سوعىس شارپىعان ايماقتاردا جاعداي كٷن سايىن ٶزگەرگەنٸمەن, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ ساياسي تٷيٸنٸ شەشٸلە قويعان جوق. ەلەم ەلدەرٸ بٸتٸمگە باستار جول ٸزدەپ, تٷرلٸ ۇسىنىستار تاستاپ كەلەدٸ. اقش-تىڭ 28 تارماقتان تۇراتىن «بەيبٸت جوسپار» جوباسى قىزۋ تالقىلاۋدا. تاراپتاردىڭ ساياسي تالاپتارى مەن ستراتەگييالىق ماقساتتارى ەلٸ دە بٸر-بٸرٸنە قايشى. قاقتىعىستى توقتاتۋعا باعىتتالعان تٷرلٸ باستامالار مەن كەلٸسسٶز فورماتتارى تالقىلانعانىمەن, ساياساتتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸ بويىنشا, بەيبٸت كەلٸسٸم تەك جاعداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەندە عانا ورىندالۋى ىقتيمال. ٶيتكەنٸ ەسكەري جاعداي عانا ەمەس, تەرريتورييا, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە سانكتسييالىق ساياسات سيياقتى كٷردەلٸ مەسەلەلەردە ۇستانىمدار مٷلدە ٷيلەسپەي تۇر. وسى تاقىرىپ اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ازييا زەرتتەۋلەرٸ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ قۇرماشەۆ ايدار كەنجەبەكۇلىنىڭ پٸكٸرٸن بٸلدٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
سوعىس جاقىن ارادا اياقتالۋى مٷمكٸن بە?
ساياساتتانۋشى ايدار كۇرماشەۆ قازٸرگٸ جاعدايدى بىلاي سيپاتتايدى:
«قازٸرگٸ جاعدايعا قاراعاندا, سوعىستىڭ جاقىن ارادا تولىق اياقتالۋى ەكٸتالاي. سوڭعى اپتالاردا اقش-تىڭ 28 تارماقتان تۇراتىن «بەيبٸت جوسپار» جوباسى تالقىلانىپ جاتىر, بٸراق ول تاراپتار اراسىنداعى تٷپكٸلٸكتٸ كەلٸسٸمگە ەلٸ دە الىس.
ياعني, قاقتىعىستىڭ اياقتالۋى تەك ەسكەري جاعدايعا ەمەس, سونىمەن قاتار قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸكتەرٸ, تەرريتورييالىق مەسەلەلەر جەنە سانكتسييالىق رەجيمدٸ رەتتەۋ سيياقتى كٷردەلٸ ساياسي پارامەترلەرگە تەۋەلدٸ. بۇل فاكتورلاردىڭ بەرٸ قازٸر كەلٸسٸلمەگەندٸكتەن, سوعىستىڭ تەز بٸتۋٸنە العىشارتتار جەتكٸلٸكسٸز»,- دەيدٸ ساياساتتانۋشى مامان.
اقش ۇسىنعان تالاپتارعا ۋكراينا مەن رەسەي كەلٸسە مە?
«بٷگٸندە تالقىلانىپ جاتقان قۇجات — اقش-تىڭ 28 تارماقتان تۇراتىن جوسپار جوباسى. وندا ۋكراينانىڭ ناتو-عا كٸرمەۋٸ, ەسكەر سانىن شەكتەۋ, سانكتسييالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەڭٸلدەتٸلۋٸ, سونداي-اق, رەسەيلٸك اكتيۆتەردٸ پايدالانۋ مەحانيزمدەرٸ سيياقتى داۋلى تارماقتار بار.
بۇل ۇسىنىستار كيەۆتە دە, مەسكەۋدە دە تولىق قابىلدانعان جوق. ۋكراينا مەن ەۋروپانىڭ نەگٸزگٸ سەرٸكتەستەرٸ قۇجاتتى رەسەي مٷددەسٸنە تىم جاقىن دەپ ساناپ, بٸرقاتار تارماقتاردى قايتا قاراۋعا ۇمتىلۋدا. رەسەي دە رەسمي تٷردە كەلٸسٸم بەرمەگەن جەنە جوبانى ٶز مٷددەسٸنە ساي تٷزەتۋگە تىرىسۋدا.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ تاڭدا «ەكٸ جاق اقش ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتارعا كەلٸستٸ» دەپ ايتۋعا ەرتە – قازٸر تەك باستاپقى شەڭبەر تالقىلانىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى»,- دەيدٸ ايدار قۇرماشەۆ.
رەسەي مەن ۋكراينا ەكونوميكاسىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن?
ساياساتتانۋشى ايدار قۇرماشەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا:
«ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەر سوعىستىڭ ۇزاقتىعىنا جەنە بولاشاق كەلٸسٸم تالاپتارىنا تٸكەلەي بايلانىستى. بٸراق قازٸرگٸ ترەندتەردٸ اتاپ ٶتۋگە بولادى.
كيەۆ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى — حالىقارالىق قولداۋ كٶلەمٸ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ پروتسەسٸ. ۋكراينا ەۋروپالىق وداقپەن ينتەگراتسييانى تەرەڭدەتكٸسٸ كەلەدٸ. اقش-تىڭ جاڭا جوسپارى ۋكراين ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرٸن, ونىڭ ٸشٸندە قورعانىس سالاسىن, ينفراقۇرىلىمدى جەنە رەسۋرس سەكتورىن, قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
رەسەي سانكتسييالار جاعدايىنا بەيٸمدەلٸپ, ٶز ٶندٸرٸسٸن كٷشەيتۋ جەنە ازييا نارىقتارىنا شىعۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. اقش جوسپارى سانكتسييالاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەڭٸلدەتۋدٸ ۇسىنعانىمەن, بۇل تەك كەلٸسٸم ورىندالعان جاعدايدا عانا مٷمكٸن بولادى. تەحنولوگييالىق شەكتەۋلەر, كاپيتالدىڭ قىسقارۋى جەنە كادر تاپشىلىعى رەسەيدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ٶسٸمٸن شەكتەي الادى. جالپى, ەكٸ ەكونوميكانىڭ دا بولاشاعى سوعىستىڭ اياقتالۋىنا عانا ەمەس, اقش, ەۋروپا جەنە باسقا دا اكتورلار قاتىساتىن كٶپجاقتى كەلٸسٸمدەردٸڭ مازمۇنىنا بايلانىستى.»
ساياساتتانۋشى باۋىرجان ەۋكەننٸڭ پٸكٸرٸ
باۋىرجان ەۋكەننٸڭ ايتۋىنشا, ەكٸ ەل دە ۇزاققا سوزىلعان سوعىستان ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاتتى ەلسٸرەپ وتىر:
«ۋكراينادا ەسكەري شىعىنداردىڭ ٶسۋٸ, ميگراتسييا, ينفراقۇرىلىمنىڭ بۇزىلۋى جەنە ٶندٸرٸستٸك مٷمكٸندٸكتەردٸڭ قىسقارۋى ەكونوميكانى ۇزاق ۋاقىت بويى سىرتقى قولداۋعا تەۋەلدٸ ەتەدٸ. رەسەي ەكونوميكاسى دا سانكتسييالىق قىسىمنىڭ كٷشەيۋٸ, تەحنولوگييالىق شەكتەۋلەر, بيۋدجەت تاپشىلىعى جەنە ەسكەري ٶندٸرٸستٸڭ شەكتەن تىس ٷلەس الۋى نەتيجەسٸندە ترانسفورماتسييالاۋعا مەجبٷر».
ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋى بويىنشا:
«اقش پەن ۋكراينا رەسەي–ۋكراينا سوعىسىن توقتاتۋعا ارنالعان كەلٸسسٶزدەر فورماتىن قايتا قاراپ, جاڭا نۇسقاسىن جارييالادى. مۇنىڭ ٶزٸ حالىقارالىق ورتادا ايتارلىقتاي نازارعا ٸلٸكتٸ, سەبەبٸ بۇرىنعى ۆاشينگتون ۇسىنعان ۇسىنىس رەسەيگە تىم تيٸمدٸ سانالىپ, سىنعا الىنعان ەدٸ. سوندىقتان جاڭا قۇجات كيەۆتٸڭ ەگەمەندٸگٸن شىنايى قورعاۋدى باستى قاعيدا رەتٸندە بەلگٸلەپ, بٸتٸمگە قاتىستى تالاپتاردى ناقتىلاي تٷستٸ. جەكسەنبٸ كٷنٸ اقش پەن ۋكراينا رەسمي تۇلعالارى كەز كەلگەن بٸتٸم كەلٸسٸمٸ ۋكراينانىڭ مەملەكەتتٸك تۇتاستىعى مەن ەگەمەندٸگٸن تولىق قولداۋى قاجەت ەكەنٸن ارنايى اتاپ ٶتتٸ. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ەگجەي-تەگجەيٸ كٶپ اشىلماسا دا, ونىڭ ساياسي مەنٸ ايقىن: كيەۆ ٶز پوزيتسيياسىن جۇمسارتپايدى, ال باتىستىق دەلدالدار سونى نەگٸزگە الا وتىرىپ ۇسىنىستارىن جاڭارتتى. الايدا بۇل مەسكەۋ ٷشٸن ستراتەگييالىق بەلگٸسٸزدٸك تۋدىرادى.»
«وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قاقتىعىستىڭ جاقىن ارادا اياقتالۋى تىم قيىن ەكەندٸگٸ كٶرٸنەدٸ»,- دەيدٸ باۋىرجان ەۋكەن.
«جاڭارتىلعان قۇرىلىم ۋكراينا مٷددەلەرٸنە ساي كەلسە دە, مەسكەۋ ٷشٸن ورىندالۋى مٷمكٸن ەمەس تارماقتار جەتكٸلٸكتٸ. تەرريتورييا مەسەلەسٸ, قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸكتەرٸنٸڭ كٷشەيۋٸ, امنيستييادان باس تارتۋ, ناتو-عا قاتىستى شەكتەۋلەردٸڭ جۇمسارۋى – بۇلاردىڭ ەرقايسىسى رەسەيدٸڭ ستراتەگييالىق كٶزقاراسىنا قايشى. سوندىقتان تاراپتار ۇستانىمدارى ەلٸ دە بٸر-بٸرٸنە جاقىنداماعاندىقتان, ديپلوماتييالىق جولمەن تۇراقتى بەيبٸت شەشٸمگە كەلۋ پەرسپەكتيۆاسى تىم الىس»,- دەپ اتاپ ٶتتٸ ساياساتتانۋشى.
«جالپى العاندا, ساياسي, ەسكەري جەنە ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ كٷردەلٸلٸگٸ سوعىستىڭ جاقىن ارادا اياقتالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەي وتىر. تاراپتاردىڭ ستراتەگييالىق ماقساتتارى بٸر-بٸرٸمەن تولىق ٷيلەسپەيتٸندٸكتەن, بەيبٸت كەلٸسٸم تەك جاعداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەندە عانا ورىندالۋى ىقتيمال»,-دەپ ٶز سٶزٸن تٷيٸندەدٸ باۋىرجان ەۋكەن.
