قىتاي مەن يران باعىتى
دٷنيەجٷزٸ بويىنشا تابيعي گازدىڭ قورى تٶرتٸنشٸ ورىن الاتىن تٷركٸمەنستەن ەن بايلىعىن سىرت ەلدەرگە تيٸستٸ دەڭگەيدە ەكسپورتتاي الماي وتىر. بٷگٸندە تٷركٸمەنستاننىڭ كٶگٸلدٸر وتىن ٶندٸرۋ ٸسٸ كەڭەس كەزەڭٸندەگٸ دەڭگەيگە ەلٸ جەتە الماۋدا. كەزٸندە تٷركٸمەندەر جىلىنا 89 ملرد تەكشەمەتر گاز ٶندٸرگەن بولاتىن. ال ٶتكەن جىلى تٷركٸمەندەر 77 ملرد تەكشەمەتر گاز ٶندٸرٸپ, رەكوردتىق مەجەنٸڭ ماڭايىنا بارىپ قايتتى.
قازٸرگٸ تاڭدا تٷركٸمەنستان يران مەن قىتايعا قاراي گاز قۇبىرىن تارتىپ, جەراستى بايلىعىن ەكسپورتتاپ, قىرۋار پايدا تابۋعا كٷش سالۋدا. ەسٸرەسە, قىتاي باعىتىنداعى قۇبىرعا ايرىقشا سەنٸم ارتىلۋدا.
بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن تٷركٸمەندەر كٶگٸلدٸر وتىنىن كەڭەس زامانىندا قولعا الىنعان «ورتالىق ازييا – ورتالىق» باعىتى بويىنشا ۋكرايناعا ەكسپورتتاۋعا كٷش سالىپ كٶردٸ. بٸراق بۇعان ۋكراينامەن بەتجىرتىسقان رەسەي تولىقتاي شەكتەۋ قويىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتارى دٷنيەجٷزٸن شارپىعان ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىس تٷركٸستاننىڭ گاز ەكسپورتىنا كەرٸ ەسەر ەتٸپ, ادىمىن اشتىرماۋدا.
قىرعىز بەن تەجٸك سىباعاسى
بٷگٸندە تٷركٸمەنستاننىڭ ارزان گازىن ساتىپ الۋعا نيەتتٸ مەملەكەتتەر بارشىلىق. ولاردى تٸپتٸ ەۋروپا مەن ازييانىڭ الىس جاتقان ەلدەرٸنەن ٸزدەۋدٸڭ دە قاجەتٸ جوق. ايتالىق, ٸرگەدەگٸ قىرعىزدار مەن تەجٸكتەر تٷركٸمەن گازىنا بٸرنەشە جىلدان بەرٸ قول سوزىپ كەلەدٸ. بٸراق اراداعى ٶزبەكستان ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸلەرٸنٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كٷش الىپ كەتۋٸنە بارىنشا كەدەرگٸ جاساپ باعۋدا. بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن تٷركٸمەندەر كٶگٸلدٸر وتىنىن كەڭەس زامانىندا قولعا الىنعان «ورتالىق ازييا – ورتالىق» باعىتى بويىنشا ۋكرايناعا ەكسپورتتاۋعا كٷش سالىپ كٶردٸ. بٸراق بۇعان ۋكراينامەن بەتجىرتىسقان رەسەي تولىقتاي شەكتەۋ قويىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتارى دٷنيەجٷزٸن شارپىعان ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىس تٷركٸستاننىڭ گاز ەكسپورتىنا كەرٸ ەسەر ەتٸپ, ادىمىن اشتىرماۋدا.
[caption id="attachment_10145" align="alignleft" width="480"]
يران سولتٷستٸك-شىعىس اۋماعىنداعى پروۆينتسييالارىنا قاجەتتٸ گازدى تٷركٸمەنستاننان الىپ كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, رەسمي تەگەران ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە ٶندٸرگەن مول گازىن سولتٷستٸككە جەتكٸزە الماعان ەدٸ. باتىس ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق سانكتسييالارىنان كەيٸن يران ٸشكٸ كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتپەۋٸن قاداعالاپ, ەل اۋماعىن تولىقتاي گازداندىرۋ ٸسٸن قولعا العان بولاتىن. مٸنە, سونىڭ ارقاسىندا يراننىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ پروۆينتسييالارى تٷركٸمەن گازىنان تولىقتاي باس تارتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ گازدارىنا قول جەتكٸزدٸ. وسى جاعدايدان كەيٸن يرانعا جىل سايىن 8-12 ملرد تەكشەمەتر گاز ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاعان تٷركٸمەنستان ٶتكەن جىلى يرانعا بار بولعانى 5 ملرد تەكشەمەتر گاز ەكسپورتتاعان. الداعى ۋاقىتتا يران باعىتىنداعى گاز ەكسپورتىنىڭ كٶلەمٸ تٶمەندەي بەرۋٸ مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, ەلەمدە گاز قورى جٶنٸنەن رەسەيگە عانا جول بەرەتٸن يران ٶز گازىن يگەرۋگە باسا مەن بەرٸپ وتىر.
ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸك توقتادى
جالپى, تٷركٸمەنستان جىلىنا 155 ملرد تەكشەمەتر گاز ەكسپورتتايتىن مٷمكٸندٸككە يە. بٸراق ولار ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن ٶز دەڭگەيٸندە ۇيىمداستىرا الماۋدا. سوڭعى ۋاقىتتارى ەلەمدٸك نارىقتا مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى تٷركٸمەندەر ٷشٸن جىعىلعان ٷستٸنە جۇدىرىق بولدى. 2015 جىلى تٷركٸمەنستان بيۋدجەتٸ 1 ملرد دوللار (3,4 ملرد تٷركٸمەن ماناتى) دەفيتسيتكە ۇرىندى. بۇل ورتالىق ازيياداعى شاعىن مەملەكەت ٷشٸن ٶتە قوماقتى قارجات. وسىدان كەيٸن رەسمي اشحاباد ەلەۋمەتتٸك سالاعا بٶلٸپ كەلگەن قارجىلارىن قىسقارتۋدى كٶزدەپ وتىر. تٷركٸمەن بيلٸگٸ حالىقتىڭ ەلەكتر قۋاتىن تەگٸن پايدالانۋىن توقتاتىپ, ارنايى تاريف بەلگٸلەدٸ. بۇدان باسقا ەربٸر تٷركٸمەن ازاماتىنا جارتى جىل سايىن بەرٸلەتٸن 750 ليتر بەنزيندٸ دە قىسقارتقانى بەلگٸلٸ. ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ماناتتى 20 پايىزعا دەيٸن دەۆالۆاتسييا جاساپ, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسىن 10 پايىزعا عانا كٶتەرگەن. وسىلايشا ورتالىق ازيياداعى بٸردەن بٸر حالقى ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە قورعالعان مەملەكەت ستاتۋسىنان بٸرتٸندەپ ايىرىلا باستادى. ەگەر الداعى ۋاقىتتا تٷركٸمەنستان پرەزيدەنتٸ عۇربانعۇلى بەردٸمۇحاممەدوۆ گاز ەكسپورتىن تيٸمدٸ باعىتتا ۇيىمداستىرماسا, ەكونوميكالىق احۋال كٷردەلەنە بەرۋٸ مٷمكٸن. تٷركٸمەنستان پرەزيدەنتٸ بۇل شارۋانى بەيتاراپتانىپ شەشە الماسىنا كٶزٸ جەتكەندەي. سوندىقتان ول اينالاسىنداعى كٶرشٸلەرٸ مەن الىستاعى امەريكامەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كٷش سالۋدا.
تاپٷ جوباسىن ٸسكە اسىرۋدا رەسمي اشحاباد اقش-تىڭ قولداۋىنا ارقا سٷيەيتٸنٸ انىق. بٸراق ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە جارىلىستان كٶز اشپايتىن اۋعانستان مەن پەكٸستان اۋماعى ارقىلى گاز قۇبىرىن تارتۋ تەۋەكەلٸ باسىم جۇمىس.
[caption id="attachment_10146" align="alignright" width="408"]
قاۋٸپتٸ باعىت...
ەكونوميكالىق قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەن رەسمي اشحاباد قازٸر تٷركٸمەنستان-اۋعانستان-پەكٸستان-ٷندٸستان (تاپٷ) گاز قۇبىرىن تارتۋ مەسەلەسٸن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل جوبانىڭ سٶز بولعانىنا بٸرنەشە جىلدىڭ جٷزٸ بولعانىن بٸلەمٸز. بٸراق جوبا قولعا الىنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باستالاتىن تٷرٸ كٶرٸنبەيدٸ. ەرينە, تاپٷ جوباسىن ٸسكە اسىرۋدا رەسمي اشحاباد اقش-تىڭ قولداۋىنا ارقا سٷيەيتٸنٸ انىق. بٸراق ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە جارىلىستان كٶز اشپايتىن اۋعانستان مەن پەكٸستان اۋماعى ارقىلى گاز قۇبىرىن تارتۋ تەۋەكەلٸ باسىم جۇمىس. بۇدان بۇرىن تٷركٸمەندەر ەزٸربايجاندارمەن بٸرلەسٸپ, كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى ەۋروپاعا گاز قۇبىرىن جٷرگٸزۋگە ۇمتىلعان ەدٸ. ٶزگەدەن بۇرىن ٶزٸنٸڭ گازىن ەۋروپاعا جەتكٸزۋدٸ جٶن ساناعان ەزٸربايجاندار كٶرشٸلەرٸنە دۇرىس ۇسىنىس جاساماي, جوبا اياقسىز قالدى. وسىلايشا تٷركٸمەندەر قولدا بار گازىن اينالاىانا ساتا الماي, قينالىپ وتىرعان جايى بار. اقش پەن تٷركٸمەنستاننىڭ اراسىنداعى ەسكەري بايلانىستىڭ ورناۋىنان الداعى ۋاقىتتا تاپٷ گاز قۇبىرىنىڭ قولعا الىنىپ قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. بولاشاقتا اقش-تىڭ ەسكەريلەرٸ گاز قۇبىرىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ جەلەۋ ەتٸپ, ەسكەري كونتينگەنتٸن ەكەلۋٸ بەك مٷمكٸن. ال بۇل جاعداي ٶز كەزەگٸندە قىتاي مەن رەسەيدٸڭ بٷيٸرٸنە قانجارداي قادالاتىنى سٶزسٸز. جالپى, اقش پەن تٷركٸمەنستاننىڭ جاقىنداسۋى ٶزبەكستاننىڭ دا وڭ جامباسىنا كەلمەيدٸ. قالاي بولعاندا تٷركٸمەن گازى ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەلەر قاقتىعىسىنا سەبەپشٸ بولۋى ىقتيمال.
دايىنداعان نۇرلان جۇماحان.
