 جىلعى قىزمەتٸنە, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ تٶراعالىعى كەزٸندە جٷزەگە اسىرىلعان باستامالار مەن جوبالارعا شولۋ جاسالادى. تالداۋ استانادا ۇقشۇ سامميتٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى وي-پٸكٸرلەرمەن, قاتىسۋشىلار جاساعان نەگٸزگٸ مەلٸمدەمەلەرگە تٷسٸنٸكتەمەلەرمەن جەنە ۇيىم الدىندا تۇرعان پەرسپەكتيۆالار مەن مٸندەتتەرگە جەكە باعا بەرۋمەن تولىقتىرىلادى. تاقىرىپتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ەۋرازييالىق ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگٸ ۇقشۇ-نىڭ ماڭىزدى رٶلٸمەن, سونداي-اق جاڭا گەوساياسي جاعدايلاردا ونىڭ ەلەۋەتٸن تالداۋ قاجەتتٸلٸگٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسى مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ ەلەمدە ۇجىمدىق مٷددەلەر مەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸ بولىپ قالا الاتىنىن جاقسىراق تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- ۇقشۇ جەنە قازاقستان: نەگٸزگٸ نەتيجەلەرگە شولۋ
قازاقستاننىڭ 2024 جىلى ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارتى ۇيىمىنا (ۇقشۇ) تٶراعالىق ەتۋٸ ەل ٸشٸندە دە, جالپى ورتالىق ازييا ايماعىندا دا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولدى. ۇقشۇ ەسكەري-ساياسي وداق رەتٸندە ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸن – لاڭكەستٸككە, ەسٸرتكٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمىنا, ترانسشەكارالىق قىلمىسقا جەنە زاڭسىز كٶشٸ-قوندى قوسا العاندا, زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدى جالعاستىرۋدا.
ۇقشۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا 2023 جىلى قازاقستاندا ەكٸ تەراكت پەن ٷش زاڭسىز ەرەكەتتٸڭ الدى الىندى. بۇنداي نەتيجە قازاقستاندىق ارنايى قىزمەتتەردٸڭ قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرلەسكەن جۇمىسىنىڭ, جەدەل دەرەكتەر الماسۋىنىڭ جەنە كٷش-جٸگەردٸ ٷيلەستٸرۋدٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى.
سونداي-اق حالىقارالىق ەسٸرتكٸ بيزنەسٸمەن كٷرەستەگٸ نەتيجەلەر دە ماڭىزدى. 2023 جىلى قازاقستاندا ەسٸرتكٸ جەتكٸزۋدٸڭ 34 حالىقارالىق جەنە 32 ٶڭٸرلٸك ارنالارى جويىلىپ, 3,6 توننا ەسٸرتكٸ زاتتارى تەركٸلەندٸ. بۇل دەرەكتەر ۇقشۇ-نىڭ ايماقتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە قاتىسۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸن راستايدى.
قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸلەردٸڭ كونترابانداسىنىڭ جولىن كەسۋدٸ دە اتاپ ٶتكەن جٶن. ٶتكەن جىلى قازاقستان شەكاراسىندا 700-دەن استام قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸلەردٸ زاڭسىز الىپ ٶتۋ ەرەكەتٸ تٸركەلدٸ, بۇل ۇيىم اياسىنداعى مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ.
ۇقشۇ-مەن ىنتىماقتاستىق قازاقستانعا قيىن سەتتەردە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا دا كٶمەكتەستٸ. جارقىن مىسال رەتٸندە 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇقشۇ-نىڭ ٷش كٷندٸك بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسيياسىن ايتۋعا بولادى. بۇل وپەراتسييا ەلدەگٸ تەرتٸپتٸ تەز قالپىنا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن ۇجىمدىق ەرەكەتتٸڭ سەتتٸ ٷلگٸسٸ رەتٸندە تاريحقا ەندٸ.
ەسكەري شىعىندارى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 0,5 پايىزىن عانا قۇرايتىن قازاقستان ٷشٸن ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلٸ رەتٸندە شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. 2022 جىلى ستوكگولم حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, رەسەي ۇقشۇ-نىڭ جەتەكشٸ مٷشەسٸ رەتٸندە ەسكەري شىعىندارعا ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 4,1% ينۆەستيتسييالادى, ال قازاقستان ەلدەقايدا قاراپايىم كٶرسەتكٸشتەرمەن ۇيىم ەلدەرٸ اراسىندا ەكٸنشٸ ورىنعا شىقتى.
ديپلوماتييالىق دەڭگەيدە ۇيىم قاقتىعىستاردى شەشۋ باستامالارىن تابىستى العا جىلجىتادى. مىسالى, 2023 جىلى ۇقشۇ اياسىندا تەجٸك-قىرعىز شەكاراسىن دەليميتاتسييالاۋدىڭ داۋلى مەسەلەلەرٸ بويىنشا ىمىراعا كەلۋگە قول جەتكٸزٸلدٸ. بۇل ۇيىمنىڭ ايماقتىق قاقتىعىستاردى شەشۋ الاڭى رەتٸندەگٸ تيٸمدٸلٸگٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
2024 جىلى قازاقستان كيبەرقاۋٸپتەر مەن گيبريدتٸ شابۋىلدارعا باسا نازار اۋدارۋدى جالعاستىردى. ۇقشۇ ەلدەرٸنٸڭ كيبەرقىلمىسپەن كٷرەسۋ ٷشٸن مامانداندىرىلعان بٶلٸمشەلەردٸ قۇرۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن باستامالارى ۇلتتىق جەنە ايماقتىق مٷددەلەردٸ قورعاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
- ۇقشۇ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ سۇحباتىن تالداۋ
ۇقشۇ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ استاناداعى سامميت قارساڭىندا تاسس اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتى ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ باسىمدىقتارى مەن ونىڭ زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستارداعى رٶلٸن تٷسٸنۋدٸڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولدى. ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, قارۋدىڭ جاڭا تٷرلەرٸن, مىسالى, رەسەيلٸك «ورەشنيك» زىمىران كەشەنٸن زەرتتەۋ جەنە ەلەمدٸك قاۋىمداستىقپەن, سونىڭ ٸشٸندە اقش-پەن ٶزارا ەرەكەتتەسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنە قاتىستى بولدى. سۇحباتتىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىپتارىن تولىعىراق قاراستىرايىق.
تەجٸك-اۋعان شەكاراسى: قيىندىقتار مەن شەشٸمدەر
سامميت كٷن تەرتٸبٸندەگٸ نەگٸزگٸ تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ تەجٸك-اۋعان شەكاراسىن نىعايتۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋ بولدى. بۇل باستاما لاڭكەستٸك پەن ەسٸرتكٸ ساۋداسىنىڭ وشاقتارى ساقتالىپ وتىرعان اۋعانستاننان كەلەتٸن قاۋٸپ-قاتەرگە جاۋاپ قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتالىق ازييانىڭ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادام بولىپ تابىلادى.
بۇۇ مەلٸمەتٸ بويىنشا, دٷنيەجٷزٸلٸك اپيىن ٶندٸرٸسٸنٸڭ شامامەن 85%-ى اۋعانستانعا تيەسٸلٸ, بۇل ايماققا ەسٸرتكٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمى مەن لاڭكەستٸك توپتاردى قارجىلاندىرۋ ارقىلى تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. ۇقشۇ شەكارانى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماقساتتى شارالار كەشەنٸن ۇسىندى, ونىڭ ٸشٸندە تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتاردى جەتكٸزۋ, شەكاراشىلاردى بٸرلەسٸپ وقىتۋ جەنە بارلاۋ اقپاراتتارىمەن الماسۋ.
بۇل شارالاردىڭ پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعى ايقىن: تەجٸكستاننىڭ وڭتٷستٸك شەكاراسىن قورعاۋ قازاقستان مەن ۇيىمنىڭ باسقا دا مٷشەلەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. تاسماعامبەتوۆ بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق ايماقتاعى جاعدايدى ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتاندىرۋعا, ەكسترەميستٸك ەلەمەنتتەردٸڭ ەنۋ قاۋپٸن ازايتۋعا ىقپال ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ورەشنيك زىمىران جٷيەسٸن زەرتتەۋ
ۇقشۇ اياسىنداعى تىعىز ەسكەري ىنتىماقتاستىقتىڭ بٸر مىسالى رەسەيلٸك «ورەشنيك» جاڭا زىمىران كەشەنٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن زەرتتەۋ بولدى. عارىشتىق جەنە گيپەر دىبىستىق تەحنولوگييالاردى قامتيتىن بۇل قارۋلار جاھاندىق ميليتاريزاتسييا جاعدايىندا ستراتەگييالىق تەجەۋدٸڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ تابىلادى.
تاسماعامبەتوۆ بۇل كەشەندٸ زەرتتەۋدٸڭ ەكٸ جاقتى ماقساتى بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ: بٸر جاعىنان, ونى ۇقشۇ ەلدەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە بەيٸمدەۋ, ەكٸنشٸدەن, ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن سالدارلاردى تالداۋ. مۇنداي زەرتتەۋلەر ۇيىمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى, جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دەر كەزٸندە بەيٸمدەلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, سونىڭ ٸشٸندە دوستىقسىز مەملەكەتتەردە ۇقساس قارۋلاردىڭ پايدا بولۋى مٷمكٸن.
مىسال رەتٸندە بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمنٸڭ ٸرٸ دەرجاۆالارى جٷرگٸزٸپ جاتقان گيپەردىبىستىق جارىستى كەلتٸرۋگە بولادى. SIPRI (2023) ەسەبٸنە سەيكەس گيپەردىبىستىق جٷيەلەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە 10-نان استام ەلدە ەزٸرلەنۋدە. ۇقشۇ-نىڭ مۇنداي زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋى ٶڭٸرلٸك تەپە-تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٷشتەردٸ بٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تاسماعامبەتوۆتىڭ سۇحباتى ۇقشۇ قازٸرگٸ زامانعى قاۋٸپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋدٸڭ ماڭىزدى تەتٸگٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ, مٷشە ەلدەرگە قورعانىس پەن ايماقتىق جەنە حالىقارالىق ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ ەسەر ەتۋ مٷمكٸندٸگٸن ۇسىنادى.
- ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ شاعىن قۇرامداعى سەسسيياسىنا تالداۋ
2024 جىلعى 28 قاراشادا استانادا ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ سەسسيياسى ٶتتٸ, وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەردٸڭ كٶشباسشىلارى: قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, تەجٸكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون. سونداي-اق, سەسسييا جۇمىسىنا ۇقشۇ باس حاتشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قاتىستى. بۇل وقيعا ۇيىمنىڭ 2024 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلاۋ جەنە ونىڭ ودان ەرٸ دامۋ ۆەكتورىن انىقتاۋ ٷشٸن ماڭىزدى سەت بولدى.
نەگٸزگٸ تاقىرىپتار مەن ەكپٸندەر
سامميتتە حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. قازاقستان ٶزٸنٸڭ تٶراعالىعىن اياقتاي وتىرىپ, قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەر تۋرالى ەسەپ بەردٸ, سونداي-اق ۇقشۇ-نىڭ بولاشاق جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن بەلگٸلەدٸ. ماڭىزدى تاقىرىپتار:
- قازٸرگٸ زامانعى سىن-تەگەۋرٸندەر جاعدايىندا ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ. پرەزيدەنت توقاەۆ ۇقشۇ قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ كەپٸلٸ رەتٸندە ٶزٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن دەلەلدەگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. تەرروريزمگە, كيبەرشابۋىلدارعا جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى كٷرەسكە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
مىسال: تەرروريستٸك قاتەرلەرگە قارسى ٸس-قيمىل جەنە كيبەرشابۋىل ستسەنارييلەرٸن پىسىقتاۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دايىندىعىن دا كٶرسەتتٸ. ۇيىمنىڭ ەسەپتەرٸنە سەيكەس, ايماقتاعى ىقتيمال كيبەرشابۋىلداردى انىقتاۋ دەڭگەيٸ 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 30% - عا ٶستٸ, بۇل ايتارلىقتاي پروگرەستٸ كٶرسەتەدٸ.
- ەسٸرتكٸ ترافيگٸنە قارسى ٸس-قيمىل. ۇقشۇ حالىقارالىق ەسٸرتكٸ ترافيگٸنٸڭ ارنالارىن جويۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى. 2023 جىلى 34 حالىقارالىق جەنە 32 ٶڭٸرلٸك ەسٸرتكٸ جەتكٸزۋ ارنالارى انىقتالىپ, جويىلدى. قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ارنايى قىزمەتتەرٸن ٷيلەستٸرۋ كەزٸندە جٷرگٸزٸلگەن بۇل وپەراتسييالار ەسٸرتكٸنٸڭ ٸرٸ پارتييالارىنىڭ ايماق نارىقتارىنا تٷسۋٸنە جول بەرمەيدٸ جەنە قىلمىستىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋدى ازايتادى.
تەجٸك-اۋعان شەكاراسىن نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اۋعانستان اۋماعىندا جۇمىس ٸستەيتٸن تەرروريستٸك توپتاردىڭ ەسەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ايماق ەڭ تۇراقسىز ايماقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. قازاقستان ۇسىنعان شەكارانى نىعايتۋ باعدارلاماسى تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى, شەكاراشىلاردى وقىتۋدى جەنە تاۋارلاردىڭ ٶتكٸزٸلۋٸنە باقىلاۋدى كٷشەيتۋدٸ قامتيدى.
- حالىقارالىق ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە بۇۇ قارارى.
سامميت سونىمەن قاتار ۇقشۇ-نىڭ بۇۇ-مەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. 2024 جىلعى قاراشادا قابىلدانعان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ۇقشۇ-مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى قارارى ۇيىمنىڭ حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسى رەتٸندە تانىلۋىن راستايدى. بۇل جەتٸستٸك قازاقستاننىڭ تٶراعا رەتٸندەگٸ ۇيىمنىڭ مٷددەلەرٸن حالىقارالىق ارەنادا ٸلگەرٸلەتۋگە باعىتتالعان كٷش-جٸگەرٸنٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى.
- ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە دايىندىق.
تاريحي جاد مەسەلەسٸ دە ماڭىزدى تالقىلاۋ نٷكتەسٸنە اينالدى. جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە دايىندىققا ارنالعان ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ مەلٸمدەمەسٸ قابىلداندى. بۇل سيمۆولدىق ەرەكەت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ بٸرلٸگٸن نىعايتۋ تەسٸلٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان 2024 جىلى داعدارىستىق جاعدايلارعا جەدەل ەرەكەت ەتۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارعانىن اتاپ ٶتتٸ. نەگٸزگٸ جەتٸستٸكتەرگە مىنالار جاتادى:
- سىرتقى ٸستەر, قورعانىس مينيسترلەرٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەستەرٸنٸڭ حاتشىلارى دەڭگەيٸندە تۇراقتى كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸلدٸ.
- تٶتەنشە جاعدايلار كەزٸندەگٸ ٸس-قيمىلداردى ٷيلەستٸرۋدٸ جاقسارتۋعا باعىتتالعان جاڭا قۇجاتتاردى ەزٸرلەندٸ جەنە قابىلداندى..
- تەجٸك-قىرعىز شەكاراسىنداعى داۋلار سيياقتى قاقتىعىستاردى ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋ الاڭى رەتٸندە ۇقشۇ رٶلٸ كٷشەيدٸ.
28 قاراشادا ٶتكەن ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسى قازاقستاننىڭ تٶراعالىعىنىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ نٷكتەسٸ عانا ەمەس, جاڭا شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ الاڭى بولدى. ۇقشۇ ايماقتىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ قالا وتىرىپ, ۋاقىت سىن-قاتەرلەرٸنە بەيٸمدەلۋگە قابٸلەتتٸ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
- ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن قۇرامداعى وتىرىسىنا شولۋ جەنە تالداۋ
2024 جىلعى 28 قاراشادا استانادا ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن قۇرامداعى كەزەكتٸ سەسسيياسى ٶتتٸ, ول ۇيىمنىڭ دامۋىنداعى جەنە قازاقستاندىق تٶراعالىقتىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋداعى ماڭىزدى كەزەڭدٸ بەلگٸلەدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە: «ۇقشۇ بٷگٸندە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تيٸمدٸ جەنە سۇرانىسقا يە حالىقارالىق قۇرىلىم رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ. بۇل سٶز ۇيىمنىڭ ەۋرازييالىق ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگٸ شەشۋشٸ رٶلٸن كٶرسەتەدٸ. ۇقشۇ ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرگەن جىلدارىندا قۋاتتى نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازا قۇردى, قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل تەتٸكتەرٸن جولعا قويدى جەنە بۇۇ سيياقتى بەدەلدٸ ۇيىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل ارقىلى ٶزٸنٸڭ كٷش-جٸگەرٸن حالىقارالىق پروتسەستەرگە بەلسەندٸ تٷردە كٸرٸكتٸردٸ. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ۇقشۇ-مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى قاراردى 2024 جىلدىڭ باسىندا قابىلداۋى ونىڭ رٶلٸن حالىقارالىق مويىنداۋدىڭ ماڭىزدى دەلەلٸ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان تٶراعالىعىنىڭ قورىتىندىلارى: جەتٸستٸكتەرٸ مەن باعىتتارى
قازاقستاننىڭ تٶراعالىعىمەن 2024 جىلى جاۋىنگەرلٸك دايىندىق, قاۋٸپ-قاتەردٸڭ الدىن الۋ جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن قامتيتىن 60-قا جۋىق ٸس-شارا ٶتكٸزٸلدٸ. ماڭىزدى جەتٸستٸكتەردٸڭ ٸشٸندە مىنالاردى اتاپ ٶتكەن جٶن:
«بۇزىلمايتىن باۋىرلاستىق-2024» جەنە «سكالا-2024» سيياقتى بٸرلەسكەن جاتتىعۋلار بٸتٸمگەرشٸلٸك كونتينگەنتتەردٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸن جەنە تٶتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى وپەراتسييالاردى پىسىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل ٸس-شارالار ۇقشۇ كٷشتەرٸنٸڭ كٷردەلٸ سىن-قاتەرلەرگە دەن قويۋعا جەدەل دايىندىعىن ارتتىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. وقۋ-جاتتىعۋ شەڭبەرٸندە تٷرلٸ بٶلٸمشەلەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى, بۇل ناقتى قاۋٸپ-قاتەرلەر جاعدايىندا وپەراتسييالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى.
«جالدامالى», «ارنا», «زاڭسىز» جەنە «پروكسي» وپەراتسييالارىن جٷرگٸزۋ ۇقشۇ-نىڭ تەرروريزمنٸڭ, ەسٸرتكٸ ترافيگٸنٸڭ, زاڭسىز كٶشٸ-قون مەن اقپاراتتىق قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋداعى تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. بۇل وپەراتسييالار بٸر ۋاقىتتا بٸرنەشە قاتىسۋشى ەلدەردە ٷيلەستٸرٸلدٸ, بۇل جۇمىستىڭ ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن راستايدى.
بۇۇ, شىۇ جەنە تمد-مەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ ۇقشۇ ستراتەگيياسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولادى. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارىن تابىستى ينتەگراتسييالاۋ بولاشاق تٶراعالىقتار ٷشٸن ٷلگٸ بولا الادى.
ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ استاناداعى وتىرىسى ۇيىمنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. قازاقستان ٶزٸنٸڭ تٶراعالىعىن اياقتاي وتىرىپ, ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جوبالارعا تيٸمدٸ باستاماشىلىق جاساۋ جەنە ٷيلەستٸرۋ قابٸلەتٸن كٶرسەتتٸ. قابىلدانعان قۇجاتتار مەن شەشٸمدەر ۇيىمدى نەعۇرلىم يكەمدٸ جەنە جاڭا سىن-قاتەرلەرگە دايىن ەتە وتىرىپ, ۇقشۇ-نىڭ ودان ەرٸ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن نەگٸز قالىپتاستىرادى.
- ۇقشۇ سامميتٸندە قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆتىڭ بايانداماسىنا تالداۋ
قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆتىڭ 2024 جىلعى 28 قاراشادا استانادا ٶتكەن ۇقشۇ سامميتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸ قىرعىزستاننىڭ 2025 جىلعا ارنالعان ۇيىمعا تٶراعالىق ەتۋٸنٸڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋداعى ماڭىزدى سەت بولدى. ونىڭ سٶزٸ نەگٸزگٸ باعىتتاردى بەلگٸلەپ قانا قويماي, ەۋرازييالىق ٶڭٸردە قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸگٸ رەتٸندە ۇقشۇ رٶلٸن ودان ەرٸ نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ ٶرشٸل جوسپارلاردى كٶرسەتتٸ. نەگٸزگٸ تەزيستەردٸ قاراستىرىپ, ولاردى ەگجەي-تەگجەيلٸ تالداۋدى ۇسىنامىز.
قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ ەل ۇقشۇ-نىڭ ٷدەمەلٸ دامۋى ٷشٸن بارلىق كٷش-جٸگەرٸن جۇمساۋعا نيەتتٸ ەكەندٸگٸنە ايتتى. بۇل مەلٸمدەمە قىرعىزستاننىڭ ۇيىمداعى بەلسەندٸ رٶلگە دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ, بۇل ەلدٸڭ ستراتەگييالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ەرەكشە ماڭىزعا يە. قىرعىز رەسپۋبليكاسى اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتان تۋىندايتىن قاۋٸپتەر, ەسٸرتكٸ ترافيگٸ جەنە حالىقارالىق تەرروريزم سيياقتى ايماقتىق سىن-قاتەرلەردٸڭ ورتاسىندا. سوندىقتان جاپاروۆتىڭ سىرتقى ساياسي ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋعا باستى نازار اۋدارۋى قيسىندى بولىپ كٶرٸنەدٸ. ول مٷشە ەلدەردٸڭ ايماقتىق جەنە حالىقارالىق مەسەلەلەرگە دەگەن ورتاق كٶزقاراستارىن كٶرسەتەتٸن ساياسي قۇجاتتاردى قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل باعىت ٸس جٷزٸندە قاتىسۋشىلارعا اعىمداعى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋدٸڭ كەلٸسٸلگەن تەتٸكتەرٸن ۇسىنا وتىرىپ, ۇقشۇ بٸرلٸگٸن كٷشەيتۋٸ تيٸس.
جاپاروۆ بٸتٸمگەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ ۇقشۇ باس حاتشىسىنىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸنٸڭ قىزمەتٸن جانداندىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ قىرعىزستاننىڭ جانجالداردى شەشۋدەگٸ ۇيىمنىڭ رٶلٸن كەڭەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ. ەسكەري كادرلاردى دايارلاۋدا تەجٸريبە الماسۋدى اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى سەت بولدى, بۇل ەسٸرەسە ورتالىق ازييا ٷشٸن ٶزەكتٸ. ايماق دەستٷرلٸ ەسكەري قاقتىعىستاردا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسەتٸن گيبريدتٸ قاۋٸپتەر جاعدايىندا دا تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ٷشٸن كادرلار دايارلاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
كيبەرقاۋٸپتەرگە قارسى ٸس-قيمىل تاقىرىبى سٶز سٶيلەۋدە ەرەكشە ورىن الدى. 2025 جىلى قىرعىزستاندا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋ جوسپارلارى تۋرالى حابارلاندىرۋ ۇقشۇ تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸندە بەلسەندٸ ۇستانىمعا ۇمتىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ. جاپاروۆ اتاپ ٶتكەندەي, كونفەرەنتسييا ٶزەكتٸ ٷردٸستەردٸ تالقىلاۋعا, پٸكٸر الماسۋعا جەنە ناقتى شەشٸمدەر ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل قادام ۇقشۇ ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ كيبەرقاۋٸپتەرگە قارسى كٷرەستە بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى. حالىقارالىق تەلەكوممۋنيكاتسييا وداعىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ ورتاشا ەلەمدٸك دەڭگەيدەن تٶمەن بولىپ قالىپ وتىر, بۇل قىرعىزستاننىڭ باستاماسىن اسا ماڭىزدى ەتەدٸ.
جاپاروۆ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋ سالاسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. پاندەمييا سيياقتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا بۇل باعىت ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە. پرەزيدەنت اتاپ ٶتكەن جاڭا ٷيلەستٸرۋ تەتٸكتەرٸن قۇرۋ ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەرگە ولاردىڭ سالدارىن بارىنشا ازايتا وتىرىپ, بيولوگييالىق قاۋٸپتەر مەن تابيعي اپاتتارعا تەزٸرەك دەن قويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سٶز سٶيلەۋدٸڭ نەگٸزگٸ تەزيستەرٸنٸڭ بٸرٸ پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بولدى. جاپاروۆ ۇقشۇ ەلدەرٸنٸڭ زاڭناماسىن ٷيلەستٸرۋ ۇيىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ تابىلاتىنىن ەدٸل اتاپ ٶتتٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ەلدەردٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن جەڭٸلدەتٸپ قانا قويماي, جالپى مٸندەتتەردٸ شەشۋدە ٷلكەن ينتەگراتسيياعا ىقپال ەتەدٸ.
سوڭىندا جاپاروۆ قازاقستانعا تابىستى تٶراعالىق ەتكەنٸ ٷشٸن العىسىن بٸلدٸرٸپ, قىرعىزستاننىڭ جوسپارلارىن ٸسكە اسىرۋدا ەرٸپتەستەردٸ قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل ۇقشۇ-نىڭ ٸشكٸ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتاتىن جەنە نەگٸزگٸ شەشٸمدەر قابىلداۋدا كونسەنسۋس قاجەتتٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن ديپلوماتييالىق قادام.
وسىلايشا, سادىر جاپاروۆتىڭ سٶز سٶيلەۋٸ ۇقشۇ-نىڭ 2025 جىلعا ارنالعان ٶرشٸل كٷن تەرتٸبٸن بەلگٸلەيدٸ. بەيبٸتشٸلٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋ, كيبەرقاۋٸپتەرگە, ەسٸرتكٸ ترافيگٸنە, بيولوگييالىق جەنە تٶتەنشە قاۋٸپتەرگە قارسى ٸس- قيمىل, سونداي-اق ٶڭٸردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەردٸ شوعىرلاندىرۋ باستى نازاردا. قىرعىزستان قازٸرگٸ سىن-تەگەۋرٸندەرگە بەيٸمدەلٸپ قانا قويماي, ححٸ عاسىرداعى قاۋٸپ-قاتەرلەرگە تيٸمدٸ جاۋاپ بەرە الاتىن ۇقشۇ-نىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى جەنە يكەمدٸ قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلادى.
ماقالانى قورىتىندىلاي كەلە, 2024 جىلعى 28 قاراشادا استانادا ٶتكٸزٸلگەن ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ سامميتٸ ۇيىمنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى جەنە ونىڭ ەۋرازييالىق ٶڭٸردەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸگٸ رەتٸندەگٸ رٶلٸن راستادى. وتىرىس قازاقستاننىڭ تٶراعالىعىن قورىتىندىلاپ قانا قويماي, 2025 جىلى قىرعىزستان باسشىلىعىمەن قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ودان ەرٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزٸن قالادى.
سامميتتٸڭ باستى قورىتىندىسى مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قازٸرگٸ زامانعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ٷشٸن بٸرلەسٸپ ەرەكەت ەتۋگە دايىندىعىن راستاۋ بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ٶتكەندەي, ۇقشۇ ٶزٸنٸڭ سۇرانىسى مەن تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتۋدٸ جالعاستىرۋدا, ال ونىڭ جۇمىسى ٶزارا سەنٸم, كەلٸسٸلگەن ٸس-قيمىل جەنە قولداۋ قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن. قابىلدانعان قۇجاتتار, سونىڭ ٸشٸندە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى جەنە تەجٸك-اۋعان شەكاراسىن نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ ماقساتتى مەملەكەتارالىق باعدارلاما ۇيىمنىڭ تەرروريزم, ەسٸرتكٸ ترافيگٸ, كيبەرقىلمىس جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىس سيياقتى نەگٸزگٸ قاۋٸپتەرگە جاۋاپ بەرۋگە قابٸلەتتٸ ەكەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ بولىپ تابىلادى.
بٸتٸمگەرشٸلٸك ەلەۋەتتٸ نىعايتۋ, ەسكەري دايىندىقتى جەتٸلدٸرۋ جەنە كيبەرقاۋٸپتەر مەن بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك سيياقتى جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قارسى ٸس-قيمىلداردى شوعىرلاندىرۋ مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قىرعىزستاننىڭ 2025 جىلى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋ جوسپارلارى تۋرالى حابارلاۋى ۇقشۇ-نىڭ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق باستامالاردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستانداعى ۇقشۇ سامميتٸ ەرتٷرلٸ ەلەۋەتٸ مەن سىن-قاتەرلەرٸ بار ەلدەردٸڭ بٸرٸگۋٸ كەلٸسٸلگەن جەنە تۇراقتى قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسىن قالاي قالىپتاستىرا الاتىنىنىڭ جارقىن مىسالى بولدى. قابىلدانعان شەشٸمدەر ۇجىمدىق كٷش-جٸگەردٸ نىعايتا وتىرىپ جەنە پراكتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ, ۇقشۇ-نىڭ قازٸرگٸ شىندىققا بەيٸمدەلۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ. بۇل ۇقشۇ ححٸ عاسىرداعى سىن-قاتەرلەرگە تيٸمدٸ جاۋاپ بەرە الاتىن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەدٸ دەگەن پٸكٸرگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
