بiزدiڭ اۋىل – شاعىن دەۋگە دە, ٷلكەن دەپ اۋىز تولتىرا ايتۋعا دا كەلمەيتiن ەلدiمەكەن. شاعىن دەمەيتiنiمiز – اۋىلدىڭ و شەتi مەن بۇ شەتiنە جٷگiرiپ شىققاندا دەمiمiز بiتiپ, كەدiمگiدەي القىنىپ كەتەمiز. ٷلكەن ەمەستiگi – كٷللi اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تٷشكiرگەنiنە دەيiن بارلىعى حاباردار بولىپ جٷرگەنi.
بiر ٷستەل باسىنا جينالعان بiزدەردi تاماقتاندىرا وتىرىپ, ەكەم مەن انام شٷڭكiل-شٷڭكiل ەڭگiمەگە كiرiسەتiن. مۇندايدا تٷرiك قۇلاق قالاي تىنىش قالماق? سودان اۋزىمىز – تاماقتا, قۇلاعىمىز – سٶزدە.
[caption id="attachment_8841" align="alignleft" width="212"]
بiزدiڭ داستارحان باسىندا قانداي ەڭگiمەلەردiڭ تيەگi اعىلاتىنىن جايىپ سالعىمىز جوق. وتباسىلىق ەڭگiمە ەمەس, وتباسىنداعى جىلىلىق تۋرالى ايتقىمىز كەلەدi.
وتباسىنداعى جىلىلىق – «ايىم-كٷنiم» دەپ ٶبەكتەۋ ەمەس. ايتقانىڭدى ورىنداپ, ٷلدە مەن بٷلدەگە وراپ قويۋدى دا وتباسىلىق جاقىندىققا جاتقىزا الماس ەدiك.
بالا بەلگiلi بiر وتباسىنىڭ مٷشەسi ەكەنiن, ونداعى جاندارعا قادiرلi, اياۋلى, قىمبات بولاتىنىن كٶڭiلiمەن تٷيسiنگەنi جٶن.
قوعامي ٶمiرگە ارالاسپاستان بۇرىن بالا ەڭ الدىمەن وتباسى ٶمiرiمەن تانىسادى. ۇيادا نە كٶرسە, ۇشقاندا سونى iلەتiن قازاقى فيلوسوفييا وتباسىنىڭ iرگەسiن بەرiك قىلىپ, ونداعى جانداردىڭ ٶمiرلiك سەنiمiن قالىپتاستىرۋدان بايقالماق.
بiزدiڭ شاعىن دا ەمەس, ٷلكەن دە ەمەس اۋىلىمىزدا جوبامەن 1000-1500 تٷتiن بار-تىن. مەملەكەت سالىپ بەرگەن سىرتقى تۇرپاتى بiردەي ٷيلەردiڭ ەرقايسىسىندا تٷرلiشە تاعدىر بارىن, بالا بولساق تا, سەزەتiنبiز. سول وتباسىلاردىڭ تاعدىرى مەنiڭ قۇرداستارىمنىڭ بولاشاعىنا دا ەسەرiن تيگiزدi. ەيتپەسە, بارلىعىمىز بiر اۋىلدا تەربيەلەندiك, بiر بالاباقشاعا, بiر مەكتەپكە باردىق, بiر مۇعالiمنiڭ الدىن كٶردiك. تەك سودان كەيiنگi ٶمiرiمiز ٶزگە ارناعا بەت بۇرىپ كەتتi. نەگە?
سەبەبi, ەرقايسىمىز ەرتٷرلi وتباسىنىڭ جىلۋىن الدىق. كەيبiرi وتباسىلىق جاقىندىقتىڭ تەك سىرتقى تۇرپاتىن عانا سەزدi.
بiزدiڭ اتا-انالاردىڭ بiرازى جاقسى بالا تەربيەلەۋدiڭ ەدiسi جاڭا زامانعى عىلىمي كiتاپتا, كەيبiرi دەستٷردە بار دەپ بiلدi.
شاعىن دا ەمەس, ٷلكەن دە ەمەس بiزدiڭ اۋىلداعى وتباسىلاردىڭ مiنەزi دە, قۇرامى دا تٷرلiشە بولعانىن ايتىپ ٶتتiك. بiزدiڭ اتا-انالارىمىز دا ەرتٷرلi ەدi. بiراق, سول اۋىلدىڭ بالالارى, مەنiڭ قۇرداستارىمنان سۇراڭىز, ەرتٷرلi اتا-انالارىن تٷرلiشە جاقسى كٶرەدi. بەرiبiر جاقسى كٶرەدi. بالانى تەربيەلەۋدiڭ كiلتiن دۇرىس تابا العان اتا-انالاردىڭ بالالارىنا بەرگەن ەڭ باستى نەرسەسi – جٷرەك جىلۋى. دٷنيەنiڭ ٶزگەسi تەڭ كەلمەيتiن وسىنداي ىستىق سەزiمدەردi سiڭiرگەن بالا ودان كەيiنگi كەرەك نەرسەنi ٶزi-اق جاساپ الادى. تەك سول كەرەكتەردiڭ دە جٶن-جوسىعى, شاما-شەكاراسى بار ەكەنiن وتباسىندا تٷسiندiرiپ, ارتىق-كەمiن ايتىپ بەرسە.
دەستٷر دەمەكشi, وتباسىلىق جىلىلىقتىڭ باستاۋى, قاتال اتا-انا مەن ەركە بالا اراسىنداعى ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋشi, ياعني ەلشi قىزمەتiن كٶبiنە اتا-ەجەلەر اتقاراتىن. اتا-ەجەلەردiڭ كەلەسi بiر فۋنكتسيياسى – اتا-انانىڭ بالاعا شەكتەن تىس ەلجiرەمەۋiن, بالانىڭ اتا-اناشىل بولا قالماۋىن دا قاداعالاپ تۇراتىن ەدi. ٷلكەندەردiڭ موينىنداعى كەلەسi بiر مiندەت – تۋىستاردىڭ جات بولماۋىنىڭ قامىن كٷيتتەپ, نەمەرەسiن ارقالاپ, كٷللi تۋعان-تۋىستى ارالاپ, كiم ەكەنiڭدi, قايدان شىققانىڭدى جالىقپاي تٷسiندiرiپ بەرەتiن. اتا-ەجە ينستيتۋتى ەڭ الدىمەن ٶتكەندi قادiرلەۋگە, كەشەگiنi قۇرمەتتەۋگە ىقپال ەتەدi. بٷگiنگi تاريح, ەدەبيەت, ەدەپ سەكiلدi پەن مۇعالiمدەرiنiڭ يىعىنداعى جٷكتi دەستٷرلi وتباسىنىڭ اتا-ەجەلەرi قىڭق ەتپەستەن كٶتەرiپ جٷر. جەتi اتانى جاتتاتۋ, تەگiڭدi ايتقىزۋ, حالىقتىق دەستٷردەگi ٶلەڭ-جىرلاردان «كونتسەرت» قويدىرتۋ – اتا-ەجەلەردiڭ ٷلكەن قۋانىشى. مەيiرiمگە مەيiلiنشە قانعان بالا بولاشاقتا جاماندىق اتاۋلىدان iرگەسiن اۋلاق سالادى. ٷلكەندەردەن العان جىلۋدىڭ سارقىنى بەرiبiر بiر بايقالادى.
شاعىن دا ەمەس, ٷلكەن دە ەمەس بiزدiڭ اۋىلداعى وتباسىلاردىڭ مiنەزi دە, قۇرامى دا تٷرلiشە بولعانىن ايتىپ ٶتتiك. بiزدiڭ اتا-انالارىمىز دا ەرتٷرلi ەدi. بiراق, سول اۋىلدىڭ بالالارى, مەنiڭ قۇرداستارىمنان سۇراڭىز, ەرتٷرلi اتا-انالارىن تٷرلiشە جاقسى كٶرەدi. بەرiبiر جاقسى كٶرەدi. بالانى تەربيەلەۋدiڭ كiلتiن دۇرىس تابا العان اتا-انالاردىڭ بالالارىنا بەرگەن ەڭ باستى نەرسەسi – جٷرەك جىلۋى. دٷنيەنiڭ ٶزگەسi تەڭ كەلمەيتiن وسىنداي ىستىق سەزiمدەردi سiڭiرگەن بالا ودان كەيiنگi كەرەك نەرسەنi ٶزi-اق جاساپ الادى. تەك سول كەرەكتەردiڭ دە جٶن-جوسىعى, شاما-شەكاراسى بار ەكەنiن وتباسىندا تٷسiندiرiپ, ارتىق-كەمiن ايتىپ بەرسە.
تٷسiندiرۋ دەمەكشi, ونى تٷسiندiرۋدiڭ دە قاجەتi شامالى. وتباسىنداعى ەرەكەت ارقىلى بالا كەرەگiن كٶڭiلiنە تٷيiپ, جٷرەگiنە بەرiك بايلايدى.
قازاق – سٶزدi, سٶز يەسiن قۇرمەتتەيتiن حالىق. دەسە دە, «مولدانىڭ ايتقانىن iستەپ, iستەگەنiن iستەمەۋ» – قولىنان كەلە بەرمەيتiنi جەنە بار. اعا قازاق سونداي بولعاندا, بالا قازاقتان نە كٷتەسiز? ول اتا-انانىڭ ايتقانىن ەمەس, iستەگەنiن قايتالايدى.
كiشكەنە بالا – ٷلكەن تاعدىر. سول بالانىڭ (تاعدىردىڭ ەمەس) بەرi بiردەي. الاسى دا, قۇلاسى دا جوق. ٶسە كەلە, سىرتقى تۇرپاتى اۋىسىپ, جات قىلىقتارعا ەۋەس بولىپ كەتەتiنi بولماسا. سول جات قىلىقتار قايدان شىعادى?
بالا تەربيەسiندە اتا-انانىڭ ٷلكەن ورىن الاتىنى بەلگiلi. ٶكiنiشتiسi سول, بٷگiنگi بالا – اتا-انادان عانا ەمەس, وتباسىدان الشاقتاپ بارادى. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بۇل ەلەۋمەتتiك ينستيتۋتتىڭ ەلەۋەتi نەگە ەلسiرەدi?
[caption id="attachment_8843" align="alignright" width="463"]
بiرiنشiدەن, وتباسى ۇعىمىنىڭ عانا ەمەس, سٶزiنiڭ دە ماعىناسى كەمي تٷسكەن. ونىڭ كيەسi جوعالىپ بارادى. وتباسى قاسيەتتi وداق – نەكەمەن بايلانىستىرىلۋى تيiس ەدi. وتباسى دا, نەكە دە قاعاز جٷزiندە اتقارىلاتىن iس, ەڭ الدىمەن رەسمي ورگاندارعا قاجەتتi شارا ەسەبiندە عانا كٶرiنiس بەرەتiن بولدى.
ەكiنشiدەن, وتباسىلىق مەڭگiلiك بiرلiكتiڭ كٶبەسi سٶگiلە باستادى. بٷگiن وتاۋ تiگiپ, ەرتەڭ شاڭىراعىن قۇلاتاتىنداردىڭ قاتارى كٶبەيمەسە ەكەن دەگەن تiلەگiمiز بiر كٷنi ورىندالار دەگەن ٷمiتiمiز عانا بار.
ٷشiنشiدەن, وتباسىنداعى تٷسiنiسپەۋشiلiكتەر مەن كيكiلجiڭدەر بالا تەربيەسiنە كەرi ىقپال ەتۋدە.
وتباسىلىق جىلى قارىم-قاتىناستاردىڭ باستى كٶرسەتكiشi – جۇبايلاردىڭ جاراسىمدىلىعى ەكەنiن ايتا كەتكiمiز كەلەدi. وتباسىن قۇراتىن دا, ونىڭ سىرتقى بەينەسiن جاسايتىن دا سولار. جۇبايلىق تٷسiنiستiكتiڭ دەڭگەيiنە وراي «كiشi مەملەكەتتiڭ» تابيعي بەينەسi قالىپتاسادى, وتباسىندا ورناعان دەستٷردiڭ بiر ۇشىعى بايقالادى.
ٷيدەگi جانجال بالا ساناسىنا كەرi ىقپال ەتەدi. ەسiرەسە, انانىڭ كٶڭiل-كٷيi بالاعا قاتتى ەسەر بەرەدi. مۇنداي جاعدايدا اتا-اناسىنىڭ جىلى قارىم-قاتىناسىنان ٷلگi الاتىن دوستىق پەن ماحاببات تۋرالى العاشقى بالاڭ سەزiمدەر بالا جٷرەگiنەن جوعالا باستايدى.
ەدەتتە بالا ەكەدەن كٷشتiلiكتi, مىقتىلىقتى, باتىلدىقتى, قاتتىلىقتى, شەشەدەن جۇمساقتىق, مەيiرiمدiلiك, جىلىلىق سەكiلدi سەزiمدەردi قابىلدايدى. اتا-انا بالانىڭ ٶزگە ادامدار, تۇتاس عالام تۋرالى كٶزقاراسىن قالىپتاستىراتىن, ادامگەرشiلiك شەكارالارىن ايىرىپ بەرەتiن العاشقى مەكتەپ.
ٷيدەگi جانجال بالا ساناسىنا كەرi ىقپال ەتەدi. ەسiرەسە, انانىڭ كٶڭiل-كٷيi بالاعا قاتتى ەسەر بەرەدi. مۇنداي جاعدايدا اتا-اناسىنىڭ جىلى قارىم-قاتىناسىنان ٷلگi الاتىن دوستىق پەن ماحاببات تۋرالى العاشقى بالاڭ سەزiمدەر بالا جٷرەگiنەن جوعالا باستايدى.
بالاباقشا, مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت سەكiلدi ەلەۋمەتتiك ينستيتۋتتار ادام ٶمiرiنiڭ بەلگiلi بiر كەزەڭدەرiندە عانا ىقپال ەتە الادى. ال وتباسى – ادام پەنيگە كەلiپ, باقيعا بەت بۇرعانىنشا قاسىنان تابىلاتىن, قيسىعىن تٷزەپ, تٷزۋiن جەتiلدiرەتiن بiردەن-بiر تەربيە مەكتەبi. سوندىقتان, بالا تەربيەلەۋدەگi وتباسى رٶلiنiڭ ەلسiرەپ بارا جاتقانىنان قورقۋ كەرەك. ٶيتكەنi, ٶزگە قوعامدىق ينستيتۋتتار ورنىن تولتىرا المايتىن جاعداي بۇل. وتباسىلىق تەربيە مەن قوعامدىق تەربيە بiر-بiرiنiڭ قۇندىلىقتارىنا قايشى كەلمەي, بiر باعىتتا جۇمىس iستەسە, قۇبا قۇپ.
[caption id="attachment_8844" align="alignleft" width="448"]
كiشكەنە بالا – ٷلكەن تاعدىر. سول بالانىڭ (تاعدىردىڭ ەمەس) بەرi بiردەي. الاسى دا, قۇلاسى دا جوق. ٶسە كەلە, سىرتقى تۇرپاتى اۋىسىپ, جات قىلىقتارعا ەۋەس بولىپ كەتەتiنi بولماسا. سول جات قىلىقتار قايدان شىعادى? ٷلگiلi, ٶنەگەلi اتا-اناسى بار شاڭىراقتان قىڭىر ۇل, قوڭىرتٶبەل تiرلiگi بار قاراپايىم وتباسىنان ايتۋلى ۇرپاق تەربيەلەنسە, اتا-انانىڭ اتاعى ەمەس, تەربيەسiنiڭ ماڭىزدى بولعانى دەپ ۇعىڭىز. شىندىعىندا, پارادوكستار مولىنان كەزدەسەدi. كەيدە ماتەريالدىق جاعداي دا, مەدەنيەت تە, اتا-انانىڭ بiلiمدارلىعى دا وتباسىنداعى جىلىلىقتى, بالاعا دەگەن مەيiرiمدi اۋىستىرا المايدى.
بiزدiڭ اۋىلدا مۇنداي وتباسىلار كٶپ ەدi. ەلi دە بار شىعار
وتباسى – ٶزگە ەلەۋمەتتiك ينستيتۋتتارمەن تەڭەستiرiلمەيتiن, سالىستىرۋعا مٷلدەم بولمايتىن ٷلكەن مەكتەپ. ول كiشكەنە ادامعا ٷلكەن ٶمiرلiك ماقسات پەن قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋىن كٶرسەتiپ, نەنi ٷيرەنiپ, نەدەن جيرەنۋ كەرەگiنە جول سiلتەيدi. وتباسى بەرگەن تەربيە نەگiزiندە ادامنىڭ قوعامعا, ورتاعا دەگەن كٶزقاراسى قالىپتاسادى. اتا-انانىڭ ٷلگi-ٶنەگەسiن كٶرگەن, وتباسىلىق جىلىلىقتى سەزiنگەن بالا عانا «اسىق جەنە قاشىق بولاتىن» ەدەتتەردi ايىرا الماق.
...شاعىن دا ەمەس, ٷلكەن دە ەمەس بiزدiڭ اۋىلدا قالالىق ٶلشەممەن العاندا «كٶپ», اۋىلدىق ٶلشەممەن «ورتاشا», ٷلكەندەردiڭ سٶزiمەن ايتقاندا «قۇدايدىڭ بۇيىرعان» بiرنەشە بالاسى بار وتباسىلارى شەي ٷستiندە شٷڭكiل-شٷڭكiل ەڭگiمەگە كiرiسەتiن. ەربiر ٷيدiڭ قارادومالاعىنىڭ ەنشەيiندە تٷرiك قۇلاعى مۇندايدا قالاي تىنىش قالماق?
جوق, مەسەلە, كiمنiڭ قالاي تٷشكiرگەنi تۋرالى ەڭگiمەدە ەمەس. ەكە مەن شەشەنiڭ بiر-بiرiنە دەگەن ىستىق ىقىلاستارىندا. بiرiنiڭ كٶڭiلiن ەكiنشiسi اۋلاعىسى كەلiپ تۇراتىن جاراستىقتارىندا. بالا شۋىنا تولى شاڭىراقتا بiرiن-بiرi تىڭداي بiلەتiن, تىڭداي الاتىن, تىڭداعىسى كەلەتiن سىيلاستىقتارىندا.
بiزدiڭ اۋىلدا مۇنداي وتباسىلار كٶپ ەدi. ەلi دە بار شىعار.
