تٷركٸنٸڭ تۇتاستىعىن ارمانداعىن تۇلعا
تاياۋدا ت. رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مەملەكەتتٸك-ساياسي جەنە عىلىمي قىزمەتٸ جەنە قازٸرگٸ زامان» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييا بولىپ ٶتتٸ. ايتۋلى شاراعا ەلٸمٸزدەگٸ عالىمدار, ت.رىسقۇلوۆتىڭ مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن ٸزدەنۋشٸلەر قاتىسىپ, كٶكەيدە جٷرگەن ويلارىن ورتاعا سالدى. شارا بارىسىندا ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ رەكتورى سەرٸك سۆياتوۆ پەن بەلگٸلٸ ەكونوميست, اكادەميك ورازالى سەبدەن وقۋ ورىنى الدىنداعى ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكٸشٸنە گٷل شوقتارىن قويىپ, بٸرەگەي تۇلعانىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتٸ. بۇدان كەيٸن قوناقتار ت.رىسقۇلوۆ مۇراجايىن ارالادى جەنە «تۇرارتانۋ» اۋديتوريياسىنىڭ اشىلۋ رەسٸمٸنە قاتىستى.
كونفەرەنتسييا جۇمىسىن ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى سەرٸك سۆياتوۆ اشىپ, قوعام قايراتكەرٸنٸڭ ٶمٸر جولى جايىندا جينالعان قاۋىمعا قىسقاشا ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
s96xmZ0QQDD3i0WJT5HI9Fzd1Zc5RP– تۇرار رىسقۇلوۆ – تەرەڭ ويلى, بولاشاقتى بولجاي بٸلگەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ رەفورماتور تۇلعا. ول – ەكونوميكا, مەدەنيەت, ديپلوماتييا, تاريح, عىلىم, بٸلٸمنٸڭ ەر سالاسىن جەتە مەڭگەرگەن اسا تالانتتى ادام. تۇرار ەۋ باستان تٷركٸتٸلدەس حالىقتاردىڭ كونفەدەراتسيياسىن قۇرۋدى ۇسىنىپ, ەكونوميكالىق-ساياسي جاقتان تەۋەلسٸز بولۋدى ارمانداعان. قاناۋشىلىقتى, وتارشىلدىقتى, شوۆينيزمدٸ, ۇلتتىق ساياساتتى بۇرمالاۋشىلىقتى ورتالىق ٷكٸمەتكە اشىق جەتكٸزگەن. ول شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالاسىنا ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتقان, – دەدٸ س. سۆياتوۆ. راسىندا دا, تۇرار رىسقۇلوۆ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ, ٶنەركەسٸپتٸڭ, تٸپتٸ تۇرعىن ٷي جەنە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ماڭىزى بار ٶندٸرٸستٸك سالالاردىڭ دامۋىنا ۇشان-تەڭٸز ەڭبەك سٸڭٸرگەن. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا ايتقان ستراتەگييالىق ماڭىزدى شەشٸمدەرٸ بٷگٸندە دە ٶزٸنٸڭ ماڭىزىن جويعان جوق. ايتالىق, 1927-1930 جىلدارى تۇراردىڭ ىقپالىمەن ورتالىق ازيياعا, باتىس قىتايعا, باتىس موڭعوليياعا, باتىس سٸبٸرگە داڭعىل جول سالعان تٷركسٸب تەمٸرجولى اشىلدى. قازٸر سول تٷركسٸب ماگيسترالٸنٸڭ ٸزٸمەن ەكونوميكالىق قاتىناستار قارقىندى دامۋ ٷستٸندە.
تۇراردىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ دە وراسان زور. رىسقۇلوۆ باسشىلىق قىزمەتتە جٷرگەندە 1920 جىلى تٷركٸستان ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن تاشكەندە قىرعىز-قازاق ينستيتۋتى اشىلسا, 1924 جىلى مەسكەۋدە شىعىس حالىقتارىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتٸ شاڭىراق كٶتەردٸ. 1928 جىلى الماتىدا قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ, 1929 جىلى مال دەرٸگەرلٸك ينستيتۋتى, 1930 جىلى اۋىل-شارۋاشىلىق ينستيتۋتى جۇمىس باستادى.
تۇرار رىسقۇلوۆ 1936 جىلى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ تۇرعان كەزٸندە جەنە رەسەيدٸڭ سوۆناركوم تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان شاعىندا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ وداقتىق رەسپۋبليكا بولۋىنا ىقپال ەتتٸ. بۇل ونىڭ ەلٸنە سٸڭٸرگەن زور ەڭبەگٸ دەۋگە بولدى. ٶيتكەنٸ, قازاقستان وداقتىق رەسپۋبليكا دەرەجەسٸنە جەتپەگەندە باشقۇرتستان, تاتارستان, باسقا اۆتونومييالى رەسپۋبليكالار سيياقتى رەسەيدٸڭ قۇرامىندا قالا بەرەر ەدٸ. ٶزٸنٸڭ سوتتالار الدىنداعى سوڭعى سٶزٸندە تۇرار قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ وداقتىق رەسپۋبليكا بولۋىن ماقتانىشپەن ايتىپ كەتكەن. قازاق ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس تاريحىنداعى ت.رىسقۇلوۆتىڭ وسى ەڭبەگٸن ايرىقشا باعالاۋعا بولادى.
tyrar-199x249كونفەرەنتسييا بارىسىندا سٶز العان رۇعا اكادەميگٸ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورازالى سەبدەن قازاقستاندا «تۇرارتانۋ» مەملەكەتتٸك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸ ٶتە قۇندى جەنە اۋقىمدى. ال ولاردى تەرەڭ زەرتتەۋ ٷشٸن قازاقستاندا «تۇرارتانۋ» مەملەكەتتٸك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ كەرەك. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ مۇرالارىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلٸ الدا. شەت ەلدەردٸڭ مۇراعاتتارىندا بەتٸ اشىلماعان قانشاما مۇرالار جاتىر. ولاردى زەرتتەۋ ٷشٸن, مەملەكەتتٸك تاپسىرىس, مەملەكەتتٸك كٶزقاراس كەرەك. مىسالى, رەسەيدە رىسقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جٷرگٸزٸلگەن كوميسسييالاردىڭ جٷزدەگەن وتىرىستارىنىڭ ستەنوگراممالارىن, جاساعان باياندامالارىن مەملەكەتتٸڭ قولاۋىنسىز الۋ مٷمكٸن ەمەس», – دەدٸ و. سەبدەن.
سونداي-اق, ورازالى سەبدەنۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الداعى 125 جىلدىعىنا دايىندىقتىڭ باستالىپ تا كەتكەندٸگٸن جەتكٸزدٸ.
– تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋٸمٸز قاجەت. قازٸر ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. شارانى ٶتكٸزۋ جوسپارى جاسالىنىپ, ٷكٸمەتتٸڭ قاراۋىنا جٸبەرٸلدٸ. قازٸر تالقىلانىپ جاتىر. وعان قوسا, رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸن 25 توم ەتٸپ شىعارۋ ويىمىزدا بار, – دەدٸ. حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييادا اۆسترييا, موڭعولييا جەنە قىتاي ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ, قازاقستاننىڭ قوعام قايراتكەرلەرٸ, رىسقۇلوۆتانۋشىلار, عالىم-ەكونوميستەر, جوو وقىتۋشىلارى مەن ماگيسترانتتارى ويلارىن ورتاعا سالدى.
نۇرلان جۇماحان.
