ەرينە, كرەملدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸندەر مۇنىسىن اڭعارتپاۋعا تىرىستى. رۋستام بۋرناشەۆ, (شاماسى تاريحشى بولۋى كەرەك): «بۇل ەلسٸز مەملەكەت» دەدٸ. بۇل دەگەنٸ – ۋكراينا. ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ: «ۋكراينا ۋاقىت ٶتە كەلە قايىرشى ەلگە اينالادى. مولدوۆادان ٶتكەن كەدەي ەل بولادى. تۇرعىنداردىڭ تابىسى تٶمەندەپ «مايدان- 3», «مايدان- 4» بولادى» دەدٸ.
وي-تۇجىرىمىن 4 مينۋتقا سىيدىرعان ساياساتكەر ەمٸرجان قوسانوۆتىڭ پٸكٸرٸنە جيىنعا قاتىسقان بٸراز ادامنىڭ جىنى كەلگەنٸ انىق. ونىسىن اڭعارتا المايدى, ەرينە.
[caption id="attachment_9196" align="alignright" width="336"]
قوسانوۆ نە دەدٸ دەيسٸز عوي?
– سٸزدەردٸڭ سٶزدەرٸڭٸزدٸ مۇقييات تىڭداي وتىرىپ قازاق تٸلٸنٸڭ قانشالىقتى باي, قانشالىقتى قۇدٸرەتتٸ تٸل ەكەنٸنە تاعى بٸر مەرتە كٶز جەتكٸزدٸم. سٸزدەر بٸرەسە «ۆ ۋكراينە», بٸرەسە «نا ۋكراينە» دەيسٸزدەر. ال بٸز (قازاقتار) ۋكراينادا دەيمٸز. پٸكٸرٸمدٸ قازاقشا ايتسام دا بولار ەدٸ. جارايدى... جالعاستىرا بەرەيٸن.
مەنٸڭ ويىم, ۋكراين داعدارىسىنا قاتىستى قانداي دا بٸر قورىتىندى شىعارۋعا ەلٸ ەرتە. سوعىس جٷرٸپ جاتىر. ۋكراين حالقى كەيبٸر ەل 15-20 جىل بويىنا ەڭسەرەتٸن ساياسي وقيعالاردى قىسقا مەرزٸم ارالىعىندا باسىنان كەشٸرۋدە.
سوسىن ول جاقتاعى جاعدايدى ەركٸم ٶزٸنشە تالقىلايدى. بٸرەۋلەر باتىستا وتىر. ولاردىڭ پٸكٸرٸندە دەموكراتييالىق ەۋروپانىڭ ۇستانىمى باسىم. ال ەندٸ بٸرەۋلەر دونباسستىڭ تاپ ٸرگەسٸندە تۇرادى. كٶرشٸ دەگەنٸم عوي. ولاردىڭ دا نە دەپ جاتقانىن بٸلەمٸز. سول سيياقتى ورتالىق ازييا مەن الىستاعى امەريكا دا بۇل جاعدايدى ٶزٸنشە باعالايدى. بٸزدە ۋكراينانىڭ ٸشٸ-سىرتىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸن ماماندار, ساراپشىلار جوق. دەگەنمەن, ول جاقتا نە بولىپ جاتقانىن بەرٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز. جەنە بٸر جىلدا كٶپ نەرسەگە كٶز جەتكٸزدٸك.
ماراتقا ايتارىم (شيبۇتوۆتى ايتادى) سانداردى سٶيلەتكەن دۇرىس. بٸراق, ۋكراينانىڭ بەيبٸت جاعدايداعى دامۋ كٶرسەتكٸشٸ بٸر بٶلەك تە, تەۋەلسٸزدٸگٸن, تەرريتورييالىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتقان ۋكراين ەكونوميكاسىنان كەمشٸلٸك ٸزدەۋ بٸر باسقا ەكەنٸن بٸلگەيسٸڭ.
بۇل ايماقتىق داعدارىس ەمەس. بۇل ٶركەنيەت قاقتىعىسى. بٸرٸ كٶنەرگەن, ەسكٸرگەن, يمپەرييالىق پيعىلىنان ايىقپاعان, ەلٸ كٷنگە ٶتكەن عاسىردا ٶمٸر سٷرەتٸن, حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزا سالۋ تٷككە تۇرمايدى دەپ ويلايتىن ٶركەنيەت. اتى – كرەمل.
ال ەندٸ بٸرٸ 1994 جىلى بۋداپەشت كەلٸسٸمٸنە قول قويعان, حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىن ساقتايتىن, ححٸ عاسىردىڭ جاڭا ٶركەنيەتٸ.
اۋىلدا ٶسكەندەر بٸلەدٸ. ەكٸ بالا تٶبەلەسٸپ قالسا, اقساقالدار الدىمەن «كٸم باستادى?» دەپ سۇرايتىن. تٶبەلەس شىعارعان كٸنەلٸ سانالاتىن . ەندەشە, قازٸرگٸ ۋكراينا داعدارىسىنا كٸم كٸنەلٸ? سوعىستى ۋكراينا باستادى دەپ ويلايسىزدار ما? ولار ٶزٸمەن كٶرشٸلەس جاتقان رەسەيدٸڭ وبلىستارىن باسىپ الدى ما? جاۋابىن بٸلٸپ وتىرسىزدار عوي.
ماراتقا ايتارىم (شيبۇتوۆتى ايتادى) سانداردى سٶيلەتكەن دۇرىس. بٸراق, ۋكراينانىڭ بەيبٸت جاعدايداعى دامۋ كٶرسەتكٸشٸ بٸر بٶلەك تە, تەۋەلسٸزدٸگٸن, تەرريتورييالىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتقان ۋكراين ەكونوميكاسىنان كەمشٸلٸك ٸزدەۋ بٸر باسقا ەكەنٸن بٸلگەيسٸڭ.
قازاقستان بۇدان قانداي ساباق الدى? رەسەيلٸك رەسمي تۇلعالاردىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ (قازاقتاردىڭ عانا دەمەيٸنشٸ) اشۋ-ىزاسىن تۋعىزاتىن پٸكٸرلەرٸ كٶپ نەرسەگە كٶزٸمٸزدٸ اشتى. سوعان قاراماي «سولتٷستٸك قازاقستاندى تارتىپ الامىز» دەگەن جيرينوۆسكيي دە, ليمونوۆتى دا بٸزدٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ سوتقا تارتقان جوق. بٸراق, بۇعا بەرسەڭ سۇعا بەرەدٸ ەمەس پە?
كەز كەلگەن ەرەكەتكە قارسى ەرەكەت بار. قازٸر قازاق باسپاسٶزٸ ومبى, تومبى, تٷمەن, جاڭاسٸبٸر قازاقتىڭ جەرٸ دەپ جاتىر. ياعني, ارانداتۋ ارقىلى كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتەم دەگەن كرەمل ٶزٸنٸڭ پاندورا جەشٸگٸن اشىپ قويعانىن بايقاماي قالدى.
مەنٸڭشە, حالىقارالىق كەپٸلدٸك جٷيەسٸن قايتا جاڭالاۋ كەرەك. بۋداپەشت مەموراندۋمىن قايتا جازعان جٶن. ەيتپەسە, ەرتەڭگٸ كٷنٸ سولتٷستٸك قازاقستان مەن شىعىستا باسىنان باقايىنا دەيٸن قارۋلانعان ٶتە سىپايى «جاسىل كيٸمدٸ ادامدار» (زەلەنىە چەلوۆەچكي) پايدا بولۋى مٷمكٸن.
كرەملدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن تەلەارنالاردىڭ اۋرۋى اسقىنىپ بارا جاتىر, كٷن ٶتكەن سايىن. ولاردىڭ جالاسى, ارانداتۋى, ٶسەك, ٶتٸرٸگٸ قازاقستانعا دا تاراۋدا. سولوۆەۆ پەن كيسەلەۆ مىرزا كرەملدٸك ناسيحاتتىڭ پروۆايدەرٸنە اينالعان, ەلدەقاشان.
حالىقتىڭ بەرٸنٸڭ كٶزٸ اشىق بولسا, بٸر سەرٸ. ەلگٸندەي اقپارات بٸزدٸڭ قوعامدى دۋالاپ, ارباپ العان. رەسەيلٸك جاڭالىقتان كٶرگەن مىسالداردى العا تارتادى. ال قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارى بۇعان تولىمدى جاۋاپ قاتا الماي وتىر. رەاكتسييا جوق. مەن بۇل كانالداردى جابۋدى تالاپ ەتپەيمٸن. الايدا, ەر كەش سايىن ۋكرايناعا قاتىستى ايدوس سارىم نەمەسە راسۋل جۇمالى سيياقتى ٶزٸمٸزدٸڭ سالماقتى ساياساتتانۋشىلاردىڭ ساراپتاماسىن ەمەس, كيسەلەۆ پەن سولوۆەۆتىڭ سٶزٸن تىڭدايمىن. وسى دۇرىس پا? بەلكٸم, كرەمل اقوردانى «زومبيلەپ» تاستاعان بولار.
بيىل ەۋرازييالىق وداققا ەندٸك. كەلٸسٸمدە ورتاق سىرتقى ساياسات تۋرالى تارماق بار. سايىپ كەلگەندە, قازاقستان ەلەم سىرتقا تەۋٸپ وتىرعان, ورىسشا ايتقاندا «يزگوي» كرەملمەن ورتاق سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋگە مەجبٷر.
بيىلعى جىلدىڭ 9 مامىرى كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بەلكٸم, مەركەل كەلەتٸن بولار. بٸراق وسى سوعىستى نەمٸستەر ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن ۇيالعانىنان كەلەدٸ. كەلمەۋٸ دە مٷمكٸن. ال بٸز قايتپەكپٸز?
بيىل ەۋرازييالىق وداققا ەندٸك. كەلٸسٸمدە ورتاق سىرتقى ساياسات تۋرالى تارماق بار. سايىپ كەلگەندە, قازاقستان ەلەم سىرتقا تەۋٸپ وتىرعان, ورىسشا ايتقاندا «يزگوي» كرەملمەن ورتاق سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋگە مەجبٷر. بيىلعى جىلدىڭ 9 مامىرى كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بەلكٸم, مەركەل كەلەتٸن بولار. بٸراق وسى سوعىستى نەمٸستەر ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن ۇيالعانىنان كەلەدٸ. كەلمەۋٸ دە مٷمكٸن. ال بٸز قايتپەكپٸز?
سوڭعى جيىرما جىلدا مەملەكەتتٸك حاتشىلار توقتاۋسىز اۋىسۋمەن بولدى. ەشكٸم يدەولوگيياعا جاۋاپ بەرگەن جوق. قازٸر قىرىمدا تۇراتىن, دونباسس پەن لۋگانسكٸدە سوعىسىپ جاتقاندار بٸر كەزدەرٸ ۋكراينانىڭ اتا زاڭىنا ادال بولامىز دەپ انت بەردٸ... مەنٸڭشە, سايلاۋدان كەيٸن قازاقستاندىق پاتريوتيزم, بەيبٸتشٸلٸك دەگەن ۇعىمداردى تاعى بٸر تەرتٸپكە كەلتٸرگەن, تەرەڭ سارالاعان جٶن سيياقتى.
مەنٸڭ بولجامىم – بۇل سوعىستا ۋكراينا جەڭەدٸ. «قىرىمدى قايتارمايىنشا, سانكتسييانىڭ كٷشٸ جويىلمايدى» دەگەن مەركەل مەن كەمەروننىڭ سٶزٸنە سەنەمٸن. بەلكٸم, كەلەر جىلى ٷلكەن ٶزگەرٸس بولار. كٷتەيٸك. كرەمل قايدا بارار ەكەن... مۇنداي جيىندا ەۋرومايدانعا قارسى پٸكٸر ايتۋ قيسىنسىز, اعايىندار. يانۋكوۆيچ بولماسا, مايدان دا بولماس ەدٸ...
وسى ارادا دۋ قول سوعىلدى. قوسانوۆپەن كەلٸسەتٸندەر كٶپ ەكەن. كەلٸسپەگەندەر دە بولدى. ولاردىڭ پٸكٸرٸن گازەتٸمٸزدٸڭ كەلەسٸ سانىندا بەرەمٸز. مٸندەتتٸ تٷردە.
دۋمان بىقاي
