دجەيمس دجويس 1902 جىلى يرلاندييانى تاستاپ, پاريجدە قۋعىندا ٶمٸر سٷرە جٷرٸپ, سۇڭعىلا كەمەڭگەرلٸگٸمەن ٶز زامانداستارىنان ەلدەقايدا اۋقىمدى ەرٸ كٷردەلٸ ماقساتتاردى الدىنا قويا بٸلدٸ. كاتوليكتٸك تەربيە العان ول, ٶز زامانىنىڭ جالعاندىعىن جەتە تٷسٸنٸپ, گۋمانيستٸك قالىپتا, XX عاسىرعا بەيٸمدەلە باستاعان زورلىق پەن زۇلىمدىقتىڭ الدىن الۋعا تىرىستى. ونىڭ العاشقى ەڭبەكتەرٸ شەبەر ەڭگٸمەشٸلدٸگٸمەن تانىلىپ قانا قويماي, ەلەمدٸك ٶرەدەگٸ چەحوۆ, موپاسسان سىندى الىپتارمەن اتى قاتار اتالادى. دجويس شىعارمالارىندا يرلاندييانىڭ استاناسى دۋبليندٸ ادامي قاسيەتتەن ايىرىلىپ, رۋحاني قۇلدىراۋعا ۇشىراعان جانسىزدار قالاسى رەتٸندە بەينەلەپ, ونداعى قوعامنىڭ جيٸركەنٸشتٸ, ۇسقىنسىز تۇستارىن اسقان شەبەرلٸكپەن ٶزٸندٸك جازۋ مەنەرٸنە سالىپ سۋرەتتەپ بەرەدٸ. دەگەنمەن, باستاپقى شىعارماشىلىعىندا دجويس شىنايى رەاليستٸك دەستٷردٸڭ اياقتاۋشىسى رەتٸندە كٶرٸنسە, كەمەلٸنە كەلگەن تۇستا ونىڭ باستى قارسىلاسىنا اينالدى.
ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى اسا ماڭىزدى ەڭبەگٸنٸڭ بٸرٸ «ۋليسس» رومانى 1914 جىل مەن 1921 جىلدار ارالىعىندا ٶزٸ تۇرعان تريەس پەن تسيۋريح قالاسىندا جازىلىپ, 1922 جىلى جارىققا شىقتى. «ۋليسس» اتاۋىمەن «وديسسەيدٸڭ» بايلانىسى بارىن كٸتاپتىڭ باسىنداعى دجويستىڭ ەمەۋرٸنٸنەن انىق اڭعارا الامىز. («ۋليسس» اتاۋى «وديسسەي» كەيٸپكەرٸنٸڭ اتىمەن اتالعان). گومەردٸڭ «وديسسەيٸ» مەن پارا-پار ەپوس جازۋعا بەل بۋعان ول زامانداستارىنىڭ باتىلى بارىپ جازا المايتىن تاقىرىپقا قالام تارتۋعا بەكٸنەدٸ. جازۋشى شەكسپير, گومەر, دانتەلەرمەن جارىسا جٷرٸپ, سولار سالعان سوقپاقتى باعدار ەتٸپ الادى. ەلبەتتە, مۇنداي ٶزٸندٸك زامانا ەپوسى ەدەبيەتتە ٷستەمدٸك ەتەر رومان جانرىنا اينالاتىنى انىق ەدٸ.
دجويستىڭ اتالمىش رومانىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ, ياكي جەتپٸس بەتكە جۋىعى گومەرلٸك شىتىرمان وقيعالارعا بايلانىستى ٶربٸگەندٸكتەن, روماننىڭ ەر بٶلٸمٸندە «وديسسەيدٸڭ» ەرتٷرلٸ ساياحاتتارىنا پاراللەل ۇقساستىقتاردىڭ تابىلۋى «وديسسەيمەن» بايلانىستىرۋدىڭ تاعى بٸر سەبەبٸن اڭعارۋعا بولادى. بۇل روماندا وقىرمان اۆتوردىڭ تٷپكٸ ويىن اڭعارماۋى دا مٷمكٸن, سوندىقتان, اۆتور ويىن بٸلۋ – روماندى وقۋدان دا ەلدەقايدا قۇندى بولارى انىق.
روماندا كەزدەسەتٸن باستى ٷش تۇلعا – «وديسسەي» اڭىزىنداعى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ پروتوتيپٸ. باعزى زاماننىڭ وديسسەيٸن دجويس ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ تيياناقتالعان وبرازى رەتٸندە قابىلدايدى. انىعىندا وديسسەي – العاشقى انتيكالىق كەيٸپكەر. تەك قانا قارا كٷشٸمەن ەمەس, اقىل-ايلاسىمەن دە جان-جاقتى ەبٸن تاۋىپ قورعانا بٸلگەن ازامات بولسا, گومەر وديسسەيدٸ ٶمٸردە كەزدەسەتٸن بارلىق ەر ادامعا تەن رٶلدەرمەن كەمەلدەندٸرە وتىرىپ, وعان بالانىڭ, كٷيەۋدٸڭ, عاشىقتىڭ, ەكەنٸڭ, كٶسەمنٸڭ, كەدەيدٸڭ, ديپلومات پەن داڭعويدىڭ بارلىق قاسيەتتەرٸن توپتاسىرادى. بۇل ورايدا گومەر وديسسەياعا ٶمٸردٸڭ بارلىق تەسٸلٸن جيناقتاي وتىرىپ, جان-جاقتى ادامدى بەينەلەپ بەرسە, دجويس ٶز رومانىندا يرلاندىق ەۆرەي لەپولد بلۋمدى وسىعان ۇقساس ەتٸپ سۋرەتتەيدٸ. بلۋمنىڭ ەيەلٸ مەريون نەمەسە موللي – زاماناۋي پەنەلوپا بولسا, ال اۆتورعا ەڭ جاقىن, روماننىڭ ەڭ جاس كەيٸپكەرٸ ستيۆەن دەدلاۋس – وديسسەيدٸڭ ۇلى تەلەماكپەن پاراللەلدٸ سەيكەستٸك تابادى.
رومان 1904 جىلعى 16 ماۋسىمداعى بٸر كٷندٸك وقيعامەن ٶربيدٸ (بۇل كەز دجويستىڭ بولاشاق ەيەلٸمەن تانىسۋ سەتٸ رەتٸندە ەسٸندە قالعان). ناقتىلاي ايتار بولساق, ەرقانداي ٸستە, ەرقانداي وي مەن سەزٸمدە بارلىق ٷش كەيٸپكەردٸڭ ٶمٸرٸ كٶرگەن تٷسٸنەن ويانۋىنان كەيٸن ەڭگٸمەلەنەدٸ. كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭمەن لەوپولد بلۋمنىڭ بٸر كٷنٸن جارناما اگەنتتٸگٸندە ٶتكٸزگەنٸن; ال ونىڭ ەيەلٸ ەنشٸ موللي سول كٷنٸ ٶزٸنٸڭ كٶڭٸلدەسٸمەن كەزدەسكەنٸن; ٶزٸنٸڭ جايسىز قىلىقتارىنا قارسى تۇرۋ بارىسىندا ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەپ, مەتافيزيكاعا دەگەن بەيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرعىسى كەلەتٸن, تاڭ اتىسىمەن مەكتەپتە تەلٸم بەرٸپ, ودان كەيٸنگٸ ۋاقىتىن كٸتاپحانادا ٶتكٸزەتٸن وقىمىستى اقىن دەدالۋستىڭ بلۋممەن اسحانادا تانىسۋى, ەكەۋارا سۇحبات موللي ۇيىقتاپ جاتقاندا تومنىڭ ٷيٸندە جالعاساتىن وقيعامەن ٶرٸلەدٸ. بلۋم كٸتاپتىڭ ورتا تۇسىن قامتىسا, موللي مەن ستيۆەن وقيعانىڭ شەتٸنەن كٶرٸنٸس تابادى. رومان ستيۆەننەن باستالىپ مەريونمەن اياقتالادى. وقيعانىڭ نەگٸزگٸ سيۋجەتتەرٸ وسىلاي بٸرتٸندەپ باياۋ باياندالادى.
اينالاداعىنىڭ بەرٸن باقىلاۋدا ۇستاپ بايانداۋ دجويستىڭ «ۋليسستەگٸ» باستى يدەياسى دەۋگە بولادى. جاي بٸر ەدەتتەگٸ كٷندەردە ەۋروپانىڭ ەڭ كٶنە استاناسى – دۋبليننٸڭ ٶتكەنٸ جايلى ەڭگٸمە قوزعاي وتىرىپ, ەۆرەي مەن يرلاندىق ەكٸ ۇلتتىڭ اراسىنداعى تاريحي ەڭگٸمەلەرٸ ارقىلى, بٸر مەزگٸلدە بٷكٸل ادامزاتتىڭ تاريحىنا قوزعاۋ سالادى. جەنە ٶزٸندٸك پايىمىمەن اعىلشىن ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىن زەردەلەپ, ادام اقىل-ويىنىڭ ەنتسيكلوپەديياسىن جاسايدى. كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ نەگٸزٸ ٸس جٷزٸندە ولاردىڭ ساناسىندا جٷزەگە اسىرىلعاندىقتان, رومان ۋاقىت پەن عارىشتىڭ ادام اراسىنداعى ەمبەباپ سيپاتىنا يە بولادى. سوندىقتان, وقيعا بٸر مەزەتتە ورىن الىپ, بٸر-بٸرٸمەن قاباتتاسا بايلانىسىپ وتىرادى. وسى ماقساتتا دجويس ميفتە مودەرنيستٸك سيپات تاۋىپ, ٶز زامانىنىڭ تولىمسىز زاڭدىلىقتارىنىڭ سىنىنا تٶتەپ بەرەدٸ جەنە ميفولوگييالىق سانادا ادام تابيعاتىنداعى بارلىق قاسيەتتەردٸ توپتاستىرىپ, رومانعا تۇتاستىق بەرٸپ, ميفولوگييانىڭ ەدەبي مودەرنيزمٸن قالىپتاستىرادى.
دجويس «ۋليسس» جايىندا ميفتٸ زاماناۋي قالىپقا بەيٸمدەپ جازعىسى كەلەتٸنٸن ايتىپ, «وديسسەيدٸڭ» شىنايى ميفكە نەگٸزدەلمەگەنٸن العا تارتادى. سوندىقتان, رومانداعى جەكەلەنگەن ەپيزودتاردا نەگٸزگٸ كەيٸپكەر بلۋمعا بٸردە ۆەرگيليدٸڭ, بٸردە حريستوستىڭ جەنە شەكسپيردٸڭ كٶزٸمەن قاراۋعا تۋرا كەلسە, دەل وسىلاي ستيۆەنگە – فوما اكۆينسكيدٸڭ جەنە گاملەتتٸڭ كٶزٸمەن قاراپ, وقىرمانعا ەلەم تاريحىنىڭ مەدەنيەتتەرٸن اجىراتۋ ٷشٸن جوعارعى تالعامداعى ٶرەنٸڭ بيٸگٸن قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدٸ. سول ٷشٸندە «ۋليسس» ميفتٸك رومان ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ بولىپ شىعاتىنى داۋسىز. دجويس روماندا تەك قانا تٷرلٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ ميفتەرٸن قولدانىپ قانا قويماي, ٶزٸندٸك جازۋ مەنەرٸندەگٸ جەكە ميفٸن قالىپتاستىرعان جازۋشى. سونىمەن بٸرگە, «ۋليسستٸڭ» راتسيوناليزمگە نەگٸزدەلگەن, ەر سٶزٸ ناقتى قاتال تەرتٸپكە باعىنعان, شيفرلىق جۇمباق رومان ەكەندٸگٸن دە اڭعارامىز. 1930 جىلى كٸتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا بايلانىستى پٸكٸر بٸلدٸرۋشٸلەر جەكەلەگەن وبرازدار مەن ەپيزودتارعا ازداعان تٷسٸنٸكتەمەلەر بەرٸپ, ماعىناسىن اشۋدا تٷرلٸ پايىمدار جاساعان. جەنە ەربٸر وقىرمان ٷشٸن «ۋليسستٸڭ» تٷپكٸ ويى كٶمەسكٸ, كٶزقاراستارى قۇپييا قالپىندا قالىپ, وقىرمانعا سوڭى جوق بولجام سەكٸلدٸ ەسەر ەتەدٸ.
بٸرشاما وقىرماندار ٷشٸن دجويس ەسٸمٸ ٸشكٸ مونولوگ تەسٸلٸن العاشقى قولدانۋشى بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, مۇنى دجويستىڭ اشقان جاڭالىعى دەپ ايتا المايمىز. مەسەلەن, XIX عاسىردىڭ رەاليستٸك ەدەبيەتٸنٸڭ الىبى لەۆ تولستويدىڭ شىعارماسىندا كٶرٸنٸس تاپقان ٶزٸنە ٶزٸ قول جۇمسار الدىنداعى اننا كارەنينانىڭ ساپارداعى وقيعاسى وسى تەسٸلدٸ ەسكە تٷسٸرەدٸ. دجويستان بۇرىن دا مودەرنيستەر بولعانىمەن, ول مودەرنيزمگە جاڭا ماسشتاب الىپ كەلدٸ. ول كەيٸپكەرلەردٸڭ ٸشكٸ مونولوگتارىن نەگٸز ەتە وتىرىپ, روماندا ەڭگٸمەلەۋ تەسٸلٸن شەبەر قولدانا بٸلدٸ. جەنە روماندا ەلەمدٸك ەدەبيەت كەيٸپكەرلەرٸن تەرەڭ مەڭگەرٸپ, ولارمەن سىرلاس بولۋى سانا اعىنىنا قوزعاۋ سالدى.
دجويستىڭ جازۋ مەنەرٸ دە كٶپ سٶيلەمدەرمەن ادامدى جالىقتىرىپ جٸبەرمەيتٸندەي ٶتە قاراپايىم. بٸراق, مەتٸننٸڭ ورنالاسۋى مەن كەيٸپكەرلەردٸڭ كەيبٸر ٸس-ەرەكەتتەرٸ وقىرماندى شاتاستىرىپ, لوگيكالىق جاقتان اۋىرلىق تۋعىزارى انىق. مىسالى, روماننىڭ اياقتالار تۇسىنداعى مولليدٸڭ ۇيىقتار الدىندا مٸڭگٸرلەيتٸن قىرىق بەس بەتتٸك ٸشكٸ مونولوگىن ايتۋعا بولادى.
1922 جىلى انگلييادا بۇل كٸتاپتى وقۋعا تىيىم سالىنادى. ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ, سىنشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, كەيٸپكەرلەردٸڭ ٸشكٸ مونولوگى وقىرماندار ساناسىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ دەپ كٸنە تاعۋىندا ەدٸ. بٸراق, دجويس «ۋليسستە», پسيحولوگيزمدٸ قوسا العاندا, جانر دامۋىندا جاڭا دەۋٸر ەكەلٸپ, رەاليزم مەن ناتۋراليزم دەستٷرٸن ەڭسەرٸپ, ەدەتكٸ بايانداۋ ەرەجەلەرٸن كەڭەيتٸپ, كٶنە اڭىزدى جاڭا زامانعا ساباقتاستىرا بٸلدٸ. مودەرنيزمدە قالىپتاسقان دەستٷردەن باس تارتۋ ارقىلى, ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ٶزگەشە جازۋ تەسٸلٸن قالىپتاستىردى.
ورىس تٸلٸنەن اۋدارعان تٸلەك ىرىسبەك,
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
